Махабхарата
Бхишма-парва, глава 1046.104.24-37
5870 / 15823
Махабхарата · 6.104.24-37
Деванагари

धृतराष्ट्र उवाच
पीड्यमानं बलं पार्थैर् दृष्ट्वा भीष्मः पराक्रमी ॥
यद् अकार्षीद् रणे क्रुद्धस् तन् ममाचक्ष्व संजय ॥
कथं वा पाण्डवान् युद्धे प्रत्युद्यातः परंतपः ॥
विनिघ्नन् सोमकान् वीरांस् तन् ममाचक्ष्व संजय ॥
संजय उवाच
आचक्षे ते महाराज यद् अकार्षीत् पितामहः ॥
पीडिते तव पुत्रस्य सैन्ये पाण्डवसृञ्जयैः ॥
प्रहृष्टमनसः शूराः पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज ॥
अभ्यवर्तन्त निघ्नन्तस् तव पुत्रस्य वाहिनीम् ॥
तं विनाशं मनुष्येन्द्र नरवारणवाजिनाम् ॥
नामृष्यत तदा भीष्मः सैन्यघातं रणे परैः ॥
स पाण्डवान् महेष्वासः पाञ्चालांश् च ससृञ्जयान् ॥
अभ्यद्रवत दुर्धर्षस् त्यक्त्वा जीवितम् आत्मनः ॥
स पाण्डवानां प्रवरान् पञ्च राजन् महारथान् ॥
आत्तशस्त्रान् रणे यत्तान् वारयाम् आस सायकैः ॥
नाराचैर् वत्सदन्तैश् च शितैर् अञ्जलिकैस् तथा ॥
निजघ्ने समरे क्रुद्धो हस्त्यश्वम् अमितं बहु ॥
रथिनो ऽपातयद् राजन् रथेभ्यः पुरुषर्षभः ॥
सादिनश् चाश्वपृष्ठेभ्यः पदातींश् च समागतान् ॥
गजारोहान् गजेभ्यश् च परेषां विदधद् भयम् ॥
तम् एकं समरे भीष्मं त्वरमाणं महारथम् ॥
पाण्डवाः समवर्तन्त वज्रपाणिम् इवासुराः ॥
शक्राशनिसमस्पर्शान् विमुञ्चन् निशिताञ् शरान् ॥
दिक्ष्व् अदृश्यत सर्वासु घोरं संधारयन् वपुः ॥
मण्डलीकृतम् एवास्य नित्यं धनुर् अदृश्यत ॥
संग्रामे युध्यमानस्य शक्रचापनिभं महत् ॥
तद् दृष्ट्वा समरे कर्म तव पुत्रा विशां पते ॥
विस्मयं परमं प्राप्ताः पितामहम् अपूजयन् ॥
पार्था विमनसो भूत्वा प्रैक्षन्त पितरं तव ॥
युध्यमानं रणे शूरं विप्रचित्तिम् इवामराः ॥
न चैनं वारयाम् आसुर् व्यात्ताननम् इवान्तकम् ॥

Транслитерация (IAST)

