तत्र स्याद् इतराङ्गं काक्वाक्षिप्तं च वाच्यसिद्धव्यङ्ग्यम् ।सन्दिग्धप्राधान्यं तुल्यप्राधान्यम् अस्फुटम् अगूढम् ।व्यङ्ग्यम् असुन्दरम् एवं भेदास् तस्योदिता अष्टौ ॥17॥इतरस्य रसादेर् अङ्गं रसादिव्यङ्ग्यं, यथा—कृष्णस्य वक्षसि च्छाया तव सेयं सखीक्ष्यताम् ।सपत्नीव करोत्य् एषा तद्विलासविडम्बनम् ॥अत्र हास्यं शृङ्गारस्याङ्गं—मानोन्नतां प्रणयिनीम् अनुनेतुकामस्त्वत्सैन्यसागररवोद्धतकर्णतापः ।हा हा कथं तव हरे रिपुराजधानीप्रासादसन्ततिषु तिष्ठति कामिलोकः ॥अत्रौत्सुक्यत्राससन्धिसंस्कृतस्य करुणस्य हरिविषयरताव् अङ्गभावः ।आनङ्गार्चिर् भिन्ना त्वदतिशुभगाङ्गावृतमनामुरल्यां रागश्रीपरिमलकुलं सम्भृतवती ।सदा श्यामां कान्तिं दिशी विदिशि चाभावयमतोमयाप्तं कृष्णत्वं तद् अपि न हि कृष्ण त्वम् अभितः ॥अनङ्गार्चिर् भिन्नेत्य् आदौ कृष्णत्वं प्राप्तं मयेत्य् अवचनेऽपि शब्दशक्तेर् एव कृष्णसादृश्यम् अवगम्यते ।वचनेन तु सादृश्यहेतुकतादात्म्यारोपणम् आविष्कुर्वता तद्गोपनम् अपाकृतम् । तेन वाच्यं सादृश्यं वाक्यार्थान्वयोपपादकतयाङ्गतां नीतम् ।काक्वाक्षिप्तम्, यथा—मथ्नामि कौरवशतं समरे न कोपाद्दुःशासनस्य रुधिरं न पिबाम्य् उरस्तः ।संचूर्णयामि गदया न सुयोधनोरूसन्धिं करोतु भवतां नृपतिः पणेन ॥अथ मथ्नाम्य् एवेत्य् आदि व्यङ्ग्यं, वाच्यस्य निषेधस्य सहभावेनावस्थितम् ।वाच्यसिद्ध्यङ्गं, यथा—दीपयन् रोदसीरन्ध्रम् एष ज्वलति सर्वतः ।प्रतापस् तव गोविन्द वैरिवंशदवानलः ॥अत्रान्वयस्य वेणुत्वारोपो व्यङ्ग्यः । प्रतापस्य दावानलत्वारोपसिद्ध्यङ्गः ।सन्दिग्धप्राधान्यम्, यथा —हरस् तु किञ्चित् परिवृत्तधैर्यश्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः ।उमामुखे बिम्बफलाधरौष्ठेव्यापारयामास विलोचनानि ॥अत्र विलोचनव्यापारचुम्बनाभिलाषयोः प्राधान्ये सन्देहः ।तुल्यप्राधान्याम्, यथा—ब्राह्मणातिक्रमत्यागो भवताम् एव भूतये ।जामदग्न्यश् च वो मित्रम् अन्यथा दुर्मनायते ॥अत्र जामदग्न्यः सर्वेषां क्षत्रियाणाम् इव रक्षसात् क्षणात् क्षयं करिष्यतीति व्यङ्ग्यस्य वाच्यस्य च समं प्राधान्यम् ।अस्फुटम्, यथा—भावनीयो न शस्त्रेण लोभनीयो धनेन न ।तस्माद् वशयितुं शक्यस् तेन तेन च नाजितः ॥अत्र सोऽयं भक्तिम् अन्तरेण न वशयितुं विचारणीय इति व्यङ्ग्यम् । व्युत्पन्नानाम् अपि झटित्य् अस्फुटम् ।गोष्ठधर्मपरित्रातुः पुत्रेणानेन तादृशा ।अहं वृतवती वृन्दे वाच्यं न किम् अतः परम् ॥अत्र तेन बलाद् इव स्वस्य भोगो वाक्यशेषे प्रतीयमानोऽपि वाच्यायमान इत्य् अगूढम् ।बाणीरकुडुङ्गुड्डीण सौनि कोलाहलं सुणन्तीए ।घरकम्म बाब्बडाए सीऐ अअं बिसाहाए ॥इत्य् आदौ दत्तसङ्केतः श्रीकृष्णस् तत्र कुञ्जे प्रविष्ट इत्य् एतद् विशाखा नाम्नी तत्प्रिया व्रजाङ्गना जानीते स्मेति व्यङ्ग्यात् तस्या हृदयं सीदतीति वाच्यस्य चमत्कारः सहृदयसंवेद्य इत्य् असुन्दरं तद् व्यङ्ग्यम् ।किं च, यो दीपकतुल्ययोगितादिषु उपमाद्यलङ्कारो व्यङ्ग्यः, स गुणीभूतव्यङ्ग्य एव । काव्यस्य दीपकादिमुखेनैव चमत्कारात् । तद् उक्तं ध्वनिकृता—अलङ्कारान्तरस्यापि प्रतीतौ यत्र भासते ।तत्परत्वं न काव्यस्य नासौ मार्गो ध्वनेर् मतः ॥यत्र च शब्दान्तरादिना गोपनकृतचारुत्वस्य विपर्यासः ।दृष्ट्या केशव गोपरागहृतया किञ्चिन् न दृष्टं मयातेनैव स्खलितास्मि नाथ पतितां किं नाम नालम्बसे ।