Mahabharata 3.40.1-16

Киратарджуния-парва: Шива испытывает Арджуну · Verse 3.40.1-16

2950 / 3756

Mahabharata · 3.40.1-16

॥

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
गतेषु तेषु सर्वेषु तपस्विषु महात्मसु ॥
पिनाकपाणिर् भगवान् सर्वपापहरो हरः ॥
कैरातं वेषम् आस्थाय काञ्चनद्रुमसंनिभम् ॥
विभ्राजमानो वपुषा गिरिर् मेरुर् इवापरः ॥
श्रीमद् धनुर् उपादाय शरांश् चाशीविषोपमान् ॥
निष्पपात महार्चिष्मान् दहन् कक्षम् इवानलः ॥
देव्या सहोमया श्रीमान् समानव्रतवेषया ॥
नानावेषधरैर् हृष्टैर् भूतैर् अनुगतस् तदा ॥
किरातवेषप्रच्छन्नः स्त्रीभिश् चानु सहस्रशः ॥
अशोभत तदा राजन् स देवो ऽतीव भारत ॥
क्षणेन तद् वनं सर्वं निःशब्दम् अभवत् तदा ॥
नादः प्रस्रवणानां च पक्षिणां चाप्य् उपारमत् ॥
स संनिकर्षम् आगम्य पार्थस्याक्लिष्टकर्मणः ॥
मूकं नाम दितेः पुत्रं ददर्शाद्भुतदर्शनम् ॥
वाराहं रूपम् आस्थाय तर्कयन्तम् इवार्जुनम् ॥
हन्तुं परमदुष्टात्मा तम् उवाचाथ फल्गुनः ॥
गाण्डीवं धनुर् आदाय शरांश् चाशीविषोपमान् ॥
सज्यं धनुर्वरं कृत्वा ज्याघोषेण निनादयन् ॥
यन् मां प्रार्थयसे हन्तुम् अनागसम् इहागतम् ॥
तस्मात् त्वां पूर्वम् एवाहं नेष्यामि यमसादनम् ॥
तं दृष्ट्वा प्रहरिष्यन्तं फल्गुनं दृढधन्विनम् ॥
किरातरूपी सहसा वारयाम् आस शंकरः ॥
मयैष प्रार्थितः पूर्वं नीलमेघसमप्रभः ॥
अनादृत्यैव तद् वाक्यं प्रजहाराथ फल्गुनः ॥
किरातश् च समं तस्मिन्न् एकलक्ष्ये महाद्युतिः ॥
प्रमुमोचाशनिप्रख्यं शरम् अग्निशिखोपमम् ॥
तौ मुक्तौ सायकौ ताभ्यां समं तत्र निपेततुः ॥
मूकस्य गात्रे विस्तीर्णे शैलसंहनने तदा ॥
यथाशनिविनिष्पेषो वज्रस्येव च पर्वते ॥
तथा तयोः संनिपातः शरयोर् अभवत् तदा ॥
स विद्धो बहुभिर् बाणैर् दीप्तास्यैः पन्नगैर् इव ॥
ममार राक्षसं रूपं भूयः कृत्वा विभीषणम् ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
gateṣu teṣu sarveṣu tapasviṣu mahātmasu ||
pinākapāṇir bhagavān sarvapāpaharo haraḥ ||
kairātaṃ veṣam āsthāya kāñcanadrumasaṃnibham ||
vibhrājamāno vapuṣā girir merur ivāparaḥ ||
śrīmad dhanur upādāya śarāṃś cāśīviṣopamān ||
niṣpapāta mahārciṣmān dahan kakṣam ivānalaḥ ||
devyā sahomayā śrīmān samānavrataveṣayā ||
nānāveṣadharair hṛṣṭair bhūtair anugatas tadā ||
kirātaveṣapracchannaḥ strībhiś cānu sahasraśaḥ ||
aśobhata tadā rājan sa devo 'tīva bhārata ||
kṣaṇena tad vanaṃ sarvaṃ niḥśabdam abhavat tadā ||
nādaḥ prasravaṇānāṃ ca pakṣiṇāṃ cāpy upāramat ||
sa saṃnikarṣam āgamya pārthasyākliṣṭakarmaṇaḥ ||
mūkaṃ nāma diteḥ putraṃ dadarśādbhutadarśanam ||
vārāhaṃ rūpam āsthāya tarkayantam ivārjunam ||
hantuṃ paramaduṣṭātmā tam uvācātha phalgunaḥ ||
gāṇḍīvaṃ dhanur ādāya śarāṃś cāśīviṣopamān ||
sajyaṃ dhanurvaraṃ kṛtvā jyāghoṣeṇa ninādayan ||
yan māṃ prārthayase hantum anāgasam ihāgatam ||
tasmāt tvāṃ pūrvam evāhaṃ neṣyāmi yamasādanam ||
taṃ dṛṣṭvā prahariṣyantaṃ phalgunaṃ dṛḍhadhanvinam ||
kirātarūpī sahasā vārayām āsa śaṃkaraḥ ||
mayaiṣa prārthitaḥ pūrvaṃ nīlameghasamaprabhaḥ ||
anādṛtyaiva tad vākyaṃ prajahārātha phalgunaḥ ||
kirātaś ca samaṃ tasminn ekalakṣye mahādyutiḥ ||
pramumocāśaniprakhyaṃ śaram agniśikhopamam ||
tau muktau sāyakau tābhyāṃ samaṃ tatra nipetatuḥ ||
mūkasya gātre vistīrṇe śailasaṃhanane tadā ||
yathāśaniviniṣpeṣo vajrasyeva ca parvate ||
tathā tayoḥ saṃnipātaḥ śarayor abhavat tadā ||
sa viddho bahubhir bāṇair dīptāsyaiḥ pannagair iva ||
mamāra rākṣasaṃ rūpaṃ bhūyaḥ kṛtvā vibhīṣaṇam ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच गतेषु तेषु सर्वेषु तपस्विषु महात्मसु पिनाकपाणिः भगवान् सर्वपापहरः हरःvaiśaṃpāyana uvāca gateṣu teṣu sarveṣu tapasviṣu mahātmasu pinākapāṇiḥ bhagavān sarvapāpaharaḥ haraḥВайшампаяна сказал: когда все эти великие аскеты ушли, Бхагаван Хара, держащий Пинаку, уничтожитель всех грехов

