अवस्थितेर् इति काश-कृत्स्नः
avasthiter iti kāśa-kṛtsnaḥ
«Из пребывания [Великого Существа, как соли в воде]» — Кашакритсна; вся беседа — устав почитания.
स्याद् एतत् ।
स यथा सैन्धव-खिल्य उदके प्रास्त उदकम् एवानुविलीयेत न हास्योद्ग्रहणायैव स्याद् यतो यतस् त्वा ददीत लवणम् एवैवं वा अर इदं महद् भूतम् अनन्तम् अपारं विज्ञान-घन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्य् एवानुविनश्यति [बृ.आ.उ. 2.4.12]
इत्य् एतन् मध्यमं वाक्यं कथं प्रतिसमाधेयम् । तन्त्रोक्त-जीव-साधने निपुणतरत्वाद् इत्य् आशङ्क्याह—
अवस्थितेर् इति काश-कृत्स्नः ॥
उदके सैन्धव-खिल्यस्यैव विज्ञान-घन-शब्दितस्य जीवेतरस्य महतो भूतस्य परमात्मनोऽवस्थितेर् उपदेशात् तन्-मध्य-गतं वाक्यं परमात्म-परम् एव । तथा च परापरात्मनोर् भेद-प्रत्ययात् न महद्-भूतम् अनन्तं वस्त्व् एव विज्ञान-घनो जीव इति काशकृत्स्नो मन्यते ।
अयम् अत्र निष्कर्षः—येनाहं नामृता स्यां किम् अहं तेन कुर्यां [बृ.आ.उ. 4.5.4] इति मोक्षोपायं पृष्टो मुनि आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः [बृ.आ.उ. 4.5.6] इत्य् आदिना परमात्मोपासनं तद्-उपायम् उक्त्वा, आत्मनि खल्व् अरे दृष्टे [बृ.आ.उ. 4.5.6] इत्य् आदिना उपास्य-लक्षणं, स यथा दुन्दुभेः [बृ.आ.उ. 4.5.8] इत्य् आदिना उपासनोपकरणं करण-नियमनं च सामान्याद् उपदिश्य, स यथाऽऽर्द्रैधाग्नेः [बृ.आ.उ. 4.5.11] इत्य् आदिना, स यथा सर्वासाम् अपा [बृ.आ.उ. 4.5.12] इत्य् आदिना च स-विस्तरं तद् उभयं पुनर् उक्त्वा अत्र मोक्षोपाय-प्रवृत्ति-प्रोत्साहनाय, स यथा सैन्धव [बृ.आ.उ. 2.4.12] इत्य् आदिना सदैवोपास्य-सान्निध्यम् उपपाद्य, एतेभ्य एव भूतेभ्यः समुत्थाय [बृ.आ.उ. 2.4.13] इत्य् अनुपासकस्य देहोत्पत्ति-विनाशानुकारितया संसारतो देहात्म-भ्रान्तिं प्रदर्श्य, न प्रेत्य-संज्ञास्ति [बृ.आ.उ. 2.4.13] इत्य् उपासकस्य तु परमं देह-वियोगं प्राप्य विमुक्तस्य तदानीं स्वाभाविक-स्व-ज्ञानोदयाद् भूत-संघातेनैकीकृत्य आत्मनि देव-मनुष्यादि-धीर् नास्तीत्य् अभिधाय, यत्र हि द्वैतम् इव भवति [बृ.आ.उ. 2.4.14, 4.5.15] इत्य् आदिना मुक्तस्यापि तस्य परमात्मानं आश्रयम् उपदिश्य, येनेदं सर्वं विजानाति तं केन विजानीयात् [बृ.आ.उ. 2.4.14, 4.5.15] इति तस्य दुर्ज्ञेयताम् आपाद्य, विज्ञातारम् अरे केन विजानीयाद् इति प्रक्रमोक्तात् तत्-प्रसाद-रूपाद् उपासनाद् विना तं सर्वज्ञम् ईश्वरं केनोपायेन जानीयात्, न केनापीत्य् एतद् एवोपासनम् अमृतत्वोपायः परमात्माप्तिर् एवामृतत्वम् इत्य् उपसंहृतवान् । अतः परमात्मैवास्मिन् वाक्य-सन्दर्भे निरूप्यते, न तु तन्त्रोक्तः पुमान्, न च तद्-अधिष्ठिता प्रकृतिर् इति ॥22॥
syād etat |
sa yathā saindhava-khilya udake prāsta udakam evānuvilīyeta na hāsyodgrahaṇāyaiva syād yato yatas tvā dadīta lavaṇam evaivaṁ vā ara idaṁ mahad bhūtam anantam apāraṁ vijñāna-ghana evaitebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya tāny evānuvinaśyati [bṛ.ā.u. 2.4.12]
ity etan madhyamaṁ vākyaṁ kathaṁ pratisamādheyam | tantrokta-jīva-sādhane nipuṇataratvād ity āśaṅkyāha—
avasthiter iti kāśa-kṛtsnaḥ ||
udake saindhava-khilyasyaiva vijñāna-ghana-śabditasya jīvetarasya mahato bhūtasya paramātmano'vasthiter upadeśāt tan-madhya-gataṁ vākyaṁ paramātma-param eva | tathā ca parāparātmanor bheda-pratyayāt na mahad-bhūtam anantaṁ vastv eva vijñāna-ghano jīva iti kāśakṛtsno manyate |
