Vedawordएक वैदिक पुस्तकालय
खोज
प्रवेश
गोविन्दभाष्य
Пада 4.14.1.6
486 / 558
गोविन्दभाष्य · 4.1.6
॥
देवनागरी

आदित्यादि-मतयश् चाङ्ग उपपत्तेः

लिप्यंतरण (IAST)

ādityādi-matayaś cāṅga upapatteḥ

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
आदित्य-आदि-मतयःāditya-ādi-matayaḥпредставления о солнце и прочем; āditya + ādi + mati «мысль», мн. ч.; созерцания при членах обряда
चcaи; соединительная частица; правило для них
अङ्गेaṅgeв члене [обряда]; aṅga, местный падеж; на удгитхе и прочем
उपपत्तेःupapatteḥпо сообразности; upapatti, отложительный падеж; высшим взглядом на низшее
अनुवाद

И мысли «[родитель] солнца…» — в ЧЛЕНАХ [Его: «от ока — солнце»]: складно — то ведёт ввысь.

Govinda-bhāṣya of Baladeva Vidyābhūṣaṇa
॥
देवनागरी

चन्द्रमा मनसो जातश् चक्षोः सूर्यो अजायत ।

मुखाद् इन्द्रश् चाग्निश् च प्राणाद् वायुर् अजायत ॥ [ऋग्-वेद 10.90.19]

इति पुरुष-सूक्ते श्रूयते । अत्र भगवच्-चक्षुर् आदिष्व् आदित्यादि-हेतुता-बुद्धयः प्रतीयन्ते । ताः कार्या न वेति वीक्षायां पङ्कजादि-प्रख्येष्व् अतिसुकुमारेषु तेषूग्र-हेतुता-बुद्धीनाम् अनर्हत्वान् न कार्येति प्राप्ते—

आदित्यादि-मतयश् चाङ्ग उपपत्तेः ॥

पूर्व-पक्ष-निरासार्थश् च-शब्दः । विष्णोश् चक्षुर्-आदिष्व् अङ्गेषु तद्-बुद्धयः कार्याः । कुतः ? उपपत्तेः । ताभिर् उत्कर्ष-सिद्धेः । सूर्य-जनक-चक्षुष्ट्वादिकं हि तद्-उत्कर्षकं भवति । तादृशानाम् अपि तेषां तद्-धेतुता तु श्रौतत्वाद् अलौकिकत्वाच् च प्रतिपत्तव्या ॥6॥

लिप्यंतरण (IAST)

candramā manaso jātaś cakṣoḥ sūryo ajāyata |

mukhād indraś cāgniś ca prāṇād vāyur ajāyata || [ṛg-veda 10.90.19]

iti puruṣa-sūkte śrūyate | atra bhagavac-cakṣur ādiṣv ādityādi-hetutā-buddhayaḥ pratīyante | tāḥ kāryā na veti vīkṣāyāṁ paṅkajādi-prakhyeṣv atisukumāreṣu teṣūgra-hetutā-buddhīnām anarhatvān na kāryeti prāpte—

