महाभारत
The All-Pervading Dharma: The Threefold Authority and the Paths of Action and Liberation (Part 1)13.129.7-14
12699 / 15823
महाभारत · 13.129.7-14
देवनागरी

षड् इमानि तु कर्माणि प्रोवाच भुवनेश्वरः ॥
वृत्त्यर्थं ब्राह्मणानां वै शृणु तानि समाहिता ॥
यजनं याजनं चैव तथा दानप्रतिग्रहौ ॥
अध्यापनम् अधीतं च षट्कर्मा धर्मभाग् द्विजः ॥
नित्यस्वाध्यायता धर्मो धर्मो यज्ञः सनातनः ॥
दानं प्रशस्यते चास्य यथाशक्ति यथाविधि ॥
अयं तु परमो धर्मः प्रवृत्तः सत्सु नित्यशः ॥
गृहस्थता विशुद्धानां धर्मस्य निचयो महान् ॥
पञ्चयज्ञविशुद्धात्मा सत्यवाग् अनसूयकः ॥
दाता ब्राह्मणसत्कर्ता सुसंमृष्टनिवेशनः ॥
अमानी च सदाजिह्मः स्निग्धवाणीप्रदस् तथा ॥
अतिथ्यभ्यागतरतिः शेषान्नकृतभोजनः ॥
पाद्यम् अर्घ्यं यथान्यायम् आसनं शयनं तथा ॥
दीपं प्रतिश्रयं चापि यो ददाति स धार्मिकः ॥
प्रातर् उत्थाय चाचम्य भोजनेनोपमन्त्र्य च ॥
सत्कृत्यानुव्रजेद् यश् च तस्य धर्मः सनातनः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

