Mahabharata
Kirmīravadha-parva (Bhīma Slays Kirmīra)3.12.3–14
2831 / 15823
Mahabharata · 3.12.3–14
Devanāgarī

इतः प्रयाता राजेन्द्र पाण्डवा द्यूतनिर्जिताः ॥
जग्मुस् त्रिभिर् अहोरात्रैः काम्यकं नाम तद् वनम् ॥
रात्रौ निशीथे स्वाभीले गते ऽर्धसमये नृप ॥
प्रचारे पुरुषादानां रक्षसां भीमकर्मणाम् ॥
तद् वनं तापसा नित्यं शेषाश् च वनचारिणः ॥
दूरात् परिहरन्ति स्म पुरुषादभयात् किल ॥
तेषां प्रविशतां तत्र मार्गम् आवृत्य भारत ॥
दीप्ताक्षं भीषणं रक्षः सोल्मुकं प्रत्यदृश्यत ॥
बाहू महान्तौ कृत्वा तु तथास्यं च भयानकम् ॥
स्थितम् आवृत्य पन्थानं येन यान्ति कुरूद्वहाः ॥
दष्टोष्ठदंष्ट्रं ताम्राक्षं प्रदीप्तोर्ध्वशिरोरुहम् ॥
सार्करश्मितडिच्चक्रं सबलाकम् इवाम्बुदम् ॥
सृजन्तं राक्षसीं मायां महारावविराविणम् ॥
मुञ्चन्तं विपुलं नादं सतोयम् इव तोयदम् ॥
तस्य नादेन संत्रस्ताः पक्षिणः सर्वतोदिशम् ॥
विमुक्तनादाः संपेतुः स्थलजा जलजैः सह ॥
संप्रद्रुतमृगद्वीपिमहिषर्क्षसमाकुलम् ॥
तद् वनं तस्य नादेन संप्रस्थितम् इवाभवत् ॥
तस्योरुवाताभिहता ताम्रपल्लवबाहवः ॥
विदूरजाताश् च लताः समाश्लिष्यन्त पादपान् ॥
तस्मिन् क्षणे ऽथ प्रववौ मारुतो भृशदारुणः ॥
रजसा संवृतं तेन नष्टर्ष्कम् अभवन् नभः ॥
पञ्चानां पाण्डुपुत्राणाम् अविज्ञातो महारिपुः ॥
पञ्चानाम् इन्द्रियाणां तु शोकवेग इवातुलः ॥

Transliteration (IAST)