एकस् त्वं विषमेषु खिन्नमनसां सर्वाबलानां गतिर्गोप्यैवं गदितः सलेशम् अवताद् गोष्ठे हरिर् वश् चिरम् ॥अत्र गोपरागादिशब्दानां हे केशव गोपेत्य् आदिव्यङ्ग्यानां सलेशपदेन स्फुटतयावभासः । सलेशपदपरित्यागे पुनर् ध्वनिर् एव ।किं च—यत्र यत्र वस्त्वलङ्काररसादिरूपव्यङ्ग्यानां रसान्तरे गुणीभावः, तत्र रसे प्रधानकृत एव काव्यव्यवहारः । तद् उक्तं तेनैव—प्रकारोऽपि गुणीभूत व्यङ्ग्योऽपि ध्वनिरूपताम् ।धत्ते रसादितात्पर्यपर्यालोचनया पुनः ॥यत्र तु—कृष्णारुचां कुलविसारिणीनांतमालमालाभिर् उरीकृतानाम् ।अन्तःस्थिता रात्रिधिया रमण्यःश्रीकान्तम् आराद् अभिसारयन्ति ॥इत्य् आदौ रसादीनां कृष्णाकुलादिर् वस्तुमात्रेऽङ्गत्वम् । तत्र तेषाम् अतात्पर्यविषयत्वेऽपि तैर् एव गुणीभूतैः काव्यव्यवहारः । यद् उक्तं चण्डिदासपण्डितेन—काव्यार्थस्याखण्डबुद्धिवेद्यस्य तन्मयी भावनास्वाददशायां गुणप्रधानभावाभासस् तावन् नानुभूयते, पश्चात् प्रकरणादिपर्यालोचनया भवन्न् अप्य् असौ न काव्यव्यपदेशं व्याहन्तुम् ईशस् तस्यास्वादमात्रायत्तत्वात् ।केचिच् चित्राख्यं तृतीयं काव्यभेदम् इच्छन्ति । तद् आहुः—शब्दचित्रं वाच्यचित्रम् अव्यङ्ग्यं त्व् अवरं स्मृतम् ॥ इति ॥इति रसामृतशेषे तृतीयः प्रकाशः
tatra syād itarāṅgaṁ kākvākṣiptaṁ ca vācya-siddha-vyaṅgyam |sandigdha-prādhānyaṁ tulya-prādhānyam asphuṭam agūḍham |vyaṅgyam asundaram evaṁ bhedās tasyoditā aṣṭau ||17||itarasya rasāder aṅgaṁ rasādi-vyaṅgyaṁ, yathā—kṛṣṇasya vakṣasi cchāyā tava seyaṁ sakhīkṣyatām |sapatnīva karoty eṣā tad-vilāsa-viḍambanam ||atra hāsyaṁ śṛṅgārasyāṅgaṁ—mānonnatāṁ praṇayinīm anunetu-kāmastvat-sainya-sāgara-ravoddhata-karṇa-tāpaḥ |hā hā kathaṁ tava hare ripu-rājadhānī-prāsāda-santatiṣu tiṣṭhati kāmi-lokaḥ ||atrautsukya-trāsa-sandhi-saṁskṛtasya karuṇasya hari-viṣaya-ratāv aṅga-bhāvaḥ |ānaṅgārcir bhinnā tvad-atiśubhagāṅgāvṛta-manāmuralyāṁ rāga-śrī-parimala-kulaṁ sambhṛtavatī |sadā śyāmāṁ kāntiṁ diśī vidiśi cābhāvayamatomayāptaṁ kṛṣṇatvaṁ tad api na hi kṛṣṇa tvam abhitaḥ ||anaṅgārcir bhinnety ādau kṛṣṇatvaṁ prāptaṁ mayety avacane'pi śabda-śakter eva kṛṣṇa-sādṛśyam avagamyate |vacanena tu sādṛśya-hetuka-tādātmyāropaṇam āviṣkurvatā tad-gopanam apākṛtam | tena vācyaṁ sādṛśyaṁ vākyārthānvayopapādakatayāṅgatāṁ nītam |kākvākṣiptam, yathā—mathnāmi kaurava-śataṁ samare na kopādduḥśāsanasya rudhiraṁ na pibāmy urastaḥ |saṁcūrṇayāmi gadayā na suyodhanorūsandhiṁ karotu bhavatāṁ nṛpatiḥ paṇena ||atha mathnāmy evety ādi vyaṅgyaṁ, vācyasya niṣedhasya saha-bhāvenāvasthitam |vācya-siddhy-aṅgaṁ, yathā—dīpayan rodasī-randhram eṣa jvalati sarvataḥ |pratāpas tava govinda vairi-vaṁśa-davānalaḥ ||atrānvayasya veṇutvāropo vyaṅgyaḥ | pratāpasya dāvānalatvāropa-siddhy-aṅgaḥ |sandigdha-prādhānyam, yathā —haras tu kiñcit parivṛtta-dhairyaścandrodayārambha ivāmbu-rāśiḥ |umā-mukhe bimba-phalādharauṣṭhevyāpārayāmāsa vilocanāni ||atra vilocana-vyāpāra-cumbanābhilāṣayoḥ prādhānye sandehaḥ |tulya-prādhānyām, yathā—brāhmaṇātikrama-tyāgo bhavatām eva bhūtaye |jāmadagnyaś ca vo mitram anyathā durmanāyate ||atra jāmadagnyaḥ sarveṣāṁ kṣatriyāṇām iva rakṣasāt kṣaṇāt kṣayaṁ kariṣyatīti vyaṅgyasya vācyasya ca samaṁ prādhānyam |asphuṭam, yathā—bhāvanīyo na śastreṇa lobhanīyo dhanena na |tasmād vaśayituṁ śakyas tena tena ca nājitaḥ ||atra so’yaṁ bhaktim antareṇa na vaśayituṁ vicāraṇīya iti vyaṅgyam | vyutpannānām api jhaṭity asphuṭam |goṣṭha-dharma-paritrātuḥ putreṇānena tādṛśā |ahaṁ vṛtavatī vṛnde vācyaṁ na kim ataḥ param ||atra tena balād iva svasya bhogo vākya-śeṣe pratīyamāno'pi vācyāyamāna ity agūḍham |bāṇīra-kuḍuṅguḍḍīṇa- sauni kolāhalaṁ suṇantīe |ghara-kamma bābbaḍāe sīai aaṁ bisāhāe ||ity ādau datta-saṅketaḥ śrī-kṛṣṇas tatra kuñje praviṣṭa ity etad viśākhā nāmnī tat-priyā vrajāṅganā jānīte smeti vyaṅgyāt tasyā hṛdayaṁ sīdatīti vācyasya camatkāraḥ sahṛdaya-saṁvedya ity asundaraṁ tad vyaṅgyam |kiṁ ca, yo dīpaka-tulyayogitādiṣu upamādy-alaṅkāro vyaṅgyaḥ, sa guṇībhūta-vyaṅgya eva | kāvyasya dīpakādi-mukhenaiva camatkārāt | tad uktaṁ dhvani-kṛtā—alaṅkārāntarasyāpi pratītau yatra bhāsate |tat-paratvaṁ na kāvyasya nāsau mārgo dhvaner mataḥ ||yatra ca śabdāntarādinā gopana-kṛta-cārutvasya viparyāsaḥ |dṛṣṭyā keśava gopa-rāga-hṛtayā kiñcin na dṛṣṭaṁ mayātenaiva skhalitāsmi nātha patitāṁ kiṁ nāma nālambase |ekas tvaṁ viṣameṣu khinna-manasāṁ sarvābalānāṁ gatirgopyaivaṁ gaditaḥ saleśam avatād goṣṭhe harir vaś ciram ||atra gopa-rāgādi-śabdānāṁ he keśava gopety ādi-vyaṅgyānāṁ saleśa-padena sphuṭatayāvabhāsaḥ | saleśa-pada-parityāge punar dhvanir eva |kiṁ ca—yatra yatra vastv-alaṅkāra-rasādi-rūpa-vyaṅgyānāṁ rasāntare guṇībhāvaḥ, tatra rase pradhāna-kṛta eva kāvya-vyavahāraḥ | tad uktaṁ tenaiva—prakāro'pi guṇībhūta vyaṅgyo'pi dhvani-rūpatām |dhatte rasādi-tātparya-paryālocanayā punaḥ ||yatra tu—kṛṣṇārucāṁ kula-visāriṇīnāṁtamāla-mālābhir urīkṛtānām |antaḥ-sthitā rātri-dhiyā ramaṇyaḥśrīkāntam ārād abhisārayanti ||ity ādau rasādīnāṁ kṛṣṇākulādir vastu-mātre'ṅgatvam | tatra teṣām atātparya-viṣayatve'pi tair eva guṇībhūtaiḥ kāvya-vyavahāraḥ | yad uktaṁ caṇḍi-dāsa-paṇḍitena—kāvyārthasyākhaṇḍa-buddhi-vedyasya tan-mayī bhāvanāsvāda-daśāyāṁ guṇa-pradhāna-bhāvābhāsas tāvan nānubhūyate, paścāt prakaraṇādi-paryālocanayā bhavann apy asau na kāvya-vyapadeśaṁ vyāhantum īśas tasyāsvāda-mātrāyattatvāt |kecic citrākhyaṁ tṛtīyaṁ kāvya-bhedam icchanti | tad āhuḥ—śabda-citraṁ vācya-citram avyaṅgyaṁ tv avaraṁ smṛtam || iti ||iti rasāmṛta-śeṣe tṛtīyaḥ prakāśaḥ
размер не определён
