वाक्यान्वयात्
vākyānvayāt
[Атман беседы с Майтрейи — Параматма:] из связности всего речения.
बृहद्-आरण्यके याज्ञवल्क्यो मैत्रेयीं स्व-भार्याम् उपदिशति—
न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवत्य् आत्मनस् तु कामाय पतिः प्रियो भवति इत्य् आरभ्य, न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवत्य् आत्मनस् तु कामाय सर्वं प्रियं भवत्य् आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेय्य् आत्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेनेदं सर्वं विदितम् [बृ.आ.उ. 2.45., 4.5.6] इति ।
तत्र संशयः—किम् अस्मिन् वाक्ये द्रष्टव्यत्वेन तन्त्रोक्तो जीवात्मोपदिश्यते, किं वा परमात्मेति ? तत्रोपक्रमे पति-जायादि-प्रीति-संसूचनेन मध्ये एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्य् एवानुविनश्यति न प्रेत्य संज्ञाऽस्ति [बृ.आ.उ. 2.4.12] इत्य् उत्पत्ति-विनाश-योगेन संसारि-स्वभाव-प्रतीतेर् उपसंहारे, विज्ञातारम् अरे केन विजानीयाद् [बृ.आ.उ. 2.4.14] इति विज्ञातृत्वोक्तेश् च तन्त्रोक्तः स्यात् । आत्म-विज्ञानेन सर्वं विज्ञातं तु भोग्य-जातस्य भोक्त्र्-अर्थत्वाद् औपचारिकं भवेत् । न तु अमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेनेति [बृ.आ.उ. 4.5.3] इत्य् आदिना अमृतत्व-लाभोपायोपदेशात् कथम् अस्य वाक्यस्य जीव-परत्वम् इति, तस्यैव प्रकृति-विमुक्तस्य ज्ञानेन तत्त्व-सम्भवात् । एवम् अन्यान्य् अपि ब्रह्म-लिङ्गानि कथञ्चिद् अत्रैव नेयानि । तस्माद् अत्र जीवात्मोपदिश्यते । तद्-अधिष्ठिता प्रकृतिर् विश्व-कारणम् इति प्राप्ते—
वाक्यान्वयात् ॥
अत्र परमात्मैवोपदिश्यते, न तु तन्त्रोक्तो जीवः । कुतः ? पूर्वापर-पर्यालोचनायां कृत्स्नस्य वाक्यस्य तत्रैव समन्वयात् ॥19॥
bṛhad-āraṇyake yājñavalkyo maitreyīṁ sva-bhāryām upadiśati—
na vā are patyuḥ kāmāya patiḥ priyo bhavaty ātmanas tu kāmāya patiḥ priyo bhavati ity ārabhya, na vā are sarvasya kāmāya sarvaṁ priyaṁ bhavaty ātmanas tu kāmāya sarvaṁ priyaṁ bhavaty ātmā vā are draṣṭavyaḥ śrotavyo mantavyo nididhyāsitavyo maitreyy ātmano vā are darśanena śravaṇena matyā vijñānenedaṁ sarvaṁ viditam [bṛ.ā.u. 2.45., 4.5.6] iti |
tatra saṁśayaḥ—kim asmin vākye draṣṭavyatvena tantrokto jīvātmopadiśyate, kiṁ vā paramātmeti ? tatropakrame pati-jāyādi-prīti-saṁsūcanena madhye etebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya tāny evānuvinaśyati na pretya saṁjñā'sti [bṛ.ā.u. 2.4.12] ity utpatti-vināśa-yogena saṁsāri-svabhāva-pratīter upasaṁhāre, vijñātāram are kena vijānīyād [bṛ.ā.u. 2.4.14] iti vijñātṛtvokteś ca tantroktaḥ syāt | ātma-vijñānena sarvaṁ vijñātaṁ tu bhogya-jātasya bhoktr-arthatvād aupacārikaṁ bhavet | na tu amṛtatvasya tu nāśāsti vitteneti [bṛ.ā.u. 4.5.3] ity ādinā amṛtatva-lābhopāyopadeśāt katham asya vākyasya jīva-paratvam iti, tasyaiva prakṛti-vimuktasya jñānena tattva-sambhavāt | evam anyāny api brahma-liṅgāni kathañcid atraiva neyāni | tasmād atra jīvātmopadiśyate | tad-adhiṣṭhitā prakṛtir viśva-kāraṇam iti prāpte—
vākyānvayāt ||
atra paramātmaivopadiśyate, na tu tantrokto jīvaḥ | kutaḥ ? pūrvāpara-paryālocanāyāṁ kṛtsnasya vākyasya tatraiva samanvayāt ||19||
a910d8907bf5 · publicado 27 jul 2026, 4:22:00 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
В Брихадараньяке Яджнявалкья наставляет свою жену Майтрейи, начав: «Не ради мужа, дорогая, дорог муж — ради Атмана дорог муж… не ради всего дорого всё — ради Атмана дорого всё. Атман, о Майтрейи, — вот кого до́лжно видеть, слышать, обдумывать, созерцать: видением, слышанием, мыслью, познанием Атмана всё это познано» [2.4.5]. Здесь сомнение: в этом речении предметом ви́дения преподан джива школы [санкхьи] или Параматма? Тут: в зачине — намёк на любовь мужа, жены и прочих; в середине — «восстав из этих существ, вслед им исчезает; нет по уходе сознания» — связью с рождением и гибелью удостоверяется природа сансарина; в завершении — «Познающего, дорогая, чем познаешь?» — из речения познавательства — будет [джива]; а «знанием Атмана всё познано» — фигурально: род вкушаемого — ради вкусителя. — Но как же наставление средства бессмертия («богатством нет надежды на бессмертие»)? — Его же, освобождённого от пракрити, знанием то возможно; так и прочие приметы Брахмана как-нибудь ведо́мы сюда же. Потому здесь джива, а пракрити, им надзираемая, — причина мира. При полученном —
«Из связности речения».
Здесь преподан сам Параматма, не джива школы. Почему? При обозрении предыдущего и последующего всё речение согласуется лишь в Нём.