Mahabharata 3.81.1-20

Devanāgarī

पुलस्त्य उवाच
ततो गच्छेत राजेन्द्र कुरुक्षेत्रम् अभिष्टुतम् ॥
पापेभ्यो विप्रमुच्यन्ते तद्गताः सर्वजन्तवः ॥
कुरुक्षेत्रं गमिष्यामि कुरुक्षेत्रे वसाम्य् अहम् ॥
य एवं सततं ब्रूयात् सो ऽपि पापैः प्रमुच्यते ॥
तत्र मासं वसेद् वीर सरस्वत्यां युधिष्ठिर ॥
यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयः सिद्धचारणाः ॥
गन्धर्वाप्सरसो यक्षाः पन्नगाश् च महीपते ॥
ब्रह्मक्षेत्रं महापुण्यम् अभिगच्छन्ति भारत ॥
मनसाप्य् अभिकामस्य कुरुक्षेत्रं युधिष्ठिर ॥
पापानि विप्रणश्यन्ति ब्रह्मलोकं च गच्छति ॥
गत्वा हि श्रद्धया युक्तः कुरुक्षेत्रं कुरूद्वह ॥
राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलं प्राप्नोति मानवः ॥
ततो मचक्रुकं राजन् द्वारपालं महाबलम् ॥
यक्षं समभिवाद्यैव गोसहस्रफलं लभेत् ॥
ततो गच्छेत धर्मज्ञ विष्णोः स्थानम् अनुत्तमम् ॥
सततं नाम राजेन्द्र यत्र संनिहितो हरिः ॥
तत्र स्नात्वार्चयित्वा च त्रिलोकप्रभवं हरिम् ॥
अश्वमेधम् अवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति ॥
ततः पारिप्लवं गच्छेत् तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥
अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां फलं प्राप्नोति मानवः ॥
पृथिव्यास् तीर्थम् आसाद्य गोसहस्रफलं लभेत् ॥
ततः शालूकिनीं गत्वा तीर्थसेवी नराधिप ॥
दशाश्वमेधिके स्नात्वा तद् एव लभते फलम् ॥
सर्पदर्वीं समासाद्य नागानां तीर्थम् उत्तमम् ॥
अग्निष्टोमम् अवाप्नोति नागलोकं च विन्दति ॥
ततो गच्छेत धर्मज्ञ द्वारपालं तरन्तुकम् ॥
तत्रोष्य रजनीम् एकां गोसहस्रफलं लभेत् ॥
ततः पञ्चनदं गत्वा नियतो नियताशनः ॥
कोटितीर्थम् उपस्पृश्य हयमेधफलं लभेत् ॥
अश्विनोस् तीर्थम् आसाद्य रूपवान् अभिजायते ॥
ततो गच्छेत धर्मज्ञ वाराहं तीर्थम् उत्तमम् ॥
विष्णुर् वाराहरूपेण पूर्वं यत्र स्थितो ऽभवत् ॥
तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र अग्निष्टोमफलं लभेत् ॥
ततो जयन्त्या राजेन्द्र सोमतीर्थं समाविशेत् ॥
स्नात्वा फलम् अवाप्नोति राजसूयस्य मानवः ॥
एकहंसे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥
कृतशौचं समासाद्य तीर्थसेवी कुरूद्वह ॥
पुण्डरीकम् अवाप्नोति कृतशौचो भवेन् नरः ॥
ततो मुञ्जवटं नाम महादेवस्य धीमतः ॥
तत्रोष्य रजनीम् एकां गाणपत्यम् अवाप्नुयात् ॥
तत्रैव च महाराज यक्षी लोकपरिश्रुता ॥
तां चाभिगम्य राजेन्द्र पुण्यांल् लोकान् अवाप्नुयात् ॥
कुरुक्षेत्रस्य तद् द्वारं विश्रुतं भरतर्षभ ॥
प्रदक्षिणम् उपावृत्य तीर्थसेवी समाहितः ॥