dhṛtarāṣṭra uvāca
pīḍyamānaṃ balaṃ pārthair dṛṣṭvā bhīṣmaḥ parākramī ||
yad akārṣīd raṇe kruddhas tan mamācakṣva saṃjaya ||
kathaṃ vā pāṇḍavān yuddhe pratyudyātaḥ paraṃtapaḥ ||
vinighnan somakān vīrāṃs tan mamācakṣva saṃjaya ||
saṃjaya uvāca
ācakṣe te mahārāja yad akārṣīt pitāmahaḥ ||
pīḍite tava putrasya sainye pāṇḍavasṛñjayaiḥ ||
prahṛṣṭamanasaḥ śūrāḥ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja ||
abhyavartanta nighnantas tava putrasya vāhinīm ||
taṃ vināśaṃ manuṣyendra naravāraṇavājinām ||
nāmṛṣyata tadā bhīṣmaḥ sainyaghātaṃ raṇe paraiḥ ||
sa pāṇḍavān maheṣvāsaḥ pāñcālāṃś ca sasṛñjayān ||
abhyadravata durdharṣas tyaktvā jīvitam ātmanaḥ ||
sa pāṇḍavānāṃ pravarān pañca rājan mahārathān ||
āttaśastrān raṇe yattān vārayām āsa sāyakaiḥ ||
nārācair vatsadantaiś ca śitair añjalikais tathā ||
nijaghne samare kruddho hastyaśvam amitaṃ bahu ||
rathino 'pātayad rājan rathebhyaḥ puruṣarṣabhaḥ ||
sādinaś cāśvapṛṣṭhebhyaḥ padātīṃś ca samāgatān ||
gajārohān gajebhyaś ca pareṣāṃ vidadhad bhayam ||
tam ekaṃ samare bhīṣmaṃ tvaramāṇaṃ mahāratham ||
pāṇḍavāḥ samavartanta vajrapāṇim ivāsurāḥ ||
śakrāśanisamasparśān vimuñcan niśitāñ śarān ||
dikṣv adṛśyata sarvāsu ghoraṃ saṃdhārayan vapuḥ ||
maṇḍalīkṛtam evāsya nityaṃ dhanur adṛśyata ||
saṃgrāme yudhyamānasya śakracāpanibhaṃ mahat ||
tad dṛṣṭvā samare karma tava putrā viśāṃ pate ||
vismayaṃ paramaṃ prāptāḥ pitāmaham apūjayan ||
pārthā vimanaso bhūtvā praikṣanta pitaraṃ tava ||
yudhyamānaṃ raṇe śūraṃ vipracittim ivāmarāḥ ||
na cainaṃ vārayām āsur vyāttānanam ivāntakam ||

