नारद पुराण
Nirukta: where words come from53.34-44
555 / 1701
Linuxपन्ने पलटें
नारद पुराण · 53.34-44

Sanandana

देवनागरी

कितधातुरुदात्तेञ्च दानशानोभयात्मकौ ॥ स्वरितेतः पचाद्यंकाः परस्मैपदिनो मताः
स्वरितेतस्त्रयश्चैतौ वदवची परिभाषिणौ ॥ भ्वाद्या एते षडधिकं सहस्रं धातवो मताः
परस्मैपदिनः प्रोक्ता वदाश्चापि हनेति च ॥ स्वरितेतो द्विषाद्यास्तु चत्वारो धातवो मताः
चक्षिङेकः समाख्यातो धातुरत्रात्मनेपदी ॥ इरादयोऽनुदात्तेतो धातवस्तु त्रयोदश
आत्मनेपदिनौ प्रोक्तौ षूङ्शीङ्द्वौ शाब्दिकैर्मुने ॥ परस्मैपदिनः प्रोक्ता षुमुखाः सप्त धातवः
स्वरितेदुर्णुञाख्यातो धातुरेको मुनीश्वर ॥ घुमुखास्त्रय उद्दिष्टाः परस्मैपदिनस्तथा
ष्टुञेकस्तु समा ख्यातः स्मृते नारद शाब्दिकैः
अष्टादश राप्रभृतयः परस्मैपदिनः स्मृताः ॥ इङ्ङात्मनेपदी प्रोक्तो धातुर्नारद केवलः
विदाद यस्तु चत्वारः परस्मैपदिनो मताः ॥ ञिष्वप्शये समुद्दिष्टः परस्मैपदिकस्तथा
परस्मैपदिनश्चैव ते मयोक्ताः स्यमादयः ॥ दीधीङ्वेङ्स्मृतौ धातू आत्मनेपदिनौ मुने
प्रथादयस्रयश्चापि उदात्तेतः प्रकीर्तिताः ॥ चर्करीतं च ह्नुङ् प्रोक्तोऽनुदात्तेन्मुनिसत्तम

लिप्यंतरण (IAST)

kitadhāturudātteñca dānaśānobhayātmakau || svaritetaḥ pacādyaṃkāḥ parasmaipadino matāḥ
svaritetastrayaścaitau vadavacī paribhāṣiṇau || bhvādyā ete ṣaḍadhikaṃ sahasraṃ dhātavo matāḥ
parasmaipadinaḥ proktā vadāścāpi haneti ca || svariteto dviṣādyāstu catvāro dhātavo matāḥ
cakṣiṅekaḥ samākhyāto dhāturatrātmanepadī || irādayo'nudātteto dhātavastu trayodaśa
ātmanepadinau proktau ṣūṅśīṅdvau śābdikairmune || parasmaipadinaḥ proktā ṣumukhāḥ sapta dhātavaḥ
svaritedurṇuñākhyāto dhātureko munīśvara || ghumukhāstraya uddiṣṭāḥ parasmaipadinastathā
ṣṭuñekastu samā khyātaḥ smṛte nārada śābdikaiḥ
aṣṭādaśa rāprabhṛtayaḥ parasmaipadinaḥ smṛtāḥ || iṅṅātmanepadī prokto dhāturnārada kevalaḥ
vidāda yastu catvāraḥ parasmaipadino matāḥ || ñiṣvapśaye samuddiṣṭaḥ parasmaipadikastathā
parasmaipadinaścaiva te mayoktāḥ syamādayaḥ || dīdhīṅveṅsmṛtau dhātū ātmanepadinau mune
prathādayasrayaścāpi udāttetaḥ prakīrtitāḥ || carkarītaṃ ca hnuṅ prokto'nudāttenmunisattama