Transliteration (IAST)

pulastya uvāca
tato gaccheta rājendra kurukṣetram abhiṣṭutam ||
pāpebhyo vipramucyante tadgatāḥ sarvajantavaḥ ||
kurukṣetraṃ gamiṣyāmi kurukṣetre vasāmy aham ||
ya evaṃ satataṃ brūyāt so 'pi pāpaiḥ pramucyate ||
tatra māsaṃ vased vīra sarasvatyāṃ yudhiṣṭhira ||
yatra brahmādayo devā ṛṣayaḥ siddhacāraṇāḥ ||
gandharvāpsaraso yakṣāḥ pannagāś ca mahīpate ||
brahmakṣetraṃ mahāpuṇyam abhigacchanti bhārata ||
manasāpy abhikāmasya kurukṣetraṃ yudhiṣṭhira ||
pāpāni vipraṇaśyanti brahmalokaṃ ca gacchati ||
gatvā hi śraddhayā yuktaḥ kurukṣetraṃ kurūdvaha ||
rājasūyāśvamedhābhyāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ ||
tato macakrukaṃ rājan dvārapālaṃ mahābalam ||
yakṣaṃ samabhivādyaiva gosahasraphalaṃ labhet ||
tato gaccheta dharmajña viṣṇoḥ sthānam anuttamam ||
satataṃ nāma rājendra yatra saṃnihito hariḥ ||
tatra snātvārcayitvā ca trilokaprabhavaṃ harim ||
aśvamedham avāpnoti viṣṇulokaṃ ca gacchati ||
tataḥ pāriplavaṃ gacchet tīrthaṃ trailokyaviśrutam ||
agniṣṭomātirātrābhyāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ ||
pṛthivyās tīrtham āsādya gosahasraphalaṃ labhet ||
tataḥ śālūkinīṃ gatvā tīrthasevī narādhipa ||
daśāśvamedhike snātvā tad eva labhate phalam ||
sarpadarvīṃ samāsādya nāgānāṃ tīrtham uttamam ||
agniṣṭomam avāpnoti nāgalokaṃ ca vindati ||
tato gaccheta dharmajña dvārapālaṃ tarantukam ||
tatroṣya rajanīm ekāṃ gosahasraphalaṃ labhet ||
tataḥ pañcanadaṃ gatvā niyato niyatāśanaḥ ||
koṭitīrtham upaspṛśya hayamedhaphalaṃ labhet ||
aśvinos tīrtham āsādya rūpavān abhijāyate ||
tato gaccheta dharmajña vārāhaṃ tīrtham uttamam ||
viṣṇur vārāharūpeṇa pūrvaṃ yatra sthito 'bhavat ||
tatra snātvā naravyāghra agniṣṭomaphalaṃ labhet ||
tato jayantyā rājendra somatīrthaṃ samāviśet ||
snātvā phalam avāpnoti rājasūyasya mānavaḥ ||
ekahaṃse naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet ||
kṛtaśaucaṃ samāsādya tīrthasevī kurūdvaha ||
puṇḍarīkam avāpnoti kṛtaśauco bhaven naraḥ ||
tato muñjavaṭaṃ nāma mahādevasya dhīmataḥ ||
tatroṣya rajanīm ekāṃ gāṇapatyam avāpnuyāt ||
tatraiva ca mahārāja yakṣī lokapariśrutā ||
tāṃ cābhigamya rājendra puṇyāṃl lokān avāpnuyāt ||
kurukṣetrasya tad dvāraṃ viśrutaṃ bharatarṣabha ||
pradakṣiṇam upāvṛtya tīrthasevī samāhitaḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