Пословный перевод
СанскритIASTЗначение
धृतराष्ट्र उवाचdhṛtarāṣṭra uvācaДхритараштра сказал; Дхритараштра произнёс
पीड्यमानम् बलम् पार्थैःpīḍyamānam balam pārthaiḥвойско теснимое Партхами; армию, измученную Пандавами
दृष्ट्वा भीष्मः पराक्रमीdṛṣṭvā bhīṣmaḥ parākramīувидев Бхишма доблестный; когда могучий Бхишма увидел
यत् अकार्षीत् रणे क्रुद्धःyat akārṣīt raṇe kruddhaḥчто сделал в бою разгневанный; как поступил в ярости
तत् मम आचक्ष्व संजयtat mama ācakṣva saṃjayaэто мне расскажи, Санджая; поведай мне
कथम् वा पाण्डवान् युद्धेkatham vā pāṇḍavān yuddheкак же Пандавов в бою; каким образом на Пандавов
प्रत्युद्यातः परंतपःpratyudyātaḥ paraṃtapaḥвыступил навстречу врагов мучитель; двинулся навстречу герой
विनिघ्नन् सोमकान् वीरान्vinighnan somakān vīrānубивая героев Сомаков; сражая храбрых Сомаков
तत् मम आचक्ष्व संजयtat mama ācakṣva saṃjayaэто мне расскажи, Санджая; поведай мне
संजय उवाचsaṃjaya uvācaСанджая сказал; Санджая произнёс
आचक्षे ते महाराजācakṣe te mahārājaрассказываю тебе, великий царь; я поведаю тебе
यत् अकार्षीत् पितामहःyat akārṣīt pitāmahaḥчто сделал питамаха; как поступил Бхишма
पीडिते तव पुत्रस्यpīḍite tava putrasyaкогда был тесним твоего сына; при угнетённом
सैन्ये पाण्डवसृञ्जयैःsainye pāṇḍavasṛñjayaiḥвойске Пандавами и Сринджаями; войске твоего сына
प्रहृष्टमनसः शूराःprahṛṣṭamanasaḥ śūrāḥс радостными сердцами герои; ободрённые храбрецы
पाण्डवाः पाण्डुपूर्वजpāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvajaПандавы, потомок Панду; сыновья Панду
अभ्यवर्तन्त निघ्नन्तःabhyavartanta nighnantaḥнаступали убивая; двигались вперёд, поражая
तव पुत्रस्य वाहिनीम्tava putrasya vāhinīmвойско твоего сына; армию Дурьодханы
तम् विनाशम् मनुष्येन्द्रtam vināśam manuṣyendraто уничтожение, владыка людей; этот разгром
नरवारणवाजिनाम्naravāraṇavājināmлюдей, слонов, коней; пехоты-слонов-конницы
न अमृष्यत तदा भीष्मःna amṛṣyata tadā bhīṣmaḥне стерпел тогда Бхишма; не вынес Бхишма
सैन्यघातम् रणे परैःsainyaghātam raṇe paraiḥистребление войска врагами; поражение армии противниками
सः पाण्डवान् महेष्वासःsaḥ pāṇḍavān maheṣvāsaḥон на Пандавов великий лучник; Бхишма-стрелок на Пандавов
पाञ्चालान् च ससृञ्जयान्pāñcālān ca sasṛñjayānи Панчалов со Сринджаями; Панчалов и Сринджаев
अभ्यद्रवत दुर्धर्षःabhyadravata durdharṣaḥнапал трудноприступный; устремился неприступный
त्यक्त्वा जीवितम् आत्मनःtyaktvā jīvitam ātmanaḥоставив жизнь свою; не щадя собственной жизни
सः पाण्डवानाम् प्रवरान्saḥ pāṇḍavānām pravarānон лучших из Пандавов; этих выдающихся Пандавов
पञ्च राजन् महारथान्pañca rājan mahārathānпять махаратхов, царь; пятерых великих ратхинов
आत्तशस्त्रान् रणे यत्तान्āttaśastrān raṇe yattānс поднятым оружием, старательных в бою; вооружённых и собранных
वारयाम् आस सायकैःvārayām āsa sāyakaiḥостановил стрелами; сдержал стрелами
नाराचैः वत्सदन्तैः चnārācaiḥ vatsadantaiḥ caнарачами и ватсадантами; стрелами-нарачами и телячьими зубами
शितैः अञ्जलिकैः तथाśitaiḥ añjalikaiḥ tathāострыми анджаликами также; отточенными широкими стрелами
निजघ्ने समरे क्रुद्धःnijaghne samare kruddhaḥпоражал в бою разгневанный; убивал на поле
हस्त्यश्वम् अमितम् बहुhastyaśvam amitam bahuнеисчислимых слонов и коней; множество слонов и лошадей
रथिनः अपातयत् राजन्rathinaḥ apātayat rājanратхинов сбрасывал, царь; колесничих валил
रथेभ्यः पुरुषर्षभःrathebhyaḥ puruṣarṣabhaḥс колесниц лучший людей; с ратх герой
सादिनः च अश्वपृष्ठेभ्यःsādinaḥ ca aśvapṛṣṭhebhyaḥи всадников со спин коней; конников с лошадей
पदातीन् च समागतान्padātīn ca samāgatānи собравшихся пеших; пехотинцев, сошедшихся
गजारोहान् गजेभ्यः चgajārohān gajebhyaḥ caи погонщиков со слонов; слоновьих воинов
परेषाम् विदधत् भयम्pareṣām vidadhat bhayamврагам причиняя страх; наводя ужас на противников
तम् एकम् समरे भीष्मम्tam ekam samare bhīṣmamна того одного Бхишму в бою; одного Бхишму на поле
त्वरमाणम् महारथम्tvaramāṇam mahārathamспешащего махаратху; стремительного великого ратхина
पाण्डवाः समवर्तन्तpāṇḍavāḥ samavartantaПандавы обратились вместе; Пандавы окружили
वज्रपाणिम् इव असुराःvajrapāṇim iva asurāḥкак асуры громоносца; словно асуры Индру
शक्राशनिसमस्पर्शान्śakrāśanisamasparśānравные молнии Шакры прикосновением; с ударом как ваджра Индры
विमुञ्चन् निशितान् शरान्vimuñcan niśitān śarānвыпуская острые стрелы; пуская отточенные стрелы
दिक्षु अदृश्यत सर्वासुdikṣu adṛśyata sarvāsuво всех сторонах был виден; виднелся по всем направлениям
घोरम् संधारयन् वपुःghoram saṃdhārayan vapuḥстрашный облик держа; несущий грозное тело
मण्डलीकृतम् एव अस्यmaṇḍalīkṛtam eva asyaкруговым сделанным именно его; согнутым в круг
नित्यम् धनुः अदृश्यतnityam dhanuḥ adṛśyataвсегда лук виднелся; постоянно был виден лук
संग्रामे युध्यमानस्यsaṃgrāme yudhyamānasyaв сражении воюющего; когда он бился
शक्रचापनिभम् महत्śakracāpanibham mahatподобный луку Шакры великий; как радуга Индры
तत् दृष्ट्वा समरे कर्मtat dṛṣṭvā samare karmaэто увидев в бою деяние; видя такой подвиг
तव पुत्राः विशाम् पतेtava putrāḥ viśām pateтвои сыновья, владыка народов; сыновья твои
विस्मयम् परमम् प्राप्ताःvismayam paramam prāptāḥизумление высшее обрели; исполнились величайшего удивления
पितामहम् अपूजयन्pitāmaham apūjayanпитамаху восхваляли; почитали Бхишму
पार्थाः विमनसो भूत्वाpārthāḥ vimanaso bhūtvāПартхи став унылыми; Пандавы, смутившись
प्रैक्षन्त पितरम् तवpraikṣanta pitaram tavaсмотрели на твоего отца; взирали на Бхишму
युध्यमानम् रणे शूरम्yudhyamānam raṇe śūramсражающегося в бою героя; героически бьющегося
विप्रचित्तिम् इव अमराःvipracittim iva amarāḥкак амары на Випрачитти; словно боги на Випрачитти
न च एनम् वारयाम् आसुःna ca enam vārayām āsuḥи не могли его остановить; и не сдерживали его
व्यात्ताननम् इव अन्तकम्vyāttānanam iva antakamкак Антаку с раскрытой пастью; словно разинутую смерть
Литературный перевод