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
कितधातुरुदात्तेञ्चkitadhāturudātteñcaи корень «кит» с удаттовым «ит»
दानशानोभयात्मकौdānaśānobhayātmakau«дан», «шан» — оба обоюдные
स्वरितेतःsvaritetaḥсо свариттовым «ит»
पचाद्यंकाःpacādyaṃkāḥ«пач» и прочие
परस्मैपदिनोparasmaipadinoпарасмайпадные
मताःmatāḥпризнаны
स्वरितेतस्त्रयश्चैतौsvaritetastrayaścaitauсо свариттовым «ит» трое, и эти двое
वदवचीvadavacī«вад», «вач»
परिभाषिणौparibhāṣiṇauкак определяющие
भ्वाद्याbhvādyā«бху» и прочие
एतेeteэти
षडधिकंṣaḍadhikaṃс шестью сверх
सहस्रंsahasraṃтысяча
धातवोdhātavoкорней
मताःmatāḥпризнаны
परस्मैपदिनःparasmaipadinaḥпарасмайпадные
प्रोक्ताproktāназваны
वदाश्चापिvadāścāpiи «вад» и прочие
हनेतिhaneti«хан» — так
caи
स्वरितेतोsvaritetoсо свариттовым «ит»
द्विषाद्यास्तुdviṣādyāstu«двиш» и прочие же
चत्वारोcatvāroчетыре
धातवोdhātavoкорня
मताःmatāḥпризнаны
चक्षिङेकःcakṣiṅekaḥ«чакшин» — один
समाख्यातोsamākhyātoназван
धातुरत्रात्मनेपदीdhāturatrātmanepadīкорень здесь атманепадный
इरादयोऽनुदात्तेतोirādayo'nudātteto«ир» и прочие с анудаттовым «ит»
धातवस्तुdhātavastuкорни же
त्रयोदशtrayodaśaтринадцать
आत्मनेपदिनौātmanepadinauатманепадными
प्रोक्तौproktauназваны двое
षूङ्शीङ्द्वौṣūṅśīṅdvau«шун», «шин» — двое
शाब्दिकैर्मुनेśābdikairmuneзнатоками слова, о муни
परस्मैपदिनःparasmaipadinaḥпарасмайпадные
प्रोक्ताproktāназваны
षुमुखाःṣumukhāḥначинающиеся с «шу»
सप्तsaptaсемь
धातवःdhātavaḥкорней
स्वरितेदुर्णुञाख्यातोsvaritedurṇuñākhyātoсо свариттовым «ит» назван «урнун»
धातुरेकोdhāturekoкорень один
मुनीश्वरmunīśvaraо владыка муни
घुमुखास्त्रयghumukhāstrayaначинающиеся с «гху» — трое
उद्दिष्टाःuddiṣṭāḥуказаны
परस्मैपदिनस्तथाparasmaipadinastathāпарасмайпадные так же
ष्टुञेकस्तुṣṭuñekastu«штун» — один же
समाsamāна
ख्यातःkhyātaḥзван
स्मृतेsmṛteпризнан
नारदnāradaо Нарада
शाब्दिकैःśābdikaiḥзнатоками слова
अष्टादशaṣṭādaśaвосемнадцать
राप्रभृतयःrāprabhṛtayaḥ«ра» и прочие
परस्मैपदिनःparasmaipadinaḥпарасмайпадными
स्मृताःsmṛtāḥпризнаны
इङ्ङात्मनेपदीiṅṅātmanepadī«ин» — атманепадный
प्रोक्तोproktoназван
धातुर्नारदdhāturnāradaкорень, о Нарада
केवलःkevalaḥодин
विदादvidāda«вид» и
यस्तुyastuпрочие же
चत्वारःcatvāraḥчетыре
परस्मैपदिनोparasmaipadinoпарасмайпадные
मताःmatāḥпризнаны
ञिष्वप्शयेñiṣvapśaye«нишвап», «ши»
समुद्दिष्टःsamuddiṣṭaḥуказан
परस्मैपदिकस्तथाparasmaipadikastathāпарасмайпадный так же
परस्मैपदिनश्चैवparasmaipadinaścaivaи парасмайпадные
तेteтебе
मयोक्ताःmayoktāḥмною названы
स्यमादयःsyamādayaḥ«сьям» и прочие
दीधीङ्वेङ्स्मृतौdīdhīṅveṅsmṛtau«дидхин», «вен» признаны
धातूdhātūдва корня
आत्मनेपदिनौātmanepadinauатманепадными
मुनेmuneо муни
प्रथादयस्रयश्चापिprathādayasrayaścāpiи «пратх» и прочие — трое
उदात्तेतःudāttetaḥс удаттовым «ит»
प्रकीर्तिताःprakīrtitāḥвозвещены
चर्करीतंcarkarītaṃ«чаркарита»
caи
ह्नुङ्hnuṅ«хнун»
प्रोक्तोऽनुदात्तेन्मुनिसत्तमprokto'nudāttenmunisattamaназван с анудаттовым «ит», о лучший из муни
अनुवाद

Санандана: «И корень „кит“ с удаттовым „ит“; „дан“, „шан“ — оба обоюдные; со свариттовым „ит“ — „пач“ и прочие, признанные парасмайпадными; со свариттовым „ит“ трое, и эти двое, „вад“ и „вач“, как определяющие. „Бху“ и прочие — эти корни признаны числом в тысячу с шестью сверх; названы парасмайпадные, и „вад“ и прочие, и „хан“; со свариттовым „ит“ „двиш“ и прочие — четыре корня признаны. „Чакшин“ — один корень, названный здесь атманепадным; „ир“ и прочие с анудаттовым „ит“ — тринадцать корней. Атманепадными названы знатоками слова двое — „шун“ и „шин“, о муни; парасмайпадными названы семь корней, начинающихся с „шу“. Со свариттовым „ит“ назван один корень „урнун“, о владыка муни; трое, начинающихся с „гху“, указаны так же парасмайпадными; „штун“ — один, назван и признан знатоками слова, о Нарада. Восемнадцать — „ра“ и прочие — признаны парасмайпадными; „ин“ назван единственным атманепадным корнем, о Нарада; „вид“ и прочие — четыре — признаны парасмайпадными; „нишвап“, „ши“ указан так же парасмайпадным. И парасмайпадные названы тебе мною — „сьям“ и прочие; „дидхин“ и „вен“ признаны двумя атманепадными корнями, о муни; и „пратх“ и прочие — трое с удаттовым „ит“ — возвещены; и „чаркарита“, и „хнун“ назван с анудаттовым „ит“, о лучший из муни».

संस्करण

d9aa2fe30432 · प्रकाशित 5 सित॰ 2026, 5:26:58 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से