पुलस्त्य उवाच ततो गच्छेत राजेन्द्र कुरुक्षेत्रम् अभिष्टुतम् ॥ पापेभ्यो विप्रमुच्यन्ते तद्गताः सर्वजन्तवः ॥ कुरुक्षेत्रं गमिष्यामि कुरुक्षेत्रे वसाम्य् अहम् ॥ य एवं सततं ब्रूयात् सो ऽपि पापैः प्रमुच्यते ॥ तत्र मासं वसेद् वीर सरस्वत्यां युधिष्ठिर ॥ यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयः सिद्धचारणाः ॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षाः पन्नगाश् च महीपते ॥ ब्रह्मक्षेत्रं महापुण्यम् अभिगच्छन्ति भारत ॥ मनसाप्य् अभिकामस्य कुरुक्षेत्रं युधिष्ठिर ॥ पापानि विप्रणश्यन्ति ब्रह्मलोकं च गच्छति ॥ गत्वा हि श्रद्धया युक्तः कुरुक्षेत्रं कुरूद्वह ॥ राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलं प्राप्नोति मानवः ॥ ततो मचक्रुकं राजन् द्वारपालं महाबलम् ॥ यक्षं समभिवाद्यैव गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ततो गच्छेत धर्मज्ञ विष्णोः स्थानम् अनुत्तमम् ॥ सततं नाम राजेन्द्र यत्र संनिहितो हरिः ॥ तत्र स्नात्वार्चयित्वा च त्रिलोकप्रभवं हरिम् ॥ अश्वमेधम् अवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति ॥ ततः पारिप्लवं गच्छेत् तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥ अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां फलं प्राप्नोति मानवः ॥ पृथिव्यास् तीर्थम् आसाद्य गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ततः शालूकिनीं गत्वा तीर्थसेवी नराधिप ॥ दशाश्वमेधिके स्नात्वा तद् एव लभते फलम् ॥ सर्पदर्वीं समासाद्य नागानां तीर्थम् उत्तमम् ॥ अग्निष्टोमम् अवाप्नोति नागलोकं च विन्दति ॥ ततो गच्छेत धर्मज्ञ द्वारपालं तरन्तुकम् ॥ तत्रोष्य रजनीम् एकां गोसहस्रफलं लभेत् ॥ ततः पञ्चनदं गत्वा नियतो नियताशनः ॥ कोटितीर्थम् उपस्पृश्य हयमेधफलं लभेत् ॥ अश्विनोस् तीर्थम् आसाद्य रूपवान् अभिजायते ॥ ततो गच्छेत धर्मज्ञ वाराहं तीर्थम् उत्तमम् ॥ विष्णुर् वाराहरूपेण पूर्वं यत्र स्थितो ऽभवत् ॥ तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र अग्निष्टोमफलं लभेत् ॥ ततो जयन्त्या राजेन्द्र सोमतीर्थं समाविशेत् ॥ स्नात्वा फलम् अवाप्नोति राजसूयस्य मानवः ॥ एकहंसे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ॥ कृतशौचं समासाद्य तीर्थसेवी कुरूद्वह ॥ पुण्डरीकम् अवाप्नोति कृतशौचो भवेन् नरः ॥ ततो मुञ्जवटं नाम महादेवस्य धीमतः ॥ तत्रोष्य रजनीम् एकां गाणपत्यम् अवाप्नुयात् ॥ तत्रैव च महाराज यक्षी लोकपरिश्रुता ॥ तां चाभिगम्य राजेन्द्र पुण्यांल् लोकान् अवाप्नुयात् ॥ कुरुक्षेत्रस्य तद् द्वारं विश्रुतं भरतर्षभ ॥ प्रदक्षिणम् उपावृत्य तीर्थसेवी समाहितः ॥pulastya uvāca tato gaccheta rājendra kurukṣetram abhiṣṭutam || pāpebhyo vipramucyante tadgatāḥ sarvajantavaḥ || kurukṣetraṃ gamiṣyāmi kurukṣetre vasāmy aham || ya evaṃ satataṃ brūyāt so 'pi pāpaiḥ pramucyate || tatra māsaṃ vased vīra sarasvatyāṃ yudhiṣṭhira || yatra brahmādayo devā ṛṣayaḥ siddhacāraṇāḥ || gandharvāpsaraso yakṣāḥ pannagāś ca mahīpate || brahmakṣetraṃ mahāpuṇyam abhigacchanti bhārata || manasāpy abhikāmasya kurukṣetraṃ yudhiṣṭhira || pāpāni vipraṇaśyanti brahmalokaṃ ca gacchati || gatvā hi śraddhayā yuktaḥ kurukṣetraṃ kurūdvaha || rājasūyāśvamedhābhyāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ || tato macakrukaṃ rājan dvārapālaṃ mahābalam || yakṣaṃ samabhivādyaiva gosahasraphalaṃ labhet || tato gaccheta dharmajña viṣṇoḥ sthānam anuttamam || satataṃ nāma rājendra yatra saṃnihito hariḥ || tatra snātvārcayitvā ca trilokaprabhavaṃ harim || aśvamedham avāpnoti viṣṇulokaṃ ca gacchati || tataḥ pāriplavaṃ gacchet tīrthaṃ trailokyaviśrutam || agniṣṭomātirātrābhyāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ || pṛthivyās tīrtham āsādya gosahasraphalaṃ labhet || tataḥ śālūkinīṃ gatvā tīrthasevī narādhipa || daśāśvamedhike snātvā tad eva labhate phalam || sarpadarvīṃ samāsādya nāgānāṃ tīrtham uttamam || agniṣṭomam avāpnoti nāgalokaṃ ca vindati || tato gaccheta dharmajña dvārapālaṃ tarantukam || tatroṣya rajanīm ekāṃ gosahasraphalaṃ labhet || tataḥ pañcanadaṃ gatvā niyato niyatāśanaḥ || koṭitīrtham upaspṛśya hayamedhaphalaṃ labhet || aśvinos tīrtham āsādya rūpavān abhijāyate || tato gaccheta dharmajña vārāhaṃ tīrtham uttamam || viṣṇur vārāharūpeṇa pūrvaṃ yatra sthito 'bhavat || tatra snātvā naravyāghra agniṣṭomaphalaṃ labhet || tato jayantyā rājendra somatīrthaṃ samāviśet || snātvā phalam avāpnoti rājasūyasya mānavaḥ || ekahaṃse naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet || kṛtaśaucaṃ samāsādya tīrthasevī kurūdvaha || puṇḍarīkam avāpnoti kṛtaśauco bhaven naraḥ || tato muñjavaṭaṃ nāma mahādevasya dhīmataḥ || tatroṣya rajanīm ekāṃ gāṇapatyam avāpnuyāt || tatraiva ca mahārāja yakṣī lokapariśrutā || tāṃ cābhigamya rājendra puṇyāṃl lokān avāpnuyāt || kurukṣetrasya tad dvāraṃ viśrutaṃ bharatarṣabha || pradakṣiṇam upāvṛtya tīrthasevī samāhitaḥ ||Пуластья велит идти на славную Курукшетру; одно намерение и само имя этого места очищают от грехов; затем перечисляются Сарасвати, стражи, место Вишну, Париплава, Притхиви, Шалукини, Сарпадарви, Панчанада, Варaха, Сома, Экахамса, Мунджавата и врата Курукшетры.

