पद्मपुराण
The Testing of Rāma, the Rite of Śrāddha, and the Glory of Ash5.104.199-214
3273 / 5781
Linuxपन्ने पलटें
पद्मपुराण · 5.104.199-214

दधीच उवाच

देवनागरी

ऊरुदघ्नजले स्नानं न योग्यमभवद्धरेः । शम्भुर्जहास स्नानाय जलमत्यधिकं त्वहो
अथ देवः शिवो विष्णुं भालाक्षेण व्यलोकयत् । विलीनसूक्ष्मावयवं वामाक्षेण व्यलोकयत्
ततः सूक्ष्मतनुर्विष्णुः शीतदेहश्च शम्भुना । उक्तश्च स्नाहि भो विष्णो ह्रद एष विकल्पितः
ततो ह्रदे हरिः स्नातुं हराङ्घ्रौ कल्पिते तदा । प्रवेष्टुं न शशाकाथ गम्भीरे तद्ध्रदस्य तु
हरिराह च नो पन्था ह्रदस्यास्य प्रवेशने । मार्गो मे दीयतां देव तमथो शम्भुरब्रवीत्
कोटियोजनगम्भीरं जलमेतन्महत्पुरा । निविष्टस्यैव भवत ऊरुदघ्नं जलं विभो
इदानीं तिष्ठतश्चापि न प्रवेशो ह्रदे कथम् । अष्टाङ्गुलप्रमाणोऽयमूरुस्तस्मिन्ह्रदे च मे
पश्यामि प्रविशत्वं च पादस्पर्शं ददामि ते । वाक्यमेकं तु सोपानं वेदं मद्वाक्यनिःसृतम्
शब्दारोहणसामर्थ्यं कस्यापीह न विद्यते । मूर्तस्य रोहणं शक्यं ग्रहणं वा कथं श्रुतेः
पुंसः शक्तिर्न वस्तूनां धारणारोहणादिषु । गृहाणेमं महावेदं जग्राह हरिरप्यथ
नम्रकरश्चाशक्तेर्हि पतन्निव जनार्दनः । न च शक्यं मया धर्तुमिति प्राह शिवं हरिः
शिवः प्रहस्य निपपात महाह्रदे । तत्सोपानमथारुह्य स्नातुमर्हसि केशव
वेदे सोपानभूते हि ऊरुदघ्नोपलब्धिनि । तत्र स्नात्वा स विधिना बहिरुत्तीर्य चोक्तवान्
स्नातोऽस्मि किमतः कार्यं शम्भुराह हरिं ततः । ध्यायसे हृदये किं त्वं न च किञ्चिद्वदस्व मे
हरिर्न किञ्चिदित्याह तमथो शम्भुरुक्तवान् । भस्मस्नानेन संशुद्धो वेत्स्यसे परमं शुभम्
दीक्षितस्य हि तच्छस्तं तद्रक्षां करवाण्यहम्

लिप्यंतरण (IAST)

ūrudaghnajale snānaṃ na yogyamabhavaddhareḥ | śambhurjahāsa snānāya jalamatyadhikaṃ tvaho
atha devaḥ śivo viṣṇuṃ bhālākṣeṇa vyalokayat | vilīnasūkṣmāvayavaṃ vāmākṣeṇa vyalokayat
tataḥ sūkṣmatanurviṣṇuḥ śītadehaśca śambhunā | uktaśca snāhi bho viṣṇo hrada eṣa vikalpitaḥ
tato hrade hariḥ snātuṃ harāṅghrau kalpite tadā | praveṣṭuṃ na śaśākātha gambhīre taddhradasya tu
harirāha ca no panthā hradasyāsya praveśane | mārgo me dīyatāṃ deva tamatho śambhurabravīt
koṭiyojanagambhīraṃ jalametanmahatpurā | niviṣṭasyaiva bhavata ūrudaghnaṃ jalaṃ vibho
idānīṃ tiṣṭhataścāpi na praveśo hrade katham | aṣṭāṅgulapramāṇo'yamūrustasminhrade ca me
paśyāmi praviśatvaṃ ca pādasparśaṃ dadāmi te | vākyamekaṃ tu sopānaṃ vedaṃ madvākyaniḥsṛtam
śabdārohaṇasāmarthyaṃ kasyāpīha na vidyate | mūrtasya rohaṇaṃ śakyaṃ grahaṇaṃ vā kathaṃ śruteḥ
puṃsaḥ śaktirna vastūnāṃ dhāraṇārohaṇādiṣu | gṛhāṇemaṃ mahāvedaṃ jagrāha harirapyatha
namrakaraścāśakterhi patanniva janārdanaḥ | na ca śakyaṃ mayā dhartumiti prāha śivaṃ hariḥ
śivaḥ prahasya nipapāta mahāhrade | tatsopānamathāruhya snātumarhasi keśava
vede sopānabhūte hi ūrudaghnopalabdhini | tatra snātvā sa vidhinā bahiruttīrya coktavān
snāto'smi kimataḥ kāryaṃ śambhurāha hariṃ tataḥ | dhyāyase hṛdaye kiṃ tvaṃ na ca kiñcidvadasva me
harirna kiñcidityāha tamatho śambhuruktavān | bhasmasnānena saṃśuddho vetsyase paramaṃ śubham
dīkṣitasya hi tacchastaṃ tadrakṣāṃ karavāṇyaham

