Govinda-bhāṣya
Пада 1.21.2.7
38 / 558
Govinda-bhāṣya · 1.2.7
Devanāgarī

अर्भकौकस्त्वात् तद्-व्यपदेशाच् च नेति चेन् न निचाय्यत्वाद् एवं व्योमवच् च

Transliteration (IAST)

arbhakaukastvāt tad-vyapadeśāc ca neti cen na nicāyyatvād evaṁ vyomavac ca

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
अर्भक-ओकस्त्वात्arbhaka-okastvātиз-за малости обители; arbhaka «крошечный» + okas «жилище» + -tva, отложительный падеж; «меньше рисового зерна» — как вместить Безграничного в сердце?
तत्-व्यपदेशात्tat-vyapadeśātи из-за такого обозначения; tad + vyapadeśa «обозначение», отложительный падеж; Он сам назван «меньше малого»
caи; соединительная частица; продолжение возражения
न इति चेत्na iti cetесли скажут «нет»; частицы отрицания, речи и условия; будто малость противоречит Брахману
naнет; отрицание; ответ сутры
निचाय्यत्वात्nicāyyatvātибо [так Он] созерцаем; ni + √ci «постигать», герундив + -tva, отложительный падеж; малым Он описан ради созерцания в сердце
एवम्evamтак; наречие; именно для этого
व्योमवत्vyomavatкак пространство; vyoman «небо, эфир» + -vat; вездесущий вмещается, как эфир в игольном ушке
caи; соединительная частица; завершение ответа
Translation

Если скажут: [Он] мал жилищем и назван малым, — нет: [так — ] ради созерцания; и [Он вездесущ], как пространство; малость же Его — от непостижимой шакти.

Govinda-bhāṣya of Baladeva Vidyābhūṣaṇa
Devanāgarī

ननु एष मे आत्मान्तर्-हृदयेऽणीयान् ब्रीहेर् वा यवाद् वा [छा.उ. 3.14.3] इत्य् अल्प-स्थानत्व-श्रुतेर् अणीयस्त्वोपदेशाच् च जीव एव मनो-मयो न त्व् ईश इत्य् आशङ्का-निरासायाह—

अर्भकौकस्त्वात् तद्-व्यपदेशाच् च नेति चेन् न निचाय्यत्वाद् एवं व्योमवच् च ॥

हेतु-युग्मान् मनोमयो नेश्वर इति न वाच्यम् । अत्रैव ज्यायान् पृथिवी ज्यायान् अन्तरिक्षात् इत्य् आदिना व्योम-वदस्य विभुत्वाभिधानात् । कथं तर्हि तद्-युग्मं सङ्गच्छते । तत्राह—निचाय्यत्वाद् एवम् इति । एवं मितत्वेनोक्तिर् निचाय्यत्वात् हृद्-उपास्यत्वात् । अयम् अत्र निष्कर्षः—विभोर् अपि परस्य यद् अणुत्वं प्रादेश-मात्रत्वादि च तत् क्वचित् भाक्तं क्वचित् तु मुख्यम् । तत्राद्यं स्मृति-स्थान-हृन्-मानस्य स्मर्यमाणे स्थानानि तस्मिन्न् उपचारात् । अन्यं तु तादृशस्यापि तस्य भक्तानुग्राहिणोऽचिन्त्य-शक्ति-योगिनस् तथा तथाभिव्यक्तेः । एकम् एव स्वरूपं भक्तेषु नाना-विधं स्फुरति—एकोऽपि सन् बहुधा योऽवभाति इति श्रवणात् । विभुत्वे सत्य् अप्य् अणुत्वादिकम् अचिन्त्य-शक्ति-योगात् ॥7॥

