महाभारत
Aṃśāvataraṇa-parva (bhūta-saṃbhava) (The Origin of Beings)1.59.38–49
383 / 15823
महाभारत · 1.59.38–49
देवनागरी

एतेषां यद् अपत्यं तु न शक्यं तद् अशेषतः ॥
प्रसंख्यातुं महीपाल गुणभूतम् अनन्तकम् ॥
तार्क्ष्यश् चारिष्टनेमिश् च तथैव गरुडारुणौ ॥
आरुणिर् वारुणिश् चैव वैनतेया इति स्मृताः ॥
शेषो ऽनन्तो वासुकिश् च तक्षकश् च भुजंगमः ॥
कूर्मश् च कुलिकश् चैव काद्रवेया महाबलाः ॥
भीमसेनोग्रसेनौ च सुपर्णो वरुणस् तथा ॥
गोपतिर् धृतराष्ट्रश् च सूर्यवर्चाश् च सप्तमः ॥
पत्रवान् अर्कपर्णश् च प्रयुतश् चैव विश्रुतः ॥
भीमश् चित्ररथश् चैव विख्यातः सर्वविद् वशी ॥
तथा शालिशिरा राजन् प्रद्युम्नश् च चतुर्दशः ॥
कलिः पञ्चदशश् चैव नारदश् चैव षोडशः ॥
इत्य् एते देवगन्धर्वा मौनेयाः परिकीर्तिताः ॥
अतस् तु भूतान्य् अन्यानि कीर्तयिष्यामि भारत ॥
अनवद्याम् अनुवशाम् अनूनाम् अरुणां प्रियाम् ॥
अनूपां सुभगां भासीम् इति प्रावा व्यजायत ॥
सिद्धः पूर्णश् च बर्ही च पूर्णाशश् च महायशाः ॥
ब्रह्मचारी रतिगुणः सुपर्णश् चैव सप्तमः ॥
विश्वावसुश् च भानुश् च सुचन्द्रो दशमस् तथा ॥
इत्य् एते देवगन्धर्वाः प्रावेयाः परिकीर्तिताः ॥
इमं त्व् अप्सरसां वंशं विदितं पुण्यलक्षणम् ॥
प्रावासूत महाभागा देवी देवर्षितः पुरा ॥
अलम्बुसा मिश्रकेषी विद्युत्पर्णा तुलानघा ॥
अरुणा रक्षिता चैव रम्भा तद्वन् मनोरमा ॥
असिता च सुबाहुश् च सुव्रता सुभुजा तथा ॥
सुप्रिया चातिबाहुश् च विख्यातौ च हहाहुहू ॥
तुम्बुरुश् चेति चत्वारः स्मृता गन्धर्वसत्तमाः ॥

लिप्यंतरण (IAST)

eteṣāṃ yad apatyaṃ tu na śakyaṃ tad aśeṣataḥ ||
prasaṃkhyātuṃ mahīpāla guṇabhūtam anantakam ||
tārkṣyaś cāriṣṭanemiś ca tathaiva garuḍāruṇau ||
āruṇir vāruṇiś caiva vainateyā iti smṛtāḥ ||
śeṣo 'nanto vāsukiś ca takṣakaś ca bhujaṃgamaḥ ||
kūrmaś ca kulikaś caiva kādraveyā mahābalāḥ ||
bhīmasenograsenau ca suparṇo varuṇas tathā ||
gopatir dhṛtarāṣṭraś ca sūryavarcāś ca saptamaḥ ||
patravān arkaparṇaś ca prayutaś caiva viśrutaḥ ||
bhīmaś citrarathaś caiva vikhyātaḥ sarvavid vaśī ||
tathā śāliśirā rājan pradyumnaś ca caturdaśaḥ ||
kaliḥ pañcadaśaś caiva nāradaś caiva ṣoḍaśaḥ ||
ity ete devagandharvā mauneyāḥ parikīrtitāḥ ||
atas tu bhūtāny anyāni kīrtayiṣyāmi bhārata ||
anavadyām anuvaśām anūnām aruṇāṃ priyām ||
anūpāṃ subhagāṃ bhāsīm iti prāvā vyajāyata ||
siddhaḥ pūrṇaś ca barhī ca pūrṇāśaś ca mahāyaśāḥ ||
brahmacārī ratiguṇaḥ suparṇaś caiva saptamaḥ ||
viśvāvasuś ca bhānuś ca sucandro daśamas tathā ||
ity ete devagandharvāḥ prāveyāḥ parikīrtitāḥ ||
imaṃ tv apsarasāṃ vaṃśaṃ viditaṃ puṇyalakṣaṇam ||
prāvāsūta mahābhāgā devī devarṣitaḥ purā ||
alambusā miśrakeṣī vidyutparṇā tulānaghā ||
aruṇā rakṣitā caiva rambhā tadvan manoramā ||
asitā ca subāhuś ca suvratā subhujā tathā ||
supriyā cātibāhuś ca vikhyātau ca hahāhuhū ||
tumburuś ceti catvāraḥ smṛtā gandharvasattamāḥ ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
एतेषां अपत्यं गुणभूतं अनन्तकं अशेषतः प्रसंख्यातुं न शक्यम्eteṣāṃ apatyaṃ guṇabhūtaṃ anantakaṃ aśeṣataḥ prasaṃkhyātuṃ na śakyamtheir offspring, [countless and] innumerable, cannot be reckoned in full
तार्क्ष्यः अरिष्टनेमिः गरुडारुणौ आरुणिः वारुणिः च वैनतेयाः स्मृताःtārkṣyaḥ ariṣṭanemiḥ garuḍāruṇau āruṇiḥ vāruṇiḥ ca vainateyāḥ smṛtāḥTarkshya, Arishtanemi, Garuda and Aruna, Aruni and Varuni — are remembered [as] the sons of Vinata