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
अथ-दृष्ट्वा-हरिः-शम्भुम्atha-dṛṣṭvā-hariḥ-śambhumи вот, увидев, Хари Шамбху
त्रि-नेत्रम्-पुरतः-स्थितम्tri-netram-purataḥ-sthitamтрёхокого, стоящего пред ним
प्रणामम्-केवलम्-कर्तुम्praṇāmam-kevalam-kartumлишь поклон совершить
शक्तः-अस्मि-न-हि-वेदितुम्śaktaḥ-asmi-na-hi-veditumспособен я, а познать — нет
तव-ज्ञानम्-प्रदास्यामिtava-jñānam-pradāsyāmiтебе знание дам
कुरु-स्नानम्-च-वारुणम्kuru-snānam-ca-vāruṇamсоверши и водное омовение
भस्म-स्नानम्-ततः-पश्चात्bhasma-snānam-tataḥ-paścātомовение пеплом затем после
ततः-ज्ञानम्-वदामि-अहम्tataḥ-jñānam-vadāmi-ahamзатем знание скажу я
मत्-स्नान-योग्यम्-सलिलम्mat-snāna-yogyam-salilamгодной для моего омовения воды
न-च-तिष्ठति-कुत्रचित्na-ca-tiṣṭhati-kutracitи нет нигде
इति-उक्तः-अथ-निषण्णः-तुiti-uktaḥ-atha-niṣaṇṇaḥ-tuтак сказанный, затем присевший
ब्रह्म-अण्ड-आसक्त-विग्रहःbrahma-aṇḍa-āsakta-vigrahaḥс телом, увешанным яйцами Брахмы
ऊरु-दघ्न-जले-स्नानम्ūru-daghna-jale-snānamв воде по бёдра омовение
न-योग्यम्-अभवत्-हरेःna-yogyam-abhavat-hareḥне подошло Хари
शम्भुः-जहास-स्नानायśambhuḥ-jahāsa-snānāyaШамбху засмеялся: для омовения
जलम्-अति-अधिकम्-तु-अहोjalam-ati-adhikam-tu-ahoводы слишком много, о!
अथ-देवः-शिवः-विष्णुम्atha-devaḥ-śivaḥ-viṣṇumи вот бог Шива Вишну
भाल-अक्षेण-व्यलोकयत्bhāla-akṣeṇa-vyalokayatлобным оком оглядел
विलीन-सूक्ष्म-अवयवम्vilīna-sūkṣma-avayavamс растворёнными тонкими членами
वाम-अक्षेण-व्यलोकयत्vāma-akṣeṇa-vyalokayatлевым оком оглядел
ततः-सूक्ष्म-तनुः-विष्णुःtataḥ-sūkṣma-tanuḥ-viṣṇuḥзатем Вишну, тонкий телом
शीत-देहः-च-शम्भुनाśīta-dehaḥ-ca-śambhunāи с прохладным телом, Шамбху
उक्तः-च-स्नाहि-भोः-विष्णोuktaḥ-ca-snāhi-bhoḥ-viṣṇoсказано: «омойся, о Вишну
ह्रदः-एषः-विकल्पितःhradaḥ-eṣaḥ-vikalpitaḥвот омут устроен»
ततः-ह्रदे-हरिः-स्नातुम्tataḥ-hrade-hariḥ-snātumзатем в омуте Хари омыться
हर-अङ्घ्रौ-कल्पिते-तदाhara-aṅghrau-kalpite-tadāу стопы Хары устроенном тогда
प्रवेष्टुम्-न-शशाक-अथpraveṣṭum-na-śaśāka-athaвойти не смог затем
गम्भीरे-तत्-ह्रदस्य-तुgambhīre-tat-hradasya-tuв глубину того омута
हरिः-आह-च-नो-पन्थाःhariḥ-āha-ca-no-panthāḥи сказал Хари: «нет пути
ह्रदस्य-अस्य-प्रवेशनेhradasya-asya-praveśaneдля входа в этот омут
मार्गः-मे-दीयताम्-देवmārgaḥ-me-dīyatām-devaдорога мне да будет дана, о бог»
तम्-अथो-शम्भुः-अब्रवीत्tam-atho-śambhuḥ-abravītему затем Шамбху сказал
कोटि-योजन-गम्भीरम्koṭi-yojana-gambhīramна миллионы йоджан глубокая
जलम्-एतत्-महत्-पुराjalam-etat-mahat-purāэта великая вода прежде
निविष्टस्य-एव-भवतःniviṣṭasya-eva-bhavataḥу тебя, вошедшего
ऊरु-दघ्नम्-जलम्-विभोūru-daghnam-jalam-vibhoвода по бёдра, о Всесильный
