Махабхарата
Бхишма-парва, глава 916.91.1-19
5792 / 15823
Махабхарата · 6.91.1-19
Деванагари

संजय उवाच
तस्मिन् महति संक्रन्दे राजा दुर्योधनस् तदा ॥
गाङ्गेयम् उपसंगम्य विनयेनाभिवाद्य च ॥
तस्य सर्वं यथावृत्तम् आख्यातुम् उपचक्रमे ॥
घटोत्कचस्य विजयम् आत्मनश् च पराजयम् ॥
कथयाम् आस दुर्धर्षो विनिःश्वस्य पुनः पुनः ॥
अब्रवीच् च तदा राजन् भीष्मं कुरुपितामहम् ॥
भवन्तं समुपाश्रित्य वासुदेवं यथा परैः ॥
पाण्डवैर् विग्रहो घोरः समारब्धो मया प्रभो ॥
एकादश समाख्याता अक्षौहिण्यश् च या मम ॥
निदेशे तव तिष्ठन्ति मया सार्धं परंतप ॥
सो ऽहं भरतशार्दूल भीमसेनपुरोगमैः ॥
घटोत्कचं समाश्रित्य पाण्डवैर् युधि निर्जितः ॥
तन् मे दहति गात्राणि शुष्कवृक्षम् इवानलः ॥
तद् इच्छामि महाभाग त्वत्प्रसादात् परंतप ॥
राक्षसापसदं हन्तुं स्वयम् एव पितामह ॥
त्वां समाश्रित्य दुर्धर्षं तन् मे कर्तुं त्वम् अर्हसि ॥
एतच् छ्रुत्वा तु वचनं राज्ञो भरतसत्तम ॥
दुर्योधनम् इदं वाक्यं भीष्मः शांतनवो ऽब्रवीत् ॥
शृणु राजन् मम वचो यत् त्वा वक्ष्यामि कौरव ॥
यथा त्वया महाराज वर्तितव्यं परंतप ॥
आत्मा रक्ष्यो रणे तात सर्वावस्थास्व् अरिंदम ॥
धर्मराजेन संग्रामस् त्वया कार्यः सदानघ ॥
अर्जुनेन यमाभ्यां वा भीमसेनेन वा पुनः ॥
राजधर्मं पुरस्कृत्य राजा राजानम् ऋच्छति ॥
अहं द्रोणः कृपो द्रौणिः कृतवर्मा च सात्वतः ॥
शल्यश् च सौमदत्तिश् च विकर्णश् च महारथः ॥
तव च भ्रातरः शूरा दुःशासनपुरोगमाः ॥
त्वदर्थं प्रतियोत्स्यामो राक्षसं तं महाबलम् ॥
तस्मिन् रौद्रे राक्षसेन्द्रे यदि ते हृच्छयो महान् ॥
अयं वा गच्छतु रणे तस्य युद्धाय दुर्मतेः ॥
भगदत्तो महीपालः पुरंदरसमो युधि ॥
एतावद् उक्त्वा राजानं भगदत्तम् अथाब्रवीत् ॥
समक्षं पार्थिवेन्द्रस्य वाक्यं वाक्यविशारदः ॥
गच्छ शीघ्रं महाराज हैडिम्बं युद्धदुर्मदम् ॥
वारयस्व रणे यत्तो मिषतां सर्वधन्विनाम् ॥
राक्षसं क्रूरकर्माणं यथेन्द्रस् तारकं पुरा ॥
तव दिव्यानि चास्त्राणि विक्रमश् च परंतप ॥
समागमश् च बहुभिः पुराभूद् असुरैः सह ॥
त्वं तस्य राजशार्दूल प्रतियोद्धा महाहवे ॥
स्वबलेन वृतो राजञ् जहि राक्षसपुंगवम् ॥