Transliteration (IAST)

nanu eṣa me ātmāntar-hṛdaye'ṇīyān brīher vā yavād vā [chā.u. 3.14.3] ity alpa-sthānatva-śruter aṇīyastvopadeśāc ca jīva eva mano-mayo na tv īśa ity āśaṅkā-nirāsāyāha—

arbhakaukastvāt tad-vyapadeśāc ca neti cen na nicāyyatvād evaṁ vyomavac ca ||

hetu-yugmān manomayo neśvara iti na vācyam | atraiva jyāyān pṛthivī jyāyān antarikṣāt ity ādinā vyoma-vadasya vibhutvābhidhānāt | kathaṁ tarhi tad-yugmaṁ saṅgacchate | tatrāha—nicāyyatvād evam iti | evaṁ mitatvenoktir nicāyyatvāt hṛd-upāsyatvāt | ayam atra niṣkarṣaḥ—vibhor api parasya yad aṇutvaṁ prādeśa-mātratvādi ca tat kvacit bhāktaṁ kvacit tu mukhyam | tatrādyaṁ smṛti-sthāna-hṛn-mānasya smaryamāṇe sthānāni tasminn upacārāt | anyaṁ tu tādṛśasyāpi tasya bhaktānugrāhiṇo'cintya-śakti-yoginas tathā tathābhivyakteḥ | ekam eva svarūpaṁ bhakteṣu nānā-vidhaṁ sphurati—eko'pi san bahudhā yo'vabhāti iti śravaṇāt | vibhutve saty apy aṇutvādikam acintya-śakti-yogāt ||7||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
ननुnanuно [скажут]; возражение
एषः मे आत्मा अन्तर्-हृदयेeṣaḥ me ātmā antar-hṛdaye«этот мой Атман внутри сердца»; цитата
अणीयान् व्रीहेः वा यवात् वाaṇīyān vrīheḥ vā yavāt vā«меньше рисового зерна и ячменного»; Чхандогья 3.14.3
इति अल्प-स्थानत्व-श्रुतेःiti alpa-sthānatva-śruteḥиз шрути о малом месте; alpa-sthāna
अणीयस्त्व-उपदेशात् चaṇīyastva-upadeśāt caи наставления о наименьшести; aṇīyastva
जीवः एव मनो-मयः न तु ईशःjīvaḥ eva mano-mayaḥ na tu īśaḥманамайя — именно джива, не Владыка; довод
इति आशङ्का-निरासाय आहiti āśaṅkā-nirāsāya āhaчтобы отбросить это опасение, говорит; nirāsa
अर्भक-ओकस्त्वात् तत्-व्यपदेशात् च न इति चेत्arbhaka-okastvāt tat-vyapadeśāt ca na iti cet«если скажут: нет — из-за малости жилища и такого обозначения»; сутра 1.2.7
न निचाय्यत्वात् एवम् व्योम-वत् चna nicāyyatvāt evam vyoma-vat ca«— нет: ибо созерцаем; так; и как пространство»; сутра, ответ
हेतु-युग्मात् मनोमयः न ईश्वरः इति न वाच्यम्hetu-yugmāt manomayaḥ na īśvaraḥ iti na vācyamпо паре доводов «манамайя не Ишвара» — сказать нельзя; yugma «пара»
अत्र एवatra evaздесь же [в тексте]; atra
ज्यायान् पृथिव्याः ज्यायान् अन्तरिक्षात्jyāyān pṛthivyāḥ jyāyān antarikṣāt«больше земли, больше воздушного пространства»; Чхандогья 3.14.3
इति आदिना व्योम-वत् अस्य विभुत्व-अभिधानात्iti ādinā vyoma-vat asya vibhutva-abhidhānātи далее — [Его] вездесущесть речена, как у пространства; vibhutva
कथम् तर्हि तत्-युग्मम् सङ्गच्छतेkatham tarhi tat-yugmam saṅgacchateкак же тогда согласуется та пара?; вопрос
तत्र आह निचाय्यत्वात् एवम् इतिtatra āha nicāyyatvāt evam itiна это говорит: «ибо созерцаем — так»; ответ
एवम् मितत्वेन उक्तिःevam mitatvena uktiḥтак — [то есть] реченье [Его] мерным; mita «измеренный»
निचाय्यत्वात् हृद्-उपास्यत्वात्nicāyyatvāt hṛd-upāsyatvātиз-за созерцаемости — почитаемости в сердце; nicāyya
अयम् अत्र निष्कर्षःayam atra niṣkarṣaḥвот здешняя выжимка; niṣkarṣa
विभोः अपि परस्यvibhoḥ api parasyaи у Вездесущего Высшего; vibhu
यत् अणुत्वम् प्रादेश-मात्रत्व-आदि चyat aṇutvam prādeśa-mātratva-ādi caмалость, пядь-мерность и прочее; prādeśa «пядь»
तत् क्वचित् भाक्तम् क्वचित् तु मुख्यम्tat kvacit bhāktam kvacit tu mukhyamгде-то фигуральны, где-то же — главны [буквальны]; bhākta / mukhya!
तत्र आद्यम्tatra ādyamиз них первое; ādya
स्मृति-स्थान-हृद्-मानस्यsmṛti-sthāna-hṛd-mānasyaмеры сердца — места памятования; māna «мера»
स्मर्यमाणे स्थानिनि तस्मिन् उपचारात्smaryamāṇe sthānini tasmin upacārātпо переносу на Него, Обладателя места, вспоминаемого [там]; upacāra (чтение э-текста темновато)
अन्यत् तुanyat tuиное же [буквальная малость]; anya
तादृशस्य अपि तस्यtādṛśasya api tasyaу Него — даже такового [вездесущего]; tādṛśa
भक्त-अनुग्राहिणःbhakta-anugrāhiṇaḥмилующего бхакт; anugrāhin
अचिन्त्य-शक्ति-योगिनःacintya-śakti-yoginaḥвладетеля непостижимой шакти; acintya-śakti!
तथा तथा अभिव्यक्तेःtathā tathā abhivyakteḥот таких и таких проявлений; abhivyakti
एकम् एव स्वरूपम्ekam eva svarūpamединая природа; svarūpa
भक्तेषु नाना-विधम् स्फुरतिbhakteṣu nānā-vidham sphuratiв бхактах сияет многовидно; √sphur
एकः अपि सन् बहुधा यः अवभातिekaḥ api san bahudhā yaḥ avabhāti«единый, Он является многажды»; iti śravaṇāt
इति श्रवणात्iti śravaṇātпо слышанию; отлож.
विभुत्वे सति अपिvibhutve sati apiи при вездесущести; sati saptamī
अणुत्व-आदिकम् अचिन्त्य-शक्ति-योगात्aṇutva-ādikam acintya-śakti-yogātмалость и прочее — от связи с непостижимой шакти; yoga
Commentary translation

