Bhakti-rasāmṛta-śeṣa
Prakāśa 3: On Suggestion3.3Jīva Gosvāmī
44 / 253
Linux
Pasar páginas
Bhakti-rasāmṛta-śeṣa · 3.3
॥
Devanāgarī

अविवक्षितवाच्यस्य भेदाव् आह—अर्थान्तरं सङ्क्रमिते वाच्येऽत्यन्तं तिरस्कृते ।अविवक्षितवाच्योऽपि ध्वनिर् द्वैविध्यम् ऋच्छति ॥3॥अविवक्षितवाच्यो नाम ध्वनिर् अर्थान्तरसङ्क्रमितवाच्योऽत्यन्ततिरस्कृतवाच्यश् चेति द्विविधः ।यत्र स्वयम् अनुपयुज्यमानो मुख्यार्थः स्वविशेषरूपेऽर्थान्तरे परिणमति, तत्र मुख्यार्थस्य स्वविशेषरूपार्थान्तरसङ्क्रमितत्वाद् अर्थान्तरसङ्क्रमितवाच्यत्वम् । यथा—कदली कदली करभः करभःकरिराजकरः करिराजकरः ।भुवनत्रितयेऽपि बिभर्ति तुलाम्इदम् ऊरुयुगं न चमूरुदृशः ॥अत्र द्वितीयकदल्यादिशब्दाः पौनरुक्त्यभिया सामान्यकदल्यादिरूपे मुख्यार्थे बाधिता जाड्यादिगुणविशिष्टकदल्यादिरूपम् अर्थं बोधयन्ति । जाड्याद्यतिशयश् च व्यङ्ग्यः ।यत्र पुनः स्वार्थं सर्वथा परित्यजयन्न् अर्थान्तरे परिणमति, तत्र मुख्यार्थस्यात्यन्ततिरस्कृतत्वाद् अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यत्वम् । यथा—तासां कृष्णवियोगाग्निबाष्पैर् विष्वग्विनिःश्र्तैः ।आदर्श इव पश्यान्धश् चन्द्रमा मन्दतां गतह् ॥अत्रान्धशब्दो मुख्यार्थे बाधितोऽप्रकाशरूपम् अर्थं बोधयति । अप्रकाशातिशयश् च व्यङ्ग्यः । अन्धत्वाप्रकाशत्वयोः सामान्यविशेषभावाभावान् नार्थान्तरसङ्क्रमितवाच्यत्वम् । यथा—भम धम्मिअ वीसत्थो, सो सुणओ अज्ज मारिओ देण ।जौणाघट्टे तस्मिं बिब्भमभाअ कुडुङ्ग सीहेण ॥अत्र स्वेन सह तस्मिन् घट्टे विहरन्तं श्रीकृष्णं कदाचिद् दृष्टवान् भिक्षुः पुनस् तस्मिन् गच्छेद् इति शङ्कया निषेधे पर्यवस्यतीति विपरीतलक्षणाशङ्का तु न कार्या । यत्र खलु विधिनिषेधाव् उत्पद्यमानाव् एव निषेधविध्योः पर्यवस्यतस् तत्रैव तद् अवसरः । यत्र पुनः प्रकरणादिपर्यालोचनया विधिनिषेधयोर् निषेधविधी अवगम्येते । तत्र ध्वनित्वम् एव । तद् उक्तम्—क्वचिद् बाध्यतया ख्यातिः क्वचित् ख्यातस्य बाधनम् ।पूर्वत्र लक्षणैव स्याद् उत्तरत्राभिधैव तु ॥तत्राद्ये मुख्यार्थस्यार्थान्तरे सङ्क्रमणं प्रवेशः, न तु तिरोभावः । अत एवाजहत्स्वार्था लक्षणा । द्वितीये तु स्वार्थस्यात्यन्तं तिरस्कृतत्वाज् जहत्स्वार्था ।

Transliteración (IAST)