Дхритараштра сказал: «Увидев войско, теснимое Партхами, что сделал в бою разгневанный доблестный Бхишма? Расскажи мне это, Санджая. Как этот мучитель врагов выступил в бою навстречу Пандавам, убивая храбрых Сомаков? Поведай мне это, Санджая». Санджая сказал: «Я расскажу тебе, великий царь, что сделал питамаха, когда войско твоего сына было теснимо Пандавами и Сринджаями. Герои Пандавы, о потомок Панду, с радостными сердцами наступали, поражая войско твоего сына. Тогда Бхишма не стерпел этого разгрома людей, слонов и коней, этого истребления войска врагами. Неприступный великий лучник, не щадя собственной жизни, устремился на Пандавов, Панчалов и Сринджаев. Он стрелами сдержал пятерых лучших Пандавов, царю, великих ратхинов, вооружённых и собранных в бою. Разгневанный, он нарачами, ватсадантами и острыми анджаликами поражал в сражении бесчисленное множество слонов и коней. Лучший из людей, царь, сбрасывал ратхинов с колесниц, всадников со спин коней, пеших воинов и погонщиков со слонов, наводя страх на врагов. Пандавы окружили в бою одного стремительного махаратху Бхишму, словно асуры — громоносца Индру. Выпуская острые стрелы с ударом, подобным молнии Шакры, он был виден во всех сторонах, неся грозный облик. В сражении, когда он бился, его великий лук, постоянно согнутый в круг, был виден словно лук Шакры. Увидев этот подвиг в бою, твои сыновья, о владыка народов, исполнились величайшего изумления и почитали питамаху. А Партхи, смутившись, смотрели на твоего отца, сражающегося в бою как герой, словно боги смотрят на Випрачитти, и не могли остановить его, подобного Антаке с раскрытой пастью».

Версия

f6f7e461baa8 · опубликовано 17 июл. 2026 г., 21:55:41 UTC

Доступно наRUEN

Листайте стихи клавишами