Но [скажут]: «этот мой Атман внутри сердца — меньше рисового зерна и ячменного» [Чхандогья 3.14.3]: из шрути о малом месте и наставления о наименьшести манамайя — именно джива, не Владыка. Чтобы отбросить это опасение, говорит:

«Если скажут: нет — из-за малости жилища и такого обозначения, — нет: ибо созерцаем; так; и — как пространство».

По паре доводов «манамайя не Ишвара» сказать нельзя: здесь же [в тексте] — «больше земли, больше воздушного пространства» — [Его] вездесущесть речена, как у пространства. Как же тогда согласуется та пара? На это говорит: «ибо созерцаем — так»: так — мерным — [Он] речён из-за созерцаемости, почитаемости в сердце. Вот здешняя выжимка: и у Вездесущего Высшего малость, пядь-мерность и прочее где-то фигуральны, где-то же — главны [буквальны]. Первое — по переносу на Него меры сердца, места памятования. Иное же — у Него же, милующего бхакт владетеля непостижимой шакти, — от таких и таких проявлений: единая природа в бхактах сияет многовидно — «единый, Он является многажды», по слышанию. И при вездесущести — малость и прочее: от связи с непостижимой шакти.

Version

cafbd8a6772f · published Jul 27, 2026, 4:03:47 AM UTC

Available inRU

Page between verses with