avivakṣita-vācyasya bhedāv āha—arthāntaraṁ saṅkramite vācye’tyantaṁ tiraskṛte |avivakṣita-vācyo’pi dhvanir dvaividhyam ṛcchati ||3||avivakṣita-vācyo nāma dhvanir arthāntara-saṅkramita-vācyo’tyanta-tiraskṛta-vācyaś ceti dvividhaḥ |yatra svayam anupayujyamāno mukhyārthaḥ sva-viśeṣa-rūpe’rthāntare pariṇamati, tatra mukhyārthasya sva-viśeṣa-rūpārthāntara-saṅkramitatvād arthāntara-saṅkramita-vācyatvam | yathā—kadalī kadalī karabhaḥ karabhaḥkari-rāja-karaḥ kari-rāja-karaḥ |bhuvana-tritaye’pi bibharti tulāmidam ūru-yugaṁ na camūru-dṛśaḥ ||atra dvitīya-kadaly-ādi-śabdāḥ paunaruktya-bhiyā sāmānya-kadaly-ādi-rūpe mukhyārthe bādhitā jāḍyādi-guṇa-viśiṣṭa-kadaly-ādi-rūpam arthaṁ bodhayanti | jāḍyādy-atiśayaś ca vyaṅgyaḥ |yatra punaḥ svārthaṁ sarvathā parityajayann arthāntare pariṇamati, tatra mukhyārthasyātyanta-tiraskṛtatvād atyanta-tiraskṛta-vācyatvam | yathā—tāsāṁ kṛṣṇa-viyogāgni-bāṣpair viṣvag-viniḥśrtaiḥ |ādarśa iva paśyāndhaś candramā mandatāṁ gatah ||atrāndha-śabdo mukhyārthe bādhito’prakāśa-rūpam arthaṁ bodhayati | aprakāśātiśayaś ca vyaṅgyaḥ | andhatvāprakāśatvayoḥ sāmānya-viśeṣa-bhāvābhāvān nārthāntara-saṅkramita-vācyatvam | yathā—bhama dhammia vīsattho, so suṇao ajja mārio deṇa |jauṇā-ghaṭṭe tasmiṁ bibbhama-bhāa kuḍuṅga sīheṇa ||atra svena saha tasmin ghaṭṭe viharantaṁ śrī-kṛṣṇaṁ kadācid dṛṣṭavān bhikṣuḥ punas tasmin gacched iti śaṅkayā niṣedhe paryavasyatīti viparīta-lakṣaṇāśaṅkā tu na kāryā | yatra khalu vidhi-niṣedhāv utpadyamānāv eva niṣedha-vidhyoḥ paryavasyatas tatraiva tad avasaraḥ | yatra punaḥ prakaraṇādi-paryālocanayā vidhi-niṣedhayor niṣedha-vidhī avagamyete | tatra dhvanitvam eva | tad uktam—kvacid bādhyatayā khyātiḥ kvacit khyātasya bādhanam |pūrvatra lakṣaṇaiva syād uttaratrābhidhaiva tu ||tatrādye mukhyārthasyārthāntare saṅkramaṇaṁ praveśaḥ, na tu tirobhāvaḥ | ata evājahat-svārthā lakṣaṇā | dvitīye tu svārthasyātyantaṁ tiraskṛtatvāj jahat-svārthā |

metro no identificado

Palabra por palabra
SánscritoIASTSignificado
अर्थान्तरंarthāntaraṁв иной смысл
सङ्क्रमितेsaṅkramiteперешедшем
वाच्येऽत्यन्तंvācye’tyantaṁпрямом смысле, совершенно
तिरस्कृतेtiraskṛteотстранённом,
अविवक्षित-वाच्योऽपिavivakṣita-vācyo’piи с ненамеренным прямым смыслом
ध्वनिर्dhvanirзвучание
द्वैविध्यम्dvaividhyamдвоякость
ऋच्छतिṛcchatiобретает
Traducción

Говорится о видах звучания с ненамеренным прямым смыслом. Оно двояко: когда прямой смысл перешёл в иной и когда прямой смысл совершенно отстранён. Где главный смысл, сам по себе неуместный, переходит в иной смысл — особую форму самого себя, там прямой смысл «перешёл в иной». Например: «Банан — лишь банан, карабха — лишь карабха, хобот слона — лишь хобот слона: во всех трёх мирах нет равных этим бёдрам ланеокой». Здесь повторные слова «банан» и прочие, чтобы не было пустого повтора, не могут значить банан вообще и передают банан, наделённый холодностью и подобными качествами; а преизбыток холодности и прочего подразумевается. Где же слово совершенно оставляет свой смысл и переходит в иной, там прямой смысл «совершенно отстранён». Например: «От пара огня разлуки с Кришной, что всюду исходил от них, луна потускнела, как зеркало, — смотри, она слепа!» Здесь слово «слепа», невозможное в главном смысле, передаёт «без света», а преизбыток бессветности подразумевается. Слепота и бессветность не относятся друг к другу как общее и частное, поэтому здесь прямой смысл не «перешёл в иной». Что же до стиха: «Гуляй без страха, благочестивый: того пса убил сегодня лев из зарослей у пристани на Ямуне, лев любовных игр», — здесь не надо предполагать противоположного указания, будто запрет вытекает из боязни, что нищенствующий, видевший однажды, как Шри Кришна играет с ней у той пристани, придёт туда снова. Противоположное указание уместно лишь там, где утверждение или запрет, едва родившись, сами оборачиваются запретом или утверждением. Где же утверждение или запрет понимаются как запрет или утверждение из обдумывания обстоятельств и прочего, там это звучание. Об этом сказано: «Иногда смысл известен как невозможный, иногда известное отстраняется: в первом случае это указание, во втором — обозначение». В первом виде главный смысл переходит в иной, входит в него, но не исчезает, — поэтому это указание, не оставляющее своего смысла. Во втором свой смысл совершенно отстранён, — поэтому это указание, оставляющее свой смысл.

Versión

19e33da19c03 · publicado 24 sept 2026, 12:40:03 UTC

Disponible enRU

Pasa de verso en verso con