ādityādi-matayaś cāṅga upapatteḥ ||

pūrva-pakṣa-nirāsārthaś ca-śabdaḥ | viṣṇoś cakṣur-ādiṣv aṅgeṣu tad-buddhayaḥ kāryāḥ | kutaḥ ? upapatteḥ | tābhir utkarṣa-siddheḥ | sūrya-janaka-cakṣuṣṭvādikaṁ hi tad-utkarṣakaṁ bhavati | tādṛśānām api teṣāṁ tad-dhetutā tu śrautatvād alaukikatvāc ca pratipattavyā ||6||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
चन्द्रमाः मनसः जातःcandramāḥ manasaḥ jātaḥ«ЛУНА от УМА [Его] рождена,»; candramas!
चक्षोः सूर्यः अजायतcakṣoḥ sūryaḥ ajāyata«от ОКА родилось СОЛНЦЕ,»; cakṣoḥ sūryaḥ!!
मुखात् इन्द्रः च अग्निः चmukhāt indraḥ ca agniḥ ca«из уст — Индра и Агни,»; mukha
प्राणात् वायुः अजायत इतिprāṇāt vāyuḥ ajāyata iti«от дыхания родился ветер»; Пуруша-сукта, Ригведа 10.90.13!
पुरुष-सूक्ते श्रूयतेpuruṣa-sūkte śrūyateслышится в Пуруша-сукте; sūkta
अत्रatraздесь; atra
भगवत्-चक्षुः-आदिषु आदित्य-आदि-हेतुता-बुद्धयः प्रतीयन्तेbhagavat-cakṣuḥ-ādiṣu āditya-ādi-hetutā-buddhayaḥ pratīyanteв оке Бхагавана [и прочем] — мысли «причина солнца…»; hetutā-buddhi
ताः कार्याः न वा इति वीक्षायाम्tāḥ kāryāḥ na vā iti vīkṣāyāmтворить ли их? — при рассмотрении; vīkṣā
पङ्कज-आदि-प्रख्येषु अति-सुकुमारेषु तेषुpaṅkaja-ādi-prakhyeṣu ati-sukumāreṣu teṣu«в них, НЕЖНЕЙШИХ, подобных лотосам,; sukumāra!
उग्र-हेतुता-बुद्धीनाम् अनर्हत्वात् न कार्या इति प्राप्तेugra-hetutā-buddhīnām anarhatvāt na kāryā iti prāpteмыслям о ГРОЗНОМ причинении не место»; при полученном; prāpta
आदित्य-आदि-मतयः च अङ्गे उपपत्तेःāditya-ādi-matayaḥ ca aṅge upapatteḥ«и мысли о солнце… — в члене: по складности»; сутра 4.1.6
पूर्व-पक्ष-निरास-अर्थः च-शब्दःpūrva-pakṣa-nirāsa-arthaḥ ca-śabdaḥ«и» — на отвод пурвапакши; ca
विष्णोः चक्षुः-आदिषु अङ्गेषु तत्-बुद्धयः कार्याःviṣṇoḥ cakṣuḥ-ādiṣu aṅgeṣu tat-buddhayaḥ kāryāḥв оке и членах ВИШНУ те мысли — твори; kāryāḥ!
कुतः उपपत्तेःkutaḥ upapatteḥпочему? — по складности; upapatti
ताभिः उत्कर्ष-सिद्धेःtābhiḥ utkarṣa-siddheḥими утверждается ПРЕВОСХОДСТВО:; utkarṣa!
सूर्य-जनक-चक्षुष्ट्व-आदिकम् हि तत्-उत्कर्षकम् भवतिsūrya-janaka-cakṣuṣṭva-ādikam hi tat-utkarṣakam bhavati«око, РОДИВШЕЕ СОЛНЦЕ» — величит Его; sūrya-janaka!!
तादृशानाम् अपि तेषाम् तत्-हेतुता तुtādṛśānām api teṣām tat-hetutā tuа причинность у таких [нежных] —; hetutā
श्रौतत्वात् अलौकिकत्वात् च प्रतिपत्तव्याśrautatvāt alaukikatvāt ca pratipattavyāприми по ШРУТИ и НЕЗДЕШНОСТИ; alaukika! (OCR исправлен)
भाष्य का अनुवाद

«От ока Его родилось солнце, от ума — луна…» [Пуруша-сукта]: творить ли эти мысли («очам, нежнейшим, как лотосы, не пристала грозная причинность»)? При полученном —

«И мысли о солнце… — в члене: по складности».

Твори: «око, РОДИВШЕЕ СОЛНЦЕ» — величит Его; а причинность у нежного прими по ШРУТИ и НЕЗДЕШНОСТИ.

संस्करण

7ffac11d241c · प्रकाशित 27 जुल॰ 2026, 5:33:46 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU
पिछलाश्लोक 4.1.5

श्लोक बदलें इन कुंजियों से