इदानीम्-तिष्ठतः-च-अपिidānīm-tiṣṭhataḥ-ca-apiныне же у стоящего
न-प्रवेशः-ह्रदे-कथम्na-praveśaḥ-hrade-kathamнет входа в омут — как
अष्ट-अङ्गुल-प्रमाणः-अयम्aṣṭa-aṅgula-pramāṇaḥ-ayamв восемь пальцев мерою этот
ऊरुः-तस्मिन्-ह्रदे-च-मेūruḥ-tasmin-hrade-ca-meбедро моё в том омуте
पश्यामि-प्रविश-त्वम्-चpaśyāmi-praviśa-tvam-caвижу; входи же ты
पाद-स्पर्शम्-ददामि-तेpāda-sparśam-dadāmi-teприкосновение стопы даю тебе
वाक्यम्-एकम्-तु-सोपानम्vākyam-ekam-tu-sopānamодно речение — лестница
वेदम्-मत्-वाक्य-निःसृतम्vedam-mat-vākya-niḥsṛtamВеда, из моего слова изошедшая
शब्द-आरोहण-सामर्थ्यम्śabda-ārohaṇa-sāmarthyamспособности восходить по звуку
कस्यापि-इह-न-विद्यतेkasyāpi-iha-na-vidyateни у кого здесь нет
मूर्तस्य-रोहणम्-शक्यम्mūrtasya-rohaṇam-śakyamу телесного восхождение возможно
ग्रहणम्-वा-कथम्-श्रुतेःgrahaṇam-vā-katham-śruteḥили взятие — как у шрути
पुंसः-शक्तिः-न-वस्तूनाम्puṃsaḥ-śaktiḥ-na-vastūnāmу мужа сила, не у вещей
धारण-आरोहण-आदिषुdhāraṇa-ārohaṇa-ādiṣuв держании, восхождении и прочем
गृहाण-इमम्-महा-वेदम्gṛhāṇa-imam-mahā-vedamвозьми эту великую Веду
जग्राह-हरिः-अपि-अथjagrāha-hariḥ-api-athaвзял и Хари затем
नम्र-करः-च-अशक्तेः-हिnamra-karaḥ-ca-aśakteḥ-hiс поникшей рукою от бессилия
पतन्-इव-जनार्दनःpatan-iva-janārdanaḥкак падающий, Джанардана
न-च-शक्यम्-मया-धर्तुम्na-ca-śakyam-mayā-dhartum«и не могу я удержать»
इति-प्राह-शिवम्-हरिःiti-prāha-śivam-hariḥтак сказал Шиве Хари
शिवः-प्रहस्य-निपपातśivaḥ-prahasya-nipapātaШива, рассмеявшись, пал
महा-ह्रदे-तत्-सोपानम्mahā-hrade-tat-sopānamв великий омут; ту лестницу
अथ-आरुह्य-स्नातुम्-अर्हसि-केशवatha-āruhya-snātum-arhasi-keśavaвзойдя, омыться благоволи, о Кешава
वेदे-सोपान-भूते-हिvede-sopāna-bhūte-hiпо Веде, ставшей лестницей
ऊरु-दघ्न-उपलब्धिनिūru-daghna-upalabdhiniдостигающей до бёдер
तत्र-स्नात्वा-सः-विधिनाtatra-snātvā-saḥ-vidhināтам омывшись по уставу
बहिः-उत्तीर्य-च-उक्तवान्bahiḥ-uttīrya-ca-uktavānвыйдя наружу, сказал
caи
तुtuже
naне
एवevaже
वाили
अपिapiже
हिhiведь
वैvaiпоистине
तथाtathāтакже
तत्tatто
इतिitiтак
अथathaзатем
caи
तुtuже
naне
एवevaже
वाили
अपिapiже
हिhiведь
वैvaiпоистине
तथाtathāтакже
तत्tatто
इतिitiтак
अथathaзатем
caи
तुtuже
naне
एवevaже
वाили
अपिapiже
हिhiведь
वैvaiпоистине
तथाtathāтакже
तत्tatто
इतिitiтак
अथathaзатем
caи
तुtuже
naне
एवevaже
वाили
अपिapiже
हिhiведь
वैvaiпоистине
तथाtathāтакже
तत्tatто
इतिitiтак
अथathaзатем
caи
तुtuже
naне
एवevaже
वाили
अपिapiже
हिhiведь
वैvaiпоистине
तथाtathāтакже
तत्tatто
इतिitiтак
अथathaзатем
caи
तुtuже
naне
एवevaже
वाили
अपिapiже
हिhiведь
वैvaiпоистине
तथाtathāтакже
तत्tatто
इतिitiтак
अथathaзатем
caи
तुtuже
अनुवाद

