स प्रयाति नरः क्षिप्रमध्रिलोकं मनोरमम् । त्रिः सप्तकुलसंयुक्तो भुंक्ते तत्र महाफलम्
तस्मात्सर्वप्रयत्मेन गमनाय मतिः स्थिरा । पुरुषेण तु कर्तव्या पुष्करावाप्तये शुभा
पुष्करारण्यमासाद्य प्राची यत्र सरस्वती । मतिः स्मृतिः शुभा प्रज्ञा मेधा बुद्धिर्दया परा
सरस्वत्यास्तु पर्यायाष्षडेते संप्रकीर्तिताः । ततः प्रभृति यत्रासौ प्राची भूता सरस्वती
तत्रस्थं तज्जलं येऽपि पश्यंति तटसंस्थिताः । तेप्यश्वमेधस्य फलं लभंते नात्र संशयः
योऽवतीर्य पुनस्तत्र कश्चित्स्नानं समाचरेत् । नरः समाधियुक्तो वै ब्रह्मणोऽनुचरो भवेत्
शाकादिनापि हि पितृन्यस्तत्रार्चयते नरः । सोप्येति विपुलान्भोगांस्तेषामेवानुभावतः
ये पुनर्विधिना तत्र श्राद्धं कुर्वंति मानवाः । ते नयंति पितृन्स्वर्गं नरकादपि दुःखदात्
तृप्यंति पितरस्तस्य यस्तत्र कुशमिश्रितम् । स्नात्वा प्रयच्छते तोयं पूतं तेषां तिलान्वितम्
सर्वेषामेव तीर्थानामिदमेवाधिकं स्मृतम् । आदितीर्थमिदं तस्मात्तीर्थानां भुवि विश्रुतम्
धर्मापवर्गयोः क्रीडा निधिभूतमवस्थितम् । सरस्वत्या पुनश्चैव समेतं गुणवत्तरम्
धर्मार्थकाममोक्षाणां चतुर्णामपि दायकम् । येप्यत्र मलनाशाय पुमांसो विविशुर्जलम्
गोप्रदानसमं तेषां सुखेनैव फलं भवेत् । सुवर्णदानेन सममेवमाहुर्मनीषिणः
तर्पणात्पिण्डदानाच्च नरकेष्वपि संस्थिताः । स्वर्ग प्रयान्ति पितरस्तत्र पुत्रेणतारिताः
पुष्करेपि सरस्वत्यां ये पिबंति जलं जनाः । ते लभंतेऽक्षयान् लोकान् ब्रह्मविश्वेशवंदितान्
स्वर्गनिश्रेणिकाभूता पुष्करे च सरस्वती । सा पुण्यवद्भिः संप्राप्तुं पुंभिः शक्या महानदी
मुनिभिर्धर्मतत्त्वज्ञ स्तत्र तत्र निषेविता । तस्मात्सर्वत्र सा देवी पवित्रा सर्वतस्स्थिता
पुष्करे तु विशेषेण पूतात्पूततमाहि सा । नदी सरस्वती पुण्या सुलभा जगति स्थिता
दुर्लभा सा कुरुक्षेत्रे प्रभासे पुष्करे तथा । तत्तीर्थ सर्वतीर्थानां प्रवरं विहितं भुवि
धर्मार्थकाममोक्षाणां चतुर्णामपि साधकम् । प्राचीं सरस्वतीं प्राप्य योन्यत्तीर्थं हि मार्गते
sa prayāti naraḥ kṣipramadhrilokaṃ manoramam | triḥ saptakulasaṃyukto bhuṃkte tatra mahāphalam
tasmātsarvaprayatmena gamanāya matiḥ sthirā | puruṣeṇa tu kartavyā puṣkarāvāptaye śubhā
puṣkarāraṇyamāsādya prācī yatra sarasvatī | matiḥ smṛtiḥ śubhā prajñā medhā buddhirdayā parā
sarasvatyāstu paryāyāṣṣaḍete saṃprakīrtitāḥ | tataḥ prabhṛti yatrāsau prācī bhūtā sarasvatī
tatrasthaṃ tajjalaṃ ye'pi paśyaṃti taṭasaṃsthitāḥ | tepyaśvamedhasya phalaṃ labhaṃte nātra saṃśayaḥ
yo'vatīrya punastatra kaścitsnānaṃ samācaret | naraḥ samādhiyukto vai brahmaṇo'nucaro bhavet
śākādināpi hi pitṛnyastatrārcayate naraḥ | sopyeti vipulānbhogāṃsteṣāmevānubhāvataḥ
ye punarvidhinā tatra śrāddhaṃ kurvaṃti mānavāḥ | te nayaṃti pitṛnsvargaṃ narakādapi duḥkhadāt
tṛpyaṃti pitarastasya yastatra kuśamiśritam | snātvā prayacchate toyaṃ pūtaṃ teṣāṃ tilānvitam
sarveṣāmeva tīrthānāmidamevādhikaṃ smṛtam | āditīrthamidaṃ tasmāttīrthānāṃ bhuvi viśrutam
dharmāpavargayoḥ krīḍā nidhibhūtamavasthitam | sarasvatyā punaścaiva sametaṃ guṇavattaram
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ caturṇāmapi dāyakam | yepyatra malanāśāya pumāṃso viviśurjalam
gopradānasamaṃ teṣāṃ sukhenaiva phalaṃ bhavet | suvarṇadānena samamevamāhurmanīṣiṇaḥ
tarpaṇātpiṇḍadānācca narakeṣvapi saṃsthitāḥ | svarga prayānti pitarastatra putreṇatāritāḥ
puṣkarepi sarasvatyāṃ ye pibaṃti jalaṃ janāḥ | te labhaṃte'kṣayān lokān brahmaviśveśavaṃditān