कैरातम् वेषम् आस्थाय काञ्चनद्रुमसंनिभम् विभ्राजमानः वपुषा गिरिः मेरुः इव अपरःkairātam veṣam āsthāya kāñcanadrumasaṃnibham vibhrājamānaḥ vapuṣā giriḥ meruḥ iva aparaḥприняв образ кирата, подобный золотому дереву, сияя телом, словно другая гора Меру

श्रीमत् धनुः उपादाय शरान् च आशीविषोपमान् निष्पपात महार्चिष्मान् दहन् कक्षम् इव अनलःśrīmat dhanuḥ upādāya śarān ca āśīviṣopamān niṣpapāta mahārciṣmān dahan kakṣam iva analaḥвзяв прекрасный лук и стрелы, подобные ядовитым змеям, он вышел, великопламенный, как огонь, жгущий сухую траву

देव्या सह उमया श्रीमान् समानव्रतवेषया नानावेषधरैः हृष्टैः भूतैः अनुगतः तदाdevyā saha umayā śrīmān samānavrataveṣayā nānāveṣadharaiḥ hṛṣṭaiḥ bhūtaiḥ anugataḥ tadāвместе с блистательной богиней Умой, принявшей тот же обетный облик, сопровождаемый радостными бхутами в разных обличьях

किरातवेषप्रच्छन्नः स्त्रीभिः च अनु सहस्रशः अशोभत तदा राजन् स देवः अतीव भारतkirātaveṣapracchannaḥ strībhiḥ ca anu sahasraśaḥ aśobhata tadā rājan sa devaḥ atīva bhārataскрытый в облике кирата и сопровождаемый тысячами женщин, этот бог тогда необычайно сиял, о царь, о Бхарата

क्षणेन तत् वनम् सर्वम् निःशब्दम् अभवत् तदा नादः प्रस्रवणानाम् च पक्षिणाम् च अपि उपारमत्kṣaṇena tat vanam sarvam niḥśabdam abhavat tadā nādaḥ prasravaṇānām ca pakṣiṇām ca api upāramatв одно мгновение весь тот лес стал безмолвным; шум потоков и птиц тоже прекратился

स संनिकर्षम् आगम्य पार्थस्य अक्लिष्टकर्मणः मूकम् नाम दितेः पुत्रम् ददर्श अद्भुतदर्शनम्sa saṃnikarṣam āgamya pārthasya akliṣṭakarmaṇaḥ mūkam nāma diteḥ putram dadarśa adbhutadarśanamподойдя близко к неутомимому Партхе, он увидел сына Дити по имени Мука, чудесного вида

वाराहम् रूपम् आस्थाय तर्कयन्तम् इव अर्जुनम् हन्तुम् परमदुष्टात्मा तम् उवाच अथ फल्गुनःvārāham rūpam āsthāya tarkayantam iva arjunam hantum paramaduṣṭātmā tam uvāca atha phalgunaḥпринявшего облик вепря и словно выслеживающего Арджуну, чтобы убить его, крайне злого; тогда Пхалгуна сказал ему