«И вот, увидев Шамбху, трёхокого, стоящего пред ним, Хари сказал: „Лишь поклон совершить способен я, а познать — нет“. — „Тебе знание дам; соверши и водное омовение, затем после — омовение пеплом, а затем знание скажу я“. — „Годной для моего омовения воды и нет нигде“. Так сказанный, затем присевший, с телом, увешанным яйцами Брахмы, — в воде по бёдра омовение не подошло Хари. Шамбху засмеялся: „Для омовения воды слишком много, о!“ И вот бог Шива оглядел Вишну лобным оком, с растворёнными тонкими членами оглядел левым оком. Затем Вишну, тонкий телом и с прохладным телом, Шамбху сказано: „Омойся, о Вишну, — вот омут устроен“. Затем в омуте, устроенном тогда у стопы Хары, Хари не смог войти в глубину того омута и сказал: „Нет пути для входа в этот омут; дорога мне да будет дана, о бог“. Ему затем Шамбху сказал: „На миллионы йоджан глубока эта великая вода; прежде у тебя, вошедшего, вода была по бёдра, о Всесильный; ныне же у стоящего нет входа в омут — как? В восемь пальцев мерою бедро моё в том омуте вижу; входи же ты — прикосновение стопы даю тебе. Одно речение — лестница: Веда, изошедшая из моего слова“. — „Способности восходить по звуку ни у кого здесь нет; у телесного восхождение возможно — или взятие, как у шрути? У мужа сила, не у вещей — в держании, восхождении и прочем“. — „Возьми эту великую Веду“. Взял и Хари затем — и с поникшей от бессилия рукою, как падающий, Джанардана сказал Шиве: „И не могу я удержать“. Шива, рассмеявшись, пал в великий омут: „Ту лестницу взойдя, омыться благоволи, о Кешава“. По Веде, ставшей лестницей, достигающей до бёдер, там омывшись по уставу, выйдя наружу, сказал он…»

संस्करण

af20d6b5252e · प्रकाशित 3 सित॰ 2026, 4:13:50 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से