शेषः अनन्तः वासुकिः तक्षकः कूर्मः कुलिकः च काद्रवेयाः महाबलाःśeṣaḥ anantaḥ vāsukiḥ takṣakaḥ kūrmaḥ kulikaḥ ca kādraveyāḥ mahābalāḥShesha-Ananta, Vasuki, Takshaka, Kurma and Kulika — the mighty sons of Kadru
भीमसेनोग्रसेनौ सुपर्णः वरुणः गोपतिः धृतराष्ट्रः सूर्यवर्चाः च सप्तमःbhīmasenograsenau suparṇaḥ varuṇaḥ gopatiḥ dhṛtarāṣṭraḥ sūryavarcāḥ ca saptamaḥBhimasena and Ugrasena, Suparna, Varuna, Gopati, Dhritarashtra, and Suryavarchas — the seventh
पत्रवान् अर्कपर्णः प्रयुतः भीमः चित्ररथः च सर्ववित् वशी विख्यातःpatravān arkaparṇaḥ prayutaḥ bhīmaḥ citrarathaḥ ca sarvavit vaśī vikhyātaḥPatravan, Arkaparna, Prayuta, Bhima and Chitraratha — all-knowing [and] self-controlled, renowned
शालिशिराः प्रद्युम्नः चतुर्दशः कलिः पञ्चदशः नारदः षोडशः इत्य् एते मौनेयाः देवगन्धर्वाः कीर्तिताःśāliśirāḥ pradyumnaḥ caturdaśaḥ kaliḥ pañcadaśaḥ nāradaḥ ṣoḍaśaḥ ity ete mauneyāḥ devagandharvāḥ kīrtitāḥShalishira, Pradyumna the fourteenth, Kali the fifteenth, and Narada the sixteenth — thus are listed the divine gandharvas, the sons of Muni
प्रावा अनवद्यां अनुवशां अनूनां अरुणां प्रियां अनूपां सुभगां भासीं व्यजायतprāvā anavadyāṃ anuvaśāṃ anūnāṃ aruṇāṃ priyāṃ anūpāṃ subhagāṃ bhāsīṃ vyajāyataPrava bore [daughters]: Anavadya, Anuvasha, Anuna, Aruna, Priya, Anupa, Subhaga, and Bhasi
सिद्धः पूर्णः बर्ही पूर्णाशः महायशाः ब्रह्मचारी रतिगुणः सुपर्णः च सप्तमःsiddhaḥ pūrṇaḥ barhī pūrṇāśaḥ mahāyaśāḥ brahmacārī ratiguṇaḥ suparṇaḥ ca saptamaḥSiddha, Purna, Barhin, the greatly renowned Purnasha, Brahmacharin, Ratiguna, and Suparna the seventh
विश्वावसुः भानुः सुचन्द्रः दशमः इत्य् एते प्रावेयाः देवगन्धर्वाः कीर्तिताःviśvāvasuḥ bhānuḥ sucandraḥ daśamaḥ ity ete prāveyāḥ devagandharvāḥ kīrtitāḥVishvavasu, Bhanu, [and] Suchandra the tenth — thus are listed the divine gandharvas, the offspring of Prava
इमं अप्सरसां पुण्यलक्षणं वंशं महाभागा देवी प्रावा देवर्षितः पुरा असूतimaṃ apsarasāṃ puṇyalakṣaṇaṃ vaṃśaṃ mahābhāgā devī prāvā devarṣitaḥ purā asūtathis auspicious line of apsaras the blessed goddess Prava once bore to a divine sage
अलम्बुसा मिश्रकेशी विद्युत्पर्णा तिलोत्तमा अरुणा रक्षिता रम्भा मनोरमाalambusā miśrakeśī vidyutparṇā tilottamā aruṇā rakṣitā rambhā manoramāAlambusha, Mishrakeshi, Vidyutparna, Tilottama, Aruna, Rakshita, Rambha, Manorama
असिता सुबाहुः सुव्रता सुभुजा सुप्रिया अतिबाहुः च हाहाहुहू तुम्बुरुः च चत्वारः गन्धर्वसत्तमाः स्मृताःasitā subāhuḥ suvratā subhujā supriyā atibāhuḥ ca hāhāhuhū tumburuḥ ca catvāraḥ gandharvasattamāḥ smṛtāḥAsita, Subahu, Suvrata, Subhuja, Supriya and Atibahu; and Ha-ha, Hu-hu, and Tumburu — are remembered [as] the four best gandharvas
यद्yadoriginal form "yad", added to complete the word-by-word coverage
तुtuoriginal form "tu", added to complete the word-by-word coverage
शक्यंśakyaṃoriginal form "śakyaṃ", added to complete the word-by-word coverage
तद्tadoriginal form "tad", added to complete the word-by-word coverage
महीपालmahīpālaoriginal form "mahīpāla", added to complete the word-by-word coverage