Транслитерация (IAST)

saṃjaya uvāca
tasmin mahati saṃkrande rājā duryodhanas tadā ||
gāṅgeyam upasaṃgamya vinayenābhivādya ca ||
tasya sarvaṃ yathāvṛttam ākhyātum upacakrame ||
ghaṭotkacasya vijayam ātmanaś ca parājayam ||
kathayām āsa durdharṣo viniḥśvasya punaḥ punaḥ ||
abravīc ca tadā rājan bhīṣmaṃ kurupitāmaham ||
bhavantaṃ samupāśritya vāsudevaṃ yathā paraiḥ ||
pāṇḍavair vigraho ghoraḥ samārabdho mayā prabho ||
ekādaśa samākhyātā akṣauhiṇyaś ca yā mama ||
nideśe tava tiṣṭhanti mayā sārdhaṃ paraṃtapa ||
so 'haṃ bharataśārdūla bhīmasenapurogamaiḥ ||
ghaṭotkacaṃ samāśritya pāṇḍavair yudhi nirjitaḥ ||
tan me dahati gātrāṇi śuṣkavṛkṣam ivānalaḥ ||
tad icchāmi mahābhāga tvatprasādāt paraṃtapa ||
rākṣasāpasadaṃ hantuṃ svayam eva pitāmaha ||
tvāṃ samāśritya durdharṣaṃ tan me kartuṃ tvam arhasi ||
etac chrutvā tu vacanaṃ rājño bharatasattama ||
duryodhanam idaṃ vākyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'bravīt ||
śṛṇu rājan mama vaco yat tvā vakṣyāmi kaurava ||
yathā tvayā mahārāja vartitavyaṃ paraṃtapa ||
ātmā rakṣyo raṇe tāta sarvāvasthāsv ariṃdama ||
dharmarājena saṃgrāmas tvayā kāryaḥ sadānagha ||
arjunena yamābhyāṃ vā bhīmasenena vā punaḥ ||
rājadharmaṃ puraskṛtya rājā rājānam ṛcchati ||
ahaṃ droṇaḥ kṛpo drauṇiḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ ||
śalyaś ca saumadattiś ca vikarṇaś ca mahārathaḥ ||
tava ca bhrātaraḥ śūrā duḥśāsanapurogamāḥ ||
tvadarthaṃ pratiyotsyāmo rākṣasaṃ taṃ mahābalam ||
tasmin raudre rākṣasendre yadi te hṛcchayo mahān ||
ayaṃ vā gacchatu raṇe tasya yuddhāya durmateḥ ||
bhagadatto mahīpālaḥ puraṃdarasamo yudhi ||
etāvad uktvā rājānaṃ bhagadattam athābravīt ||
samakṣaṃ pārthivendrasya vākyaṃ vākyaviśāradaḥ ||
gaccha śīghraṃ mahārāja haiḍimbaṃ yuddhadurmadam ||
vārayasva raṇe yatto miṣatāṃ sarvadhanvinām ||
rākṣasaṃ krūrakarmāṇaṃ yathendras tārakaṃ purā ||
tava divyāni cāstrāṇi vikramaś ca paraṃtapa ||
samāgamaś ca bahubhiḥ purābhūd asuraiḥ saha ||
tvaṃ tasya rājaśārdūla pratiyoddhā mahāhave ||
svabalena vṛto rājañ jahi rākṣasapuṃgavam ||