svarganiśreṇikābhūtā puṣkare ca sarasvatī | sā puṇyavadbhiḥ saṃprāptuṃ puṃbhiḥ śakyā mahānadī
munibhirdharmatattvajña statra tatra niṣevitā | tasmātsarvatra sā devī pavitrā sarvatassthitā
puṣkare tu viśeṣeṇa pūtātpūtatamāhi sā | nadī sarasvatī puṇyā sulabhā jagati sthitā
durlabhā sā kurukṣetre prabhāse puṣkare tathā | tattīrtha sarvatīrthānāṃ pravaraṃ vihitaṃ bhuvi
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ caturṇāmapi sādhakam | prācīṃ sarasvatīṃ prāpya yonyattīrthaṃ hi mārgate
«…тот человек скоро идёт в прелестный мир Агни и вкушает там великий плод с трижды семью поколениями рода. Потому всяким тщанием должна быть творима человеком твёрдая благая мысль о хождении — ради обретения Пушкары. Достигнув пушкарского леса, где восточная Сарасвати… Мысль, память, благое прозрение, разумение, ум и высшая милость — эти шесть имён Сарасвати возвещены. С той поры, как стала она там восточной Сарасвати, даже те, кто стоя на берегу видит ту пребывающую там воду, обретают плод ашвамедхи, нет здесь сомнения. А кто, сойдя, совершит там омовение, сопряжённый с сосредоточением, тот станет спутником Брахмы. И кто почитает там праотцов хотя бы овощами, тот обретает обильные наслаждения их же величием. А люди, что совершают там шраддху по чину, ведут праотцов на небо — даже из ада, дающего скорбь. Насыщаются праотцы у того, кто, омывшись, подаёт им чистую воду с кушею и сезамом. Из всех тиртх эта признана превосходящей; потому и прославлена она на земле как первая тиртха. Игра дхармы и избавления, утверждённая сокровищница, соединённая с Сарасвати и оттого преисполненная достоинств, дающая все четыре — дхарму, артху, каму и мокшу. Мужи, что вошли здесь в воду ради уничтожения скверны, — с лёгкостью да будет им плод, равный даянию коровы; равный даянию золота, — так говорят мудрые. От насыщения и подношения комьев даже пребывающие в адах праотцы идут на небо, переправленные сыном. Люди, что пьют воду в Сарасвати в Пушкаре, обретают неисчерпаемые миры, чтимые Брахмою и владыкою вселенной. Сарасвати в Пушкаре стала лестницею на небо: достичь той великой реки возможно лишь мужам, имеющим заслугу. Мудрецами, знающими суть дхармы, чтима она там и тут; потому богиня всюду чиста и отовсюду пребывает. В Пушкаре же особо она чище чистейшего. Река Сарасвати святая, легко доступная в мире, — и труднодостижимая в Курукшетре, Прабхасе и в Пушкаре. Та тиртха положена наилучшею из всех тиртх на земле, осуществляющей все четыре — дхарму, артху, каму и мокшу. Кто, обретя восточную Сарасвати, ищет иную тиртху…»
9840bc40c101 · प्रकाशित 3 सित॰ 2026, 4:13:27 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Шесть имён Сарасвати — мысль, память, прозрение, разумение, ум и милость. Река названа тем, что происходит в голове; и последним, как венец ряда, поставлено не знание, а милость.
Оговорка о доступности звучит странно и потому запоминается: святая река «легко доступна в мире и труднодостижима» именно в трёх главных местах. Ближнее даётся легко, а то, за чем идут далеко, — не всякому.
Плод обещан даже глядящему с берега. Пурана раз за разом опускает планку: не дошёл — посмотри; не посмотрел — вспомни.