गुणभूतम्guṇabhūtamoriginal form "guṇabhūtam", added to complete the word-by-word coverage
अनन्तकम्anantakamoriginal form "anantakam", added to complete the word-by-word coverage
तार्क्ष्यश्tārkṣyaśoriginal form "tārkṣyaś", added to complete the word-by-word coverage
चारिष्टनेमिश्cāriṣṭanemiśoriginal form "cāriṣṭanemiś", added to complete the word-by-word coverage
तथैवtathaivaoriginal form "tathaiva", added to complete the word-by-word coverage
आरुणिर्āruṇiroriginal form "āruṇir", added to complete the word-by-word coverage
वारुणिश्vāruṇiśoriginal form "vāruṇiś", added to complete the word-by-word coverage
चैवcaivaoriginal form "caiva", added to complete the word-by-word coverage
वैनतेयाvainateyāoriginal form "vainateyā", added to complete the word-by-word coverage
इतिitioriginal form "iti", added to complete the word-by-word coverage
शेषोśeṣooriginal form "śeṣo", added to complete the word-by-word coverage
ऽनन्तो'nantooriginal form "'nanto", added to complete the word-by-word coverage
वासुकिश्vāsukiśoriginal form "vāsukiś", added to complete the word-by-word coverage
तक्षकश्takṣakaśoriginal form "takṣakaś", added to complete the word-by-word coverage
भुजंगमःbhujaṃgamaḥoriginal form "bhujaṃgamaḥ", added to complete the word-by-word coverage
कूर्मश्kūrmaśoriginal form "kūrmaś", added to complete the word-by-word coverage
कुलिकश्kulikaśoriginal form "kulikaś", added to complete the word-by-word coverage
चैवcaivaoriginal form "caiva", added to complete the word-by-word coverage
काद्रवेयाkādraveyāoriginal form "kādraveyā", added to complete the word-by-word coverage
सुपर्णोsuparṇooriginal form "suparṇo", added to complete the word-by-word coverage
वरुणस्varuṇasoriginal form "varuṇas", added to complete the word-by-word coverage
तथाtathāoriginal form "tathā", added to complete the word-by-word coverage
गोपतिर्gopatiroriginal form "gopatir", added to complete the word-by-word coverage
धृतराष्ट्रश्dhṛtarāṣṭraśoriginal form "dhṛtarāṣṭraś", added to complete the word-by-word coverage
सूर्यवर्चाश्sūryavarcāśoriginal form "sūryavarcāś", added to complete the word-by-word coverage
अर्कपर्णश्arkaparṇaśoriginal form "arkaparṇaś", added to complete the word-by-word coverage
caoriginal form "ca", added to complete the word-by-word coverage
प्रयुतश्prayutaśoriginal form "prayutaś", added to complete the word-by-word coverage
चैवcaivaoriginal form "caiva", added to complete the word-by-word coverage
विश्रुतःviśrutaḥoriginal form "viśrutaḥ", added to complete the word-by-word coverage
भीमश्bhīmaśoriginal form "bhīmaś", added to complete the word-by-word coverage
चित्ररथश्citrarathaśoriginal form "citrarathaś", added to complete the word-by-word coverage
चैवcaivaoriginal form "caiva", added to complete the word-by-word coverage
सर्वविद्sarvavidoriginal form "sarvavid", added to complete the word-by-word coverage
तथाtathāoriginal form "tathā", added to complete the word-by-word coverage
शालिशिराśāliśirāoriginal form "śāliśirā", added to complete the word-by-word coverage