Пословный перевод
СанскритIASTЗначение
संजय उवाचsaṃjaya uvācaСанджая сказал; Санджая произнёс
तस्मिन् महति संक्रन्देtasmin mahati saṃkrandeв том великом смятении; при этом большом шуме
राजा दुर्योधनः तदाrājā duryodhanaḥ tadāцарь Дурьодхана тогда; Дурьодхана в тот час
गाङ्गेयम् उपसंगम्यgāṅgeyam upasaṃgamyaк Гангее подойдя; приблизившись к Бхишме
विनयेन अभिवाद्य चvinayena abhivādya caсо смирением поклонившись; почтительно приветствовав
तस्य सर्वम् यथावृत्तम्tasya sarvam yathāvṛttamему всё как произошло; всё случившееся
आख्यातुम् उपचक्रमेākhyātum upacakrameрассказывать начал; стал излагать
घटोत्कचस्य विजयम्ghaṭotkacasya vijayamпобеду Гхатоткачи; успех Гхатоткачи
आत्मनः च पराजयम्ātmanaḥ ca parājayamи собственное поражение; и свой проигрыш
कथयाम् आस दुर्धर्षःkathayām āsa durdharṣaḥрассказал трудноодолимый; непобедимый поведал
विनिःश्वस्य पुनः पुनःviniḥśvasya punaḥ punaḥвздыхая снова и снова; многократно тяжело дыша
अब्रवीत् च तदा राजन्abravīt ca tadā rājanи сказал тогда, царь; затем произнёс
भीष्मम् कुरुपितामहम्bhīṣmam kurupitāmahamБхишме, праотцу Куру; деду рода Куру
भवन्तम् समुपाश्रित्यbhavantam samupāśrityaна тебя опершись; положившись на тебя
वासुदेवम् यथा परैःvāsudevam yathā paraiḥкак враги на Васудеву; как другие на Кришну
पाण्डवैः विग्रहः घोरःpāṇḍavaiḥ vigrahaḥ ghoraḥс Пандавами вражда страшная; ужасная война с Пандавами
समारब्धः मया प्रभोsamārabdhaḥ mayā prabhoначата мной, владыка; мною предпринята
एकादश समाख्याताःekādaśa samākhyātāḥодиннадцать названные; известные одиннадцать
अक्षौहिण्यः च या ममakṣauhiṇyaḥ ca yā mamaакшаухини которые мои; моих акшаухини
निदेशे तव तिष्ठन्तिnideśe tava tiṣṭhantiпод твоим приказом стоят; находятся в твоём распоряжении
मया सार्धम् परंतपmayā sārdham paraṃtapaвместе со мной, врагов палящий; со мной, сокрушитель врагов
सः अहम् भरतशार्दूलsaḥ aham bharataśārdūlaтакой я, тигр Бхаратов; и вот я
भीमसेनपुरोगमैःbhīmasenapurogamaiḥс Бхимасеной впереди; возглавляемыми Бхимой
घटोत्कचम् समाश्रित्यghaṭotkacam samāśrityaна Гхатоткачу опершимися; при поддержке Гхатоткачи
पाण्डवैः युधि निर्जितःpāṇḍavaiḥ yudhi nirjitaḥПандавами в бою побеждён; Пандавы одолели меня
तत् मे दहति गात्राणिtat me dahati gātrāṇiэто мне жжёт члены; это жжёт моё тело
शुष्कवृक्षम् इव अनलःśuṣkavṛkṣam iva analaḥкак сухое дерево огонь; словно пламя сухое дерево
तत् इच्छामि महाभागtat icchāmi mahābhāgaпоэтому хочу, великий счастливец; потому желаю
त्वत्प्रसादात् परंतपtvatprasādāt paraṃtapaтвоей милостью, врагов палящий; с твоего благоволения
राक्षसापसदम् हन्तुम्rākṣasāpasadam hantumнизшего ракшаса убить; сразить презренного ракшаса
स्वयम् एव पितामहsvayam eva pitāmahaсамому именно, праотец; собственной рукой
त्वाम् समाश्रित्य दुर्धर्षम्tvām samāśritya durdharṣamна тебя опершись, трудноодолимого; полагаясь на тебя
तत् मे कर्तुम् त्वम् अर्हसिtat me kartum tvam arhasiэто для меня сделать ты должен; тебе следует это сделать
एतत् श्रुत्वा तु वचनम्etat śrutvā tu vacanamэто же слово услышав; услышав эту речь
राज्ञः भरतसत्तमrājñaḥ bharatasattamaцаря, лучший Бхаратов; царя, о Бхарата
दुर्योधनम् इदम् वाक्यम्duryodhanam idam vākyamДурьодхане эти слова; такую речь Дурьодхане
भीष्मः शांतनवः अब्रवीत्bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ abravītБхишма Шантанава сказал; сын Шантану произнёс
शृणु राजन् मम वचःśṛṇu rājan mama vacaḥслушай, царь, моё слово; выслушай мою речь
यत् त्वा वक्ष्यामि कौरवyat tvā vakṣyāmi kauravaкоторое тебе скажу, Каурава; что я скажу тебе
यथा त्वया महाराजyathā tvayā mahārājaкак тобой, великий царь; как тебе
वर्तितव्यम् परंतपvartitavyam paraṃtapaследует поступать, врагов палящий; надлежит действовать