ayam atra niṣkarṣaḥ—yenāhaṁ nāmṛtā syāṁ kim ahaṁ tena kuryāṁ [bṛ.ā.u. 4.5.4] iti mokṣopāyaṁ pṛṣṭo muni ātmā vā are draṣṭavyaḥ [bṛ.ā.u. 4.5.6] ity ādinā paramātmopāsanaṁ tad-upāyam uktvā, ātmani khalv are dṛṣṭe [bṛ.ā.u. 4.5.6] ity ādinā upāsya-lakṣaṇaṁ, sa yathā dundubheḥ [bṛ.ā.u. 4.5.8] ity ādinā upāsanopakaraṇaṁ karaṇa-niyamanaṁ ca sāmānyād upadiśya, sa yathā''rdraidhāgneḥ [bṛ.ā.u. 4.5.11] ity ādinā, sa yathā sarvāsām apā [bṛ.ā.u. 4.5.12] ity ādinā ca sa-vistaraṁ tad ubhayaṁ punar uktvā atra mokṣopāya-pravṛtti-protsāhanāya, sa yathā saindhava [bṛ.ā.u. 2.4.12] ity ādinā sadaivopāsya-sānnidhyam upapādya, etebhya eva bhūtebhyaḥ samutthāya [bṛ.ā.u. 2.4.13] ity anupāsakasya dehotpatti-vināśānukāritayā saṁsārato dehātma-bhrāntiṁ pradarśya, na pretya-saṁjñāsti [bṛ.ā.u. 2.4.13] ity upāsakasya tu paramaṁ deha-viyogaṁ prāpya vimuktasya tadānīṁ svābhāvika-sva-jñānodayād bhūta-saṁghātenaikīkṛtya ātmani deva-manuṣyādi-dhīr nāstīty abhidhāya, yatra hi dvaitam iva bhavati [bṛ.ā.u. 2.4.14, 4.5.15] ity ādinā muktasyāpi tasya paramātmānaṁ āśrayam upadiśya, yenedaṁ sarvaṁ vijānāti taṁ kena vijānīyāt [bṛ.ā.u. 2.4.14, 4.5.15] iti tasya durjñeyatām āpādya, vijñātāram are kena vijānīyād iti prakramoktāt tat-prasāda-rūpād upāsanād vinā taṁ sarvajñam īśvaraṁ kenopāyena jānīyāt, na kenāpīty etad evopāsanam amṛtatvopāyaḥ paramātmāptir evāmṛtatvam ity upasaṁhṛtavān | ataḥ paramātmaivāsmin vākya-sandarbhe nirūpyate, na tu tantroktaḥ pumān, na ca tad-adhiṣṭhitā prakṛtir iti ||22||
f6d4abc4108d · publicado 27 jul 2026, 4:22:00 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Пусть [возразят]: «Как ком соли, брошенный в воду, в воде растворяется, и не выбрать его обратно, но откуда ни возьми — соло́но, так, дорогая, это великое Существо, бесконечное, безбрежное, сплошная глыба знания, — восстав из этих существ, вслед им исчезает» [2.4.12] — как разрешить это срединное речение? оно искуснее всего доказывает дживу школы. Предвидя, говорит:
«Из пребывания — Кашакритсна».
Из наставления пребывания — именно [как] кома соли в воде — Великого Существа, названного «глыбой знания», Параматмы, иного от дживы, — срединное речение именно о Параматме; и так, по удостоверению различия высшего и невысшего атманов, «великое бесконечное Существо, глыба знания» — не джива: так мыслит Кашакритсна.
Вот здешняя выжимка. Муни, спрошенный [Майтрейи] о средстве мокши («чем я не стану бессмертной — что мне с тем делать?»), назвав средством почитание Параматмы («Атман должен быть узрен…»), [дал] определение Почитаемого («когда Атман узрен…»); преподав в общем орудие почитания и обуздание чувств («как у барабана…»), оба вновь сказав пространно («как от огня с сырыми дровами…», «как всех вод…»); здесь, для поощрения к средству мокши, обосновав всегдашнюю близость Почитаемого («как соль…»); показав у непочитающего — подражанием рождению и гибели тела — заблуждение сансары «тело=я» («восстав из существ…»); сказав о почитателе же, освобождённом по последней разлуке с телом, — тогда, по восходе природного своего знания, [прежде] слитого с телесным сонмом, — что в атмане нет мысли «бог» или «человек» («нет по уходе санджни»); преподав и освобождённому Параматму опорой («где есть КАК БЫ двойственность…»); вменив Его труднопознаваемость («Познающего чем познаешь?») — [то есть:] без почитания из зачина — образа Его милости — каким средством познать Всезнающего Владыку? никаким, — [муни] завершил: именно это почитание — средство бессмертия; достижение Параматмы и есть бессмертие. Потому в этой ткани речений выписан сам Параматма — не муж школы и не пракрити, им надзираемая.