तत्र केच् चिद् ब्रुवन्ति स्म ब्राह्मणा निर्भयास् तदा ॥
शोचमानाः पाण्डुपुत्रान् अतीव भरतर्षभ ॥
विषमं पश्यते राजा सर्वथा तमसावृतः ॥
धृतराष्ट्रः सुदुर्बुद्धिर् न च धर्मं प्रपश्यति ॥
न हि पापम् अपापात्मा रोचयिष्यति पाण्डवः ॥
भीमो वा बलिनां श्रेष्ठः कौन्तेयो वा धनंजयः ॥
कुत एव महाप्राज्ञौ माद्रीपुत्रौ करिष्यतः ॥
तद् राज्यं पितृतः प्राप्तं धृतराष्ट्रो न मृष्यते ॥
अधर्मम् अखिलं किं नु भीष्मो ऽयम् अनुमन्यते ॥
विवास्यमानान् अस्थाने कौन्तेयान् भरतर्षभान् ॥
tatra kec cid bruvanti sma brāhmaṇā nirbhayās tadā ||
śocamānāḥ pāṇḍuputrān atīva bharatarṣabha ||
viṣamaṃ paśyate rājā sarvathā tamasāvṛtaḥ ||
dhṛtarāṣṭraḥ sudurbuddhir na ca dharmaṃ prapaśyati ||
na hi pāpam apāpātmā rocayiṣyati pāṇḍavaḥ ||
bhīmo vā balināṃ śreṣṭhaḥ kaunteyo vā dhanaṃjayaḥ ||
kuta eva mahāprājñau mādrīputrau kariṣyataḥ ||
tad rājyaṃ pitṛtaḥ prāptaṃ dhṛtarāṣṭro na mṛṣyate ||
adharmam akhilaṃ kiṃ nu bhīṣmo 'yam anumanyate ||
vivāsyamānān asthāne kaunteyān bharatarṣabhān ||
«Там некие бесстрашные брахманы, сокрушаясь о сыновьях Панду, говорили: „Криво видит царь, всецело окутанный тьмою; злоумный Дхритараштра не прозревает дхармы. Ибо безгрешный Юдхиштхира не возжелает греха, ни Бхима, лучший из силачей, ни Дхананджая, тем паче — премудрые сыновья Мадри. Того царства, по отцу доставшегося Пандавам, Дхритараштра не терпит; как же этот Бхишма допускает совершенное беззаконие — что неправо изгоняют Каунтеев, быков Бхараты?“»
47fd7dc5a555 · published Jun 18, 2026, 5:52:39 PM UTC
Page between verses with
Здесь голос совестливых брахманов открыто обличает неправду. Знаменательна их бесстрашная прямота: они вслух осуждают царя, не страшась его гнева, — таков долг брахмана, обличать неправду власти. Здесь видно, что истина не умолкает и пред троном: где попрана дхарма, там праведные возвышают голос. Знаменательно сравнение слепоты Дхритараштры с «тьмою» (tamas): его телесная слепота слилась с духовною — он «не видит дхармы». Знаменательно и недоумение о Бхишме: народ дивится, как могучий праведник попускает зло. Здесь встаёт горький вопрос, что повиснет над всем эпосом: молчание и уступчивость добрых пред злом властителей — соучастие; и Бхишме, связавшему себя долгом пред престолом, ещё предстоит понести бремя этого молчания.