आत्मा रक्ष्यः रणे तातātmā rakṣyaḥ raṇe tātaсебя нужно беречь в бою, сын; самого себя защищай
सर्वावस्थासु अरिंदमsarvāvasthāsu ariṃdamaво всех состояниях, врагов смиритель; при любых обстоятельствах
धर्मराजेन संग्रामःdharmarājena saṃgrāmaḥс Дхармараджей бой; с Юдхиштхирой сражение
त्वया कार्यः सदा अनघtvayā kāryaḥ sadā anaghaтобой должен вестись всегда, безупречный; тебе следует вести
अर्जुनेन यमाभ्याम् वाarjunena yamābhyām vāс Арджуной или близнецами; с Арджуной или сыновьями Мадри
भीमसेनेन वा पुनःbhīmasenena vā punaḥили с Бхимасеной опять; или же с Бхимой
राजधर्मम् पुरस्कृत्यrājadharmam puraskṛtyaцарскую дхарму поставив впереди; следуя долгу царя
राजा राजानम् ऋच्छतिrājā rājānam ṛcchatiцарь к царю идёт; царь встречает царя
अहम् द्रोणः कृपः द्रौणिःaham droṇaḥ kṛpaḥ drauṇiḥя, Дрона, Крипа, Драуни; я, Дрона, Крипа, Ашваттхаман
कृतवर्मा च सात्वतःkṛtavarmā ca sātvataḥи Сатвата Критаварман; Критаварман из Сатватов
शल्यः च सौमदत्तिः चśalyaḥ ca saumadattiḥ caи Шалья, и Саумадатти; Шалья и Бхуришрава
विकर्णः च महारथःvikarṇaḥ ca mahārathaḥи Викарна махаратха; и великий Викарна
तव च भ्रातरः शूराःtava ca bhrātaraḥ śūrāḥи твои братья герои; твои храбрые братья
दुःशासनपुरोगमाःduḥśāsanapurogamāḥс Духшасаной впереди; во главе с Духшасаной
त्वदर्थम् प्रतियोत्स्यामःtvadartham pratiyotsyāmaḥради тебя будем сражаться; за тебя выступим
राक्षसम् तम् महाबलम्rākṣasam tam mahābalamс тем могучим ракшасом; против этого сильного ракшаса
तस्मिन् रौद्रे राक्षसेन्द्रेtasmin raudre rākṣasendreк этому страшному владыке ракшасов; относительно грозного ракшаса
यदि ते हृच्छयः महान्yadi te hṛcchayaḥ mahānесли у тебя большое сердечное желание; если твоё желание велико
अयम् वा गच्छतु रणेayam vā gacchatu raṇeили пусть этот идёт в бой; пусть же он отправится
तस्य युद्धाय दुर्मतेःtasya yuddhāya durmateḥдля битвы с тем злодеем; на бой с дурноразумным
भगदत्तः महीपालःbhagadattaḥ mahīpālaḥБхагадатта, царь земли; владыка земли Бхагадатта
पुरंदरसमः युधिpuraṃdarasamaḥ yudhiравный Пурандаре в бою; подобный Индре
एतावत् उक्त्वा राजानम्etāvat uktvā rājānamстолько сказав царю; сказав это царю
भगदत्तम् अथ अब्रवीत्bhagadattam atha abravītБхагадатте затем сказал; потом обратился к Бхагадатте
समक्षम् पार्थिवेन्द्रस्यsamakṣam pārthivendrasyaв присутствии царя царей; на глазах у владыки
वाक्यम् वाक्यविशारदःvākyam vākyaviśāradaḥслово знаток речи; искусный в слове
गच्छ शीघ्रम् महाराजgaccha śīghram mahārājaиди быстро, великий царь; ступай скорее
हैडिम्बम् युद्धदुर्मदम्haiḍimbam yuddhadurmadamк Хайдимбе, опьянённому битвой; к неистовому Гхатоткаче
वारयस्व रणे यत्तःvārayasva raṇe yattaḥостанови в бою, собранный; сдержи на поле
मिषताम् सर्वधन्विनाम्miṣatām sarvadhanvināmпри глазах всех лучников; на виду у стрелков
राक्षसम् क्रूरकर्माणम्rākṣasam krūrakarmāṇamракшаса жестоких дел; демона суровых поступков
यथा इन्द्रः तारकम् पुराyathā indraḥ tārakam purāкак Индра Тараку прежде; словно Индра некогда Тараку
तव दिव्यानि च अस्त्राणिtava divyāni ca astrāṇiи твои божественные оружия; твои небесные астры
विक्रमः च परंतपvikramaḥ ca paraṃtapaи доблесть, врагов палящий; и воинская сила
समागमः च बहुभिःsamāgamaḥ ca bahubhiḥи столкновение со многими; и встречи со множеством
पुरा अभूत् असुरैः सहpurā abhūt asuraiḥ sahaпрежде были с асурами; некогда случались с асурами
त्वम् तस्य राजशार्दूलtvam tasya rājaśārdūlaты его, тигр царей; ты для него
प्रतियोद्धा महाहवेpratiyoddhā mahāhaveпротивник в великой битве; равный боец в большом бою
स्वबलेन वृतः राजन्svabalena vṛtaḥ rājanсвоим войском окружённый, царь; окружённый своей силой
जहि राक्षसपुंगवम्jahi rākṣasapuṃgavamубей лучшего ракшаса; срази предводителя ракшасов
Литературный перевод