ṣaḍ imāni tu karmāṇi provāca bhuvaneśvaraḥ ||
vṛttyarthaṃ brāhmaṇānāṃ vai śṛṇu tāni samāhitā ||
yajanaṃ yājanaṃ caiva tathā dānapratigrahau ||
adhyāpanam adhītaṃ ca ṣaṭkarmā dharmabhāg dvijaḥ ||
nityasvādhyāyatā dharmo dharmo yajñaḥ sanātanaḥ ||
dānaṃ praśasyate cāsya yathāśakti yathāvidhi ||
ayaṃ tu paramo dharmaḥ pravṛttaḥ satsu nityaśaḥ ||
gṛhasthatā viśuddhānāṃ dharmasya nicayo mahān ||
pañcayajñaviśuddhātmā satyavāg anasūyakaḥ ||
dātā brāhmaṇasatkartā susaṃmṛṣṭaniveśanaḥ ||
amānī ca sadājihmaḥ snigdhavāṇīpradas tathā ||
atithyabhyāgataratiḥ śeṣānnakṛtabhojanaḥ ||
pādyam arghyaṃ yathānyāyam āsanaṃ śayanaṃ tathā ||
dīpaṃ pratiśrayaṃ cāpi yo dadāti sa dhārmikaḥ ||
prātar utthāya cācamya bhojanenopamantrya ca ||
satkṛtyānuvrajed yaś ca tasya dharmaḥ sanātanaḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
षट् इमानि तु कर्माणिṣaṭ imāni tu karmāṇiшесть этих деяний
प्रोवाच भुवनेश्वरःprovāca bhuvaneśvaraḥповедал мира владыка
वृत्त्यर्थं ब्राह्मणानां वैvṛttyarthaṃ brāhmaṇānāṃ vaiради пропитания брахманов
शृणु तानि समाहिताśṛṇu tāni samāhitāслушай их, сосредоточенная
यजनं याजनं च एवyajanaṃ yājanaṃ ca evaжертвование, жертв-совершение для других
तथा दानप्रतिग्रहौtathā dānapratigrahauтак даяние и приятие даров
अध्यापनम् अधीतं चadhyāpanam adhītaṃ caобучение и изучение
षट्कर्मा धर्मभाक् द्विजःṣaṭkarmā dharmabhāk dvijaḥшести-деяний, дхарму-причастный дваждырождённый
नित्यस्वाध्यायता धर्मःnityasvādhyāyatā dharmaḥпостоянное самоизучение — дхарма
धर्मः यज्ञः सनातनःdharmaḥ yajñaḥ sanātanaḥдхарма — жертва вечная
दानं प्रशस्यते च अस्यdānaṃ praśasyate ca asyaдаяние восхваляемо его
यथाशक्ति यथाविधिyathāśakti yathāvidhiпо силе, по уставу
अयं तु परमः धर्मःayaṃ tu paramaḥ dharmaḥэто же высшая дхарма
प्रवृत्तः सत्सु नित्यशःpravṛttaḥ satsu nityaśaḥдействующая у добрых всегда
गृहस्थता विशुद्धानांgṛhasthatā viśuddhānāṃдомохозяйство у чистых
धर्मस्य निचयः महान्dharmasya nicayaḥ mahānдхармы накопление великое
पञ्चयज्ञविशुद्धात्माpañcayajñaviśuddhātmāпятью жертвами очищенный душою
सत्यवाक् अनसूयकःsatyavāk anasūyakaḥправдоречивый, независтливый
दाता ब्राह्मणसत्कर्ताdātā brāhmaṇasatkartāдаритель, брахманов чтущий
सुसंमृष्टनिवेशनःsusaṃmṛṣṭaniveśanaḥс чисто прибранным жилищем
अमानी च सदा अजिह्मःamānī ca sadā ajihmaḥнегордый и всегда нелукавый
स्निग्धवाणीप्रदः तथाsnigdhavāṇīpradaḥ tathāласковую речь дарящий
अतिथि-अभ्यागत-रतिःatithi-abhyāgata-ratiḥгостю-пришедшему радующийся
शेषान्नकृतभोजनःśeṣānnakṛtabhojanaḥостатками питающийся
पाद्यम् अर्घ्यं यथान्यायम्pādyam arghyaṃ yathānyāyamводу для ног, аргхью, как должно
आसनं शयनं तथाāsanaṃ śayanaṃ tathāсиденье, ложе также
दीपं प्रतिश्रयं च अपिdīpaṃ pratiśrayaṃ ca apiсветильник, кров
यः ददाति स धार्मिकःyaḥ dadāti sa dhārmikaḥкто даёт, тот праведен
प्रातः उत्थाय च आचम्यprātaḥ utthāya ca ācamyaпоутру встав и прополоскав
भोजनेन उपमन्त्र्य चbhojanena upamantrya caтрапезою пригласив
सत्कृत्य अनुव्रजेत् यः चsatkṛtya anuvrajet yaḥ caпочтив, проводит кто гостя
तस्य धर्मः सनातनःtasya dharmaḥ sanātanaḥу того дхарма вечная
अनुवाद

«Шесть этих деяний поведал мира владыка ради пропитания брахманов; слушай их, сосредоточенная: жертвование, жертв-совершение для других, так даяние и приятие даров, обучение и изучение, — шести-деяний, дхарму-причастный дваждырождённый. Постоянное самоизучение — дхарма, дхарма — жертва вечная; даяние восхваляемо его, по силе, по уставу. Это же высшая дхарма, действующая у добрых всегда: домохозяйство у чистых — дхармы накопление великое. Пятью жертвами очищенный душою, правдоречивый, независтливый, даритель, брахманов чтущий, с чисто прибранным жилищем, негордый и всегда нелукавый, ласковую речь дарящий, гостю-пришедшему радующийся, остатками питающийся; воду для ног, аргхью, как должно, сиденье, ложе также, светильник, кров кто даёт, тот праведен. Поутру встав и прополоскав, трапезою пригласив, почтив, проводит кто гостя, — у того дхарма вечная».

संस्करण

f870bda103e3 · प्रकाशित 22 जून 2026, 5:40:00 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से