Здесь подразумеваемое бывает служащим другому, привнесённым интонацией, служащим прямому смыслу, с сомнительным главенством, с равным главенством, неясным, нескрытым и некрасивым — так названо восемь видов. Служащее другому — подразумеваемый вкус и прочее, служащие другому вкусу и прочему. Например: «Подруга, взгляни на своё отражение на груди Кришны: как соперница, оно передразнивает его игры». Здесь смех служит любви. «О Хари, влюблённый среди твоих врагов хотел умилостивить милую, гордую в обиде, но уши ему обжёг рёв океана твоего войска, — увы, увы, как ему теперь жить во дворцах вражеской столицы?» Здесь сострадание, окрашенное стыком нетерпения и страха, служит любви к Хари. «Пронзённая пламенем Любви, сердцем опутанная Твоим прекраснейшим телом, она собрала во флейте весь аромат красоты раги; а я, всюду и повсюду созерцая тёмное сияние, обрела «кришну» — черноту, — и всё же, Кришна, Тебя нет рядом». Здесь и без слов «я обрела черноту» сходство с Кришной понятно силой самих слов; но сказав их, говорящая явила наложение тождества по сходству и тем сняла его скрытость. Так прямо названное сходство стало служебным — оно лишь поддерживает связь смысла высказывания. Привнесённое интонацией — например: «Не растопчу я в битве в гневе сотню Кауравов, не выпью крови Духшасаны из его груди, не раздроблю палицей бёдер Суйодханы — пусть ваш царь заключает мир за выкуп!» Здесь подразумеваемое «непременно растопчу» и прочее стоит рядом с прямо сказанным отрицанием. Служащее прямому смыслу — например: «Говинда, Твоя мощь — лесной пожар для рода врагов — пылает повсюду, озаряя пространство меж небом и землёй». Здесь подразумевается наложение на род образа бамбука, и оно служит тому, чтобы состоялось наложение на мощь образа лесного пожара. С сомнительным главенством — например: «А Хара, чья твёрдость чуть поколебалась, как океан в начале восхода луны, обратил взор на лицо Умы с губами, как плод бимбы». Здесь сомнительно, что главное — движение глаз или желание поцелуя. С равным главенством — например: «Оставить обиды брахманам — вам же на благо; иначе Джамадагнья, ваш друг, будет недоволен». Здесь подразумеваемое «Джамадагнья в миг истребит вас, как истребил всех кшатриев» и прямой смысл главенствуют равно. Неясное — например: «Его не взять оружием, не прельстить богатством; потому покорить его можно — но этим и тем он не побеждён». Здесь подразумевается: «Не думай покорить Его без преданности», — но даже учёным это не сразу ясно. «Этот сын хранителя пастушьего закона, такой, как Он, выбрал меня, Вринда; что тут ещё говорить?» Здесь, хотя о том, что Он будто силой насладился ею, говорит недосказанный конец фразы, это почти сказано прямо, — поэтому подразумеваемое нескрыто. «Слыша гомон птиц, вспорхнувших из беседки ванджулы, Вишакха, занятая домашней работой, слабеет всем телом». Здесь подразумевается, что Вишакха, любимая Им девушка Враджа, поняла: Шри Кришна, условившись о знаке, вошёл в ту беседку. Но прямо сказанное «ей не по себе» поражает сильнее, как чувствует чуткий слушатель, — поэтому подразумеваемое здесь некрасиво. Кроме того, когда в «светильнике», «равноправии» и подобных украшениях подразумевается