Translation

Пуластья сказал: «Затем, царь, следует идти на прославленную Курукшетру. Все живые существа, пришедшие туда, освобождаются от грехов. Даже тот, кто постоянно говорит: “Я пойду на Курукшетру, я буду жить на Курукшетре”, очищается. Проведи там месяц, Юдхиштхира, на Сарасвати, куда приходят Брахма и другие боги, риши, сиддхи, чараны, гандхарвы, апсары, якши, наги и другие существа. Это великое святое поле Брахмы: одно желание увидеть его уничтожает грехи и ведёт к миру Брахмы. Кто приходит туда с верой, получает плод раджасуи и ашвамедхи. Почтив могучего якшу-стража Мачакруку, человек получает плод дара тысячи коров. Далее следует идти к высочайшему месту Вишну, где постоянно пребывает Хари; омывшись там и поклонившись владыке трёх миров, человек получает плод ашвамедхи и достигает мира Вишну. Так же славны Париплава, Притхиви, Шалукини, Сарпадарви, Тарантука, Панчанада, тиртха Ашвинов, Вараха, где Вишну некогда пребывал в облике вепря, Соматиртха, Экахамса, Крита-шоча, Мунджавата Махадевы и святая якшини. Всё это — врата Курукшетры; обходя их с сосредоточенным умом, паломник входит в поле очищения».

Commentary

Курукшетра представлена не только как география, но как пространство памяти о Боге. Даже намерение идти туда уже меняет направление сердца.

Version

f7027bb2ab85 · published Jun 18, 2026, 4:52:39 AM UTC