गाण्डीवम् धनुः आदाय शरान् च आशीविषोपमान् सज्यम् धनुःवरम् कृत्वा ज्याघोषेण निनादयन्gāṇḍīvam dhanuḥ ādāya śarān ca āśīviṣopamān sajyam dhanuḥvaram kṛtvā jyāghoṣeṇa ninādayanвзяв лук Гандиву и стрелы, подобные ядовитым змеям, натянув лучший лук и огласив тетивой

यत् माम् प्रार्थयसे हन्तुम् अनागसम् इह आगतम् तस्मात् त्वाम् पूर्वम् एव अहम् नेष्यामि यमसादनम्yat mām prārthayase hantum anāgasam iha āgatam tasmāt tvām pūrvam eva aham neṣyāmi yamasādanamраз ты стремишься убить меня, невиновного, пришедшего сюда, поэтому прежде я отведу тебя в обитель Ямы

तम् दृष्ट्वा प्रहरिष्यन्तम् फल्गुनम् दृढधन्विनम् किरातरूपी सहसा वारयाम् आस शंकरःtam dṛṣṭvā prahariṣyantam phalgunam dṛḍhadhanvinam kirātarūpī sahasā vārayām āsa śaṃkaraḥувидев, что Пхалгуна с крепким луком собирается ударить, Шанкара в образе кирата внезапно остановил его

मया एष प्रार्थितः पूर्वम् नीलमेघसमप्रभः अनादृत्य एव तत् वाक्यम् प्रजहार अथ फल्गुनःmayā eṣa prārthitaḥ pūrvam nīlameghasamaprabhaḥ anādṛtya eva tat vākyam prajahāra atha phalgunaḥэтот, сияющий как синяя туча, прежде был намечен мной; но Пхалгуна, не уважив это слово, ударил

किरातः च समम् तस्मिन् एकलक्ष्ये महाद्युतिः प्रमुमोच अशनिप्रख्यम् शरम् अग्निशिखोपमम्kirātaḥ ca samam tasmin ekalakṣye mahādyutiḥ pramumoca aśaniprakhyam śaram agniśikhopamamи великий сиянием кирата одновременно в ту же цель выпустил стрелу, подобную молнии и языку огня

तौ मुक्तौ सायकौ ताभ्याम् समम् तत्र निपेततुः मूकस्य गात्रे विस्तीर्णे शैलसंहनने तदाtau muktau sāyakau tābhyām samam tatra nipetatuḥ mūkasya gātre vistīrṇe śailasaṃhanane tadāдве стрелы, выпущенные ими, одновременно упали там в широкое тело Муки, плотное как гора

यथा अशनिविनिष्पेषः वज्रस्य इव च पर्वते तथा तयोः संनिपातः शरयोः अभवत् तदाyathā aśaniviniṣpeṣaḥ vajrasya iva ca parvate tathā tayoḥ saṃnipātaḥ śarayoḥ abhavat tadāкак удар молнии или ваджры в гору, так тогда было столкновение их стрел

स विद्धः बहुभिः बाणैः दीप्तास्यैः पन्नगैः इव ममार राक्षसम् रूपम् भूयः कृत्वा विभीषणम्sa viddhaḥ bahubhiḥ bāṇaiḥ dīptāsyaiḥ pannagaiḥ iva mamāra rākṣasam rūpam bhūyaḥ kṛtvā vibhīṣaṇamон, поражённый многими стрелами с пылающими остриями, словно змеями, умер, снова приняв ужасный облик ракшаса

Translation

Когда риши ушли, Хара принял образ кирата. С Умой, принявшей такой же облик, и с множеством бхутов он вошёл в лес; всё вокруг мгновенно стало безмолвным. Там он увидел демона Муку, сына Дити, который принял облик вепря и подстерегал Арджуну. Арджуна натянул Гандиву и сказал: «Ты хотел убить меня невиновного; прежде я отправлю тебя к Яме». Шанкара в образе кирата сказал, что зверь уже намечен им, но Арджуна выстрелил. Кирата тоже выпустил стрелу. Обе стрелы одновременно поразили Муку, и он умер, приняв ужасный облик ракшаса.

Commentary

Шива входит скрытым, и лес умолкает: перед божественным испытанием прекращается обычный шум мира. Мука как вепрь показывает внешнюю угрозу, но главный экзамен Арджуны начнётся не с демоном, а с тем, кто пришёл проверить его сердце.

Version

dc5c44a3900b · published Jun 18, 2026, 4:17:35 AM UTC

PreviousVerse 3.39.28-30 NextVerse 3.40.17-35

Page between verses with