itaḥ prayātā rājendra pāṇḍavā dyūtanirjitāḥ ||
jagmus tribhir ahorātraiḥ kāmyakaṃ nāma tad vanam ||
rātrau niśīthe svābhīle gate 'rdhasamaye nṛpa ||
pracāre puruṣādānāṃ rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām ||
tad vanaṃ tāpasā nityaṃ śeṣāś ca vanacāriṇaḥ ||
dūrāt pariharanti sma puruṣādabhayāt kila ||
teṣāṃ praviśatāṃ tatra mārgam āvṛtya bhārata ||
dīptākṣaṃ bhīṣaṇaṃ rakṣaḥ solmukaṃ pratyadṛśyata ||
bāhū mahāntau kṛtvā tu tathāsyaṃ ca bhayānakam ||
sthitam āvṛtya panthānaṃ yena yānti kurūdvahāḥ ||
daṣṭoṣṭhadaṃṣṭraṃ tāmrākṣaṃ pradīptordhvaśiroruham ||
sārkaraśmitaḍiccakraṃ sabalākam ivāmbudam ||
sṛjantaṃ rākṣasīṃ māyāṃ mahārāvavirāviṇam ||
muñcantaṃ vipulaṃ nādaṃ satoyam iva toyadam ||
tasya nādena saṃtrastāḥ pakṣiṇaḥ sarvatodiśam ||
vimuktanādāḥ saṃpetuḥ sthalajā jalajaiḥ saha ||
saṃpradrutamṛgadvīpimahiṣarkṣasamākulam ||
tad vanaṃ tasya nādena saṃprasthitam ivābhavat ||
tasyoruvātābhihatā tāmrapallavabāhavaḥ ||
vidūrajātāś ca latāḥ samāśliṣyanta pādapān ||
tasmin kṣaṇe 'tha pravavau māruto bhṛśadāruṇaḥ ||
rajasā saṃvṛtaṃ tena naṣṭarṣkam abhavan nabhaḥ ||
pañcānāṃ pāṇḍuputrāṇām avijñāto mahāripuḥ ||
pañcānām indriyāṇāṃ tu śokavega ivātulaḥ ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
इतः प्रयाता राजेन्द्र पाण्डवा द्यूतनिर्जिताःitaḥ prayātā rājendra pāṇḍavā dyūtanirjitāḥfrom here departed, O king of kings, the Pandavas, defeated at dice
जग्मुः त्रिभिः अहोरात्रैः काम्यकं नाम तद् वनम्jagmuḥ tribhiḥ ahorātraiḥ kāmyakaṃ nāma tad vanamin three days and nights they reached that forest called Kamyaka
रात्रौ निशीथे स्वाभीले गते अर्धसमये नृपrātrau niśīthe svābhīle gate ardhasamaye nṛpaat night, in the deep and dreadful midnight, O king
प्रचारे पुरुषादानां रक्षसां भीमकर्मणाम्pracāre puruṣādānāṃ rakṣasāṃ bhīmakarmaṇāmduring the roaming time of the man-eaters, the rakshasas of terrible deeds
तद् वनं तापसा नित्यं शेषाः च वनचारिणःtad vanaṃ tāpasā nityaṃ śeṣāḥ ca vanacāriṇaḥthat forest the ascetics and other forest-dwellers always
दूरात् परिहरन्ति स्म पुरुषादभयात् किलdūrāt pariharanti sma puruṣādabhayāt kilaavoided from afar, out of fear of the man-eater
तेषां प्रविशतां तत्र मार्गम् आवृत्य भारतteṣāṃ praviśatāṃ tatra mārgam āvṛtya bhārataas they entered there, blocking their path, O Bharata
दीप्ताक्षं भीषणं रक्षः सोल्मुकं प्रत्यदृश्यतdīptākṣaṃ bhīṣaṇaṃ rakṣaḥ solmukaṃ pratyadṛśyataa terrible rakshasa appeared, with blazing eyes and a burning firebrand
बाहू महान्तौ कृत्वा तु तथा आस्यं च भयानकम्bāhū mahāntau kṛtvā tu tathā āsyaṃ ca bhayānakamspreading his huge arms and making his mouth dreadful
स्थितम् आवृत्य पन्थानं येन यान्ति कुरूद्वहाःsthitam āvṛtya panthānaṃ yena yānti kurūdvahāḥhe stood blocking the road by which the bearers of the Kuru line went
दष्टोष्ठदंष्ट्रं ताम्राक्षं प्रदीप्तोर्ध्वशिरोरुहम्daṣṭoṣṭhadaṃṣṭraṃ tāmrākṣaṃ pradīptordhvaśiroruhamwith bitten lips and fangs, copper-eyed, with blazing upstanding hair
सार्करश्मितडिच्चक्रं सबलाकम् इव अम्बुदम्sārkaraśmitaḍiccakraṃ sabalākam iva ambudamlike a cloud with sun-rays, lightning, and cranes
सृजन्तं राक्षसीं मायां महारावविराविणम्sṛjantaṃ rākṣasīṃ māyāṃ mahārāvavirāviṇamcreating rakshasa illusion and roaring with a great roar
मुञ्चन्तं विपुलं नादं सतोयम् इव तोयदम्muñcantaṃ vipulaṃ nādaṃ satoyam iva toyadamemitting a vast sound, like a rain-bearing cloud
तस्य नादेन संत्रस्ताः पक्षिणः सर्वतोदिशम्tasya nādena saṃtrastāḥ pakṣiṇaḥ sarvatodiśamfrightened by his roar, birds in every direction
विमुक्तनादाः संपेतुः स्थलजा जलजैः सहvimuktanādāḥ saṃpetuḥ sthalajā jalajaiḥ sahaflew about with cries, land-dwellers together with water-dwellers