сравнение и подобное, это тоже лишь подчинённое подразумеваемое, ведь стих поражает через «светильник» и прочее. Об этом сказал создатель учения о звучании: «Где и другое украшение постигается, но стих не к нему направлен, — это не путь звучания». И так же — где красота, созданная скрытостью, разрушена другим словом и прочим: «„Кешава, пыль от коров застлала мне глаза, и я ничего не видела; оттого я и споткнулась. Владыка, почему Ты не поддержишь упавшую? Ты один — прибежище всех слабых, чьё сердце измучено на трудных путях“. Так с намёком сказала Ему пастушка — да хранит вас долго Хари в коровьем стане!» Здесь подразумеваемые смыслы слов «пыль от коров» и прочих («Кешава, пастух» и прочее) становятся явными из-за слова «с намёком»; если его убрать, снова будет звучание. Кроме того, везде, где подразумеваемое — предмет, украшение, вкус и прочее — подчинено другому вкусу, стих зовётся поэзией по главному вкусу. Об этом сказал тот же автор: «И вид с подчинённым подразумеваемым вновь принимает облик звучания, если вдуматься, что цель его — вкус и прочее». А где, как в стихе: «Думая, что настала ночь, в густых тенях тёмного сияния, что стелются вдоль берегов реки от рядов тамал, возлюбленные зовут к себе на свидание Владыку Шри», — вкус и прочее служат лишь предмету — берегам Кришны-реки и прочему, — там, хотя они и не цель речи, стих зовётся поэзией благодаря им, подчинённым. Как сказал учёный Чандидаса: «Смысл поэзии постигается нераздельным разумением, и в состоянии вкушения, когда созерцание поглощено им, различие главного и подчинённого не ощущается. Если потом, при обдумывании обстоятельств, оно и возникает, отнять у стиха имя поэзии оно не в силах, ведь поэзия зависит лишь от вкушения». Некоторые признают третий вид поэзии — «картинный». Они говорят: «Картина из слов и картина из смыслов, без подразумеваемого, считаются низшими».
Так заканчивается третья глава «Остатка нектара вкуса».
5061f9c2b559 · опубликовано 24 сент. 2026 г., 12:40:03 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Восемь видов показывают, как подразумеваемое теряет первенство: оно служит другому вкусу, прячется за интонацией, оказывается слишком ясным или, наоборот, слишком тёмным. Самый тонкий случай — «некрасивое» подразумеваемое: тайна Вишакхи понятна, но сильнее трогает простое «ей не по себе». Стих о пыли от коров построен на двойных смыслах: «пыль от коров» — и «любовь к пастуху», «трудные пути» — и муки любви; но слово «с намёком» выдаёт тайну, и звучание гаснет. Последняя мысль главы, со ссылкой на Чандидасу, прекрасна: пока сердце вкушает стих, оно не делит его на главное и подчинённое; эти деления появляются лишь потом, в рассуждении. Стих о пламени Любви и флейте и стих о неприступном в тексте повреждены; перевод их приблизителен.