अन्यार्थस् तु जैमिनिः प्रश्न-व्याख्यानाभ्याम् अपि चैवम् एके
anyārthas tu jaiminiḥ praśna-vyākhyānābhyām api caivam eke
Упоминание дживы — ради Иного, — Джаймини: по вопросу («где спал?») и разъяснению; так [читают] и некоторые.
ननु यद्यप्य् एतच् छब्दान्वितात् कर्म-शब्दात् ब्रह्मणि प्रसिद्धात् प्राण-शब्दाच् चायं सन्दर्भो ब्रह्म-परः कर्तुं शक्यस् तथापि जीव-सङ्कीर्तनाद् अतथा-भूतत्वं तस्य । न च प्रश्न-व्याख्यानाभ्यां जीवान्यद् ब्रह्मात्र शक्यं मन्तुम् । तत्रापि जीवस्यैव प्रत्ययात् । स्वापाधारादि-पृच्छया जीव एव पृष्ट इति सुप्ति-स्थानं तु नाड्यः करण-ग्रामश् च प्राण-शब्दिते जीव एवैकधा भवति, स एव च प्रतिबुध्यत इति व्याख्याने च प्रतीयते । तस्माज् जीव-परोऽयम् इति शङ्कायां पठति—
अन्यार्थस् तु जैमिनिः प्रश्न-व्याख्यानाभ्याम् अपि चैवम् एके ॥
तु-शब्दः शङ्का-च्छेदाय । इह जीव-सङ्कीर्तनम् अन्यार्थं जीवान्य-ब्रह्म-बोधार्थम् इति जैमिनिर् मन्यते । कुतः ? प्रश्नेति । प्रश्नस् तावत् प्रबुद्ध-प्राणस्य सुप्तस्य प्रतिबोधने प्राणादि-भिन्ने जीवे बोधिते पुनः, क्वैष एतद् बालाके पुरुषोऽशयिष्ट क्व वा एतद् अभूत् कुत एतद् आगात् [कौ.उ. 4.18] इति जीवान्य-ब्रह्म-विषयो दृश्यते । व्याख्यानम् अपि । यदा सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यति तथास्मिन् प्राण एवैकधा भवति [कौ.उ. 4.19] इत्य् आदि । एतस्माद् आत्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः [कौ.उ. 4.19] इति च जीवान्यद् एव ब्रह्म गमयति । प्राणोऽत्र परमात्मा, तस्यैव सुषुप्त्य्-आधारत्व-प्रसिद्धेः । तत्रैव जीवादीनां लयो निष्क्रमश् च तस्मात् । नाडीनां तु सुप्ति-स्थान-गमनाय द्वार-मात्रता वक्ष्यते । जागराच् छ्रान्तो जीवो यत्र स्वपिति पुनर् अपि भोगाय यस्मान् निःसरति सोऽयं परमात्मात्र वेद्य इति । अपि चैवम् एके वाजसनेयिनोऽस्मिन्न् एव बालाक्य्-अजातशत्रु-संवादे विज्ञान-मय-शब्देन जीवम् अभिधाय ततो भिन्नं ब्रह्मामनन्ति । य एष विज्ञान-मयः पुरुषः क्वैष तदाभूत् कुत एतद् आगात् इति प्रश्ने । य एषोऽन्तर्-हृदय आकाशस् तस्मिन् शेते इति व्याख्याने च । तस्मात् सर्वेश्वर एवात्र वेद्यतयोपदिश्यत इति ॥18॥
nanu yadyapy etac chabdānvitāt karma-śabdāt brahmaṇi prasiddhāt prāṇa-śabdāc cāyaṁ sandarbho brahma-paraḥ kartuṁ śakyas tathāpi jīva-saṅkīrtanād atathā-bhūtatvaṁ tasya | na ca praśna-vyākhyānābhyāṁ jīvānyad brahmātra śakyaṁ mantum | tatrāpi jīvasyaiva pratyayāt | svāpādhārādi-pṛcchayā jīva eva pṛṣṭa iti supti-sthānaṁ tu nāḍyaḥ karaṇa-grāmaś ca prāṇa-śabdite jīva evaikadhā bhavati, sa eva ca pratibudhyata iti vyākhyāne ca pratīyate | tasmāj jīva-paro'yam iti śaṅkāyāṁ paṭhati—
anyārthas tu jaiminiḥ praśna-vyākhyānābhyām api caivam eke ||