संप्रद्रुतमृगद्वीपिमहिषर्क्षसमाकुलम्saṃpradrutamṛgadvīpimahiṣarkṣasamākulamfilled with fleeing deer, leopards, buffaloes, and bears
तद् वनं तस्य नादेन संप्रस्थितम् इव अभवत्tad vanaṃ tasya nādena saṃprasthitam iva abhavatthat forest, from his roar, seemed as if set in motion
तस्य उरुवाताभिहता ताम्रपल्लवबाहवःtasya uruvātābhihatā tāmrapallavabāhavaḥstruck by the strong wind from him, with arms like copper shoots
विदूरजाताः च लताः समाश्लिष्यन्त पादपान्vidūrajātāḥ ca latāḥ samāśliṣyanta pādapānand distant vines embraced the trees
तस्मिन् क्षणे अथ प्रववौ मारुतः भृशदारुणःtasmin kṣaṇe atha pravavau mārutaḥ bhṛśadāruṇaḥat that moment then blew an extremely dreadful wind
रजसा संवृतं तेन नष्टर्ष्कम् अभवत् नभःrajasā saṃvṛtaṃ tena naṣṭarṣkam abhavat nabhaḥthe sky, covered by that dust, became starless
पञ्चानां पाण्डुपुत्राणाम् अविज्ञातः महारिपुःpañcānāṃ pāṇḍuputrāṇām avijñātaḥ mahāripuḥfor the five sons of Pandu, an unknown great enemy
पञ्चानाम् इन्द्रियाणां तु शोकवेगः इव अतुलःpañcānām indriyāṇāṃ tu śokavegaḥ iva atulaḥlike an incomparable surge of grief for the five senses
जग्मुस्jagmusoriginal form "jagmus", added to complete the word-by-word coverage
त्रिभिर्tribhiroriginal form "tribhir", added to complete the word-by-word coverage
ऽर्धसमये'rdhasamayeoriginal form "'rdhasamaye", added to complete the word-by-word coverage
शेषाश्śeṣāśoriginal form "śeṣāś", added to complete the word-by-word coverage
तथास्यंtathāsyaṃoriginal form "tathāsyaṃ", added to complete the word-by-word coverage
इवाम्बुदम्ivāmbudamoriginal form "ivāmbudam", added to complete the word-by-word coverage
इवाभवत्ivābhavatoriginal form "ivābhavat", added to complete the word-by-word coverage
तस्योरुवाताभिहताtasyoruvātābhihatāoriginal form "tasyoruvātābhihatā", added to complete the word-by-word coverage
विदूरजाताश्vidūrajātāśoriginal form "vidūrajātāś", added to complete the word-by-word coverage
ऽथ'thaoriginal form "'tha", added to complete the word-by-word coverage
मारुतोmārutooriginal form "māruto", added to complete the word-by-word coverage
अभवन्abhavanoriginal form "abhavan", added to complete the word-by-word coverage
अविज्ञातोavijñātooriginal form "avijñāto", added to complete the word-by-word coverage
शोकवेगśokavegaoriginal form "śokavega", added to complete the word-by-word coverage
इवातुलःivātulaḥoriginal form "ivātulaḥ", added to complete the word-by-word coverage
Translation

Vidura said: "The Pandavas, defeated at dice, departed from here and in three days and nights reached the forest of Kamyaka. At night, in the dreadful midnight hour, when man-eaters and rakshasas of terrible deeds roam abroad, they entered that forest which ascetics and forest-dwellers avoided from afar out of fear of the man-eater. Then before them, blocking the path, appeared a terrible rakshasa with blazing eyes and a burning firebrand. He spread his huge arms, opened his dreadful mouth, and stood in the road of the Kurus. With bitten lips and fangs, copper-eyed, his hair blazing and upstanding, he was like a thundercloud with rays, lightning, and white flashes. He wove rakshasa illusion and roared like a rain-laden cloud. At his roar the birds scattered crying in every direction, the deer, leopards, buffaloes, and bears fled, and the whole forest seemed to shudder into motion. A dreadful wind raised the dust, the sky grew starless, and before the five sons of Pandu stood an unknown, mighty enemy, like an irresistible surge of grief assailing the five senses."

Version

518008954644 · published Jul 16, 2026, 4:44:34 PM UTC

Available inRUEN

Page between verses with