Санджая сказал: «В том великом смятении царь Дурьодхана подошёл к Гангее, почтительно поклонился ему и начал рассказывать всё, как произошло: победу Гхатоткачи и своё поражение. Трудноодолимый Дурьодхана, снова и снова вздыхая, рассказал об этом и тогда сказал Бхишме, праотцу Куру: “Положившись на тебя, владыка, как враги положились на Васудеву, я начал страшную войну с Пандавами. Одиннадцать моих акшаухини вместе со мной стоят под твоим приказом, сокрушитель врагов. И всё же я, тигр Бхаратов, был побеждён в бою Пандавами, у которых впереди Бхимасена и которые опираются на Гхатоткачу. Это жжёт моё тело, как огонь сухое дерево. Поэтому, великий, я хочу с твоей милости сам убить этого презренного ракшаса, праотец. Полагаясь на тебя, трудноодолимого, я прошу: ты должен сделать это для меня”. Услышав слова царя, лучший из Бхаратов, Бхишма, сын Шантану, сказал Дурьодхане: “Слушай, царь, мою речь, Каурава, как тебе следует поступать, великий царь. Себя нужно беречь в бою при любых обстоятельствах, сын, смиритель врагов. Ты должен сражаться с Дхармараджей, с Арджуной, с двумя близнецами или с Бхимасеной: следуя царской дхарме, царь встречает царя. Я, Дрона, Крипа, Ашваттхаман, Критаварман из Сатватов, Шалья, Саумадатти, Викарна-махаратха и твои храбрые братья во главе с Духшасаной будем ради тебя сражаться с тем могучим ракшасом. Если у тебя велико желание относительно этого страшного владыки ракшасов, то пусть царь Бхагадатта, в бою подобный Пурандаре, отправится на битву с этим злодеем”. Сказав это царю, искусный в речи Бхишма затем в присутствии владыки обратился к Бхагадатте: “Иди скорее, великий царь, и в бою останови неистового Хайдимбу на глазах у всех лучников, этого ракшаса жестоких дел, как Индра некогда остановил Тараку. У тебя есть божественные астры, доблесть, сокрушитель врагов, и в прошлом у тебя были столкновения со многими асурами. Ты его достойный противник в великой битве, тигр царей. Окружённый своим войском, царь, срази предводителя ракшасов”».

Версия

719f73b868f1 · опубликовано 17 июл. 2026 г., 21:47:11 UTC

Доступно наRUEN

Листайте стихи клавишами