tu-śabdaḥ śaṅkā-cchedāya | iha jīva-saṅkīrtanam anyārthaṁ jīvānya-brahma-bodhārtham iti jaiminir manyate | kutaḥ ? praśneti | praśnas tāvat prabuddha-prāṇasya suptasya pratibodhane prāṇādi-bhinne jīve bodhite punaḥ, kvaiṣa etad bālāke puruṣo'śayiṣṭa kva vā etad abhūt kuta etad āgāt [kau.u. 4.18] iti jīvānya-brahma-viṣayo dṛśyate | vyākhyānam api | yadā suptaḥ svapnaṁ na kañcana paśyati tathāsmin prāṇa evaikadhā bhavati [kau.u. 4.19] ity ādi | etasmād ātmanaḥ prāṇā yathāyatanaṁ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo lokāḥ [kau.u. 4.19] iti ca jīvānyad eva brahma gamayati | prāṇo'tra paramātmā, tasyaiva suṣupty-ādhāratva-prasiddheḥ | tatraiva jīvādīnāṁ layo niṣkramaś ca tasmāt | nāḍīnāṁ tu supti-sthāna-gamanāya dvāra-mātratā vakṣyate | jāgarāc chrānto jīvo yatra svapiti punar api bhogāya yasmān niḥsarati so'yaṁ paramātmātra vedya iti | api caivam eke vājasaneyino'sminn eva bālāky-ajātaśatru-saṁvāde vijñāna-maya-śabdena jīvam abhidhāya tato bhinnaṁ brahmāmananti | ya eṣa vijñāna-mayaḥ puruṣaḥ kvaiṣa tadābhūt kuta etad āgāt iti praśne | ya eṣo'ntar-hṛdaya ākāśas tasmin śete iti vyākhyāne ca | tasmāt sarveśvara evātra vedyatayopadiśyata iti ||18||
3edb9bd5fe0e · publicado 27 jul 2026, 4:22:00 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Но хотя по слову «карма» при слове «это» и слову «прана», известному о Брахмане, эту ткань можно обратить к Брахману, — всё же из воспевания дживы она не такова; и нельзя по вопросу и разъяснению помыслить здесь Брахмана, иного от дживы: там удостоверяется именно джива — вопросом об опоре сна спрошен-де сам джива; место же сна — нади, и сонм орудий становится единым в дживе, названном «праной», и он же пробуждается. При таком сомнении читает:
«Ради иного же — Джаймини: по вопросу и разъяснению; и так [читают] некоторые».
Здесь воспевание дживы — ради иного: ради познания Брахмана, иного от дживы, — мыслит Джаймини. Почему? «Вопрос»: при пробуждении спавшего, когда джива, отличный от праны, показан, — вновь [спрошено]: «Где, Балаки, этот человек спал? где был? откуда пришёл?» — [вопрос] видится обращённым к Брахману, иному от дживы. И разъяснение: «когда спящий не видит никакого сна, тогда он становится единым в этой самой пране»; «из этого Атмана праны расходятся по местам; из пран — боги, из богов — миры» — ведёт именно к Брахману, иному от дживы. Прана здесь — Параматма: по известности лишь Его опорой глубокого сна; в Нём — растворение дживы и прочих, из Него — исход. Нади же будут высказаны лишь дверями пути к месту сна. Где спит джива, уставший от бодрствования, и откуда вновь выходит ко вкушению — тот Параматма здесь и ведом. «И так — некоторые»: ваджасанеины в той же беседе Балаки с Аджаташатру, назвав дживу словом «виджнянамайя», передают Брахмана, отличного от него: в вопросе «этот пуруша из познания — где он тогда был? откуда пришёл?» и в разъяснении «то пространство внутри сердца — в нём он спит». Потому здесь Всевладыка и преподан предметом ве́дения.