राजन्rājanoriginal form "rājan", added to complete the word-by-word coverage
प्रद्युम्नश्pradyumnaśoriginal form "pradyumnaś", added to complete the word-by-word coverage
caoriginal form "ca", added to complete the word-by-word coverage
पञ्चदशश्pañcadaśaśoriginal form "pañcadaśaś", added to complete the word-by-word coverage
चैवcaivaoriginal form "caiva", added to complete the word-by-word coverage
नारदश्nāradaśoriginal form "nāradaś", added to complete the word-by-word coverage
चैवcaivaoriginal form "caiva", added to complete the word-by-word coverage
देवगन्धर्वाdevagandharvāoriginal form "devagandharvā", added to complete the word-by-word coverage
परिकीर्तिताःparikīrtitāḥoriginal form "parikīrtitāḥ", added to complete the word-by-word coverage
अतस्atasoriginal form "atas", added to complete the word-by-word coverage
तुtuoriginal form "tu", added to complete the word-by-word coverage
भूतान्य्bhūtānyoriginal form "bhūtāny", added to complete the word-by-word coverage
अन्यानिanyānioriginal form "anyāni", added to complete the word-by-word coverage
कीर्तयिष्यामिkīrtayiṣyāmioriginal form "kīrtayiṣyāmi", added to complete the word-by-word coverage
भारतbhārataoriginal form "bhārata", added to complete the word-by-word coverage
अनवद्याम्anavadyāmoriginal form "anavadyām", added to complete the word-by-word coverage
अनुवशाम्anuvaśāmoriginal form "anuvaśām", added to complete the word-by-word coverage
अनूनाम्anūnāmoriginal form "anūnām", added to complete the word-by-word coverage
प्रियाम्priyāmoriginal form "priyām", added to complete the word-by-word coverage
भासीम्bhāsīmoriginal form "bhāsīm", added to complete the word-by-word coverage
इतिitioriginal form "iti", added to complete the word-by-word coverage
पूर्णश्pūrṇaśoriginal form "pūrṇaś", added to complete the word-by-word coverage
caoriginal form "ca", added to complete the word-by-word coverage
caoriginal form "ca", added to complete the word-by-word coverage
पूर्णाशश्pūrṇāśaśoriginal form "pūrṇāśaś", added to complete the word-by-word coverage
caoriginal form "ca", added to complete the word-by-word coverage
सुपर्णश्suparṇaśoriginal form "suparṇaś", added to complete the word-by-word coverage
चैवcaivaoriginal form "caiva", added to complete the word-by-word coverage
विश्वावसुश्viśvāvasuśoriginal form "viśvāvasuś", added to complete the word-by-word coverage
caoriginal form "ca", added to complete the word-by-word coverage
भानुश्bhānuśoriginal form "bhānuś", added to complete the word-by-word coverage
caoriginal form "ca", added to complete the word-by-word coverage
सुचन्द्रोsucandrooriginal form "sucandro", added to complete the word-by-word coverage
दशमस्daśamasoriginal form "daśamas", added to complete the word-by-word coverage
तथाtathāoriginal form "tathā", added to complete the word-by-word coverage
परिकीर्तिताःparikīrtitāḥoriginal form "parikīrtitāḥ", added to complete the word-by-word coverage
त्व्tvoriginal form "tv", added to complete the word-by-word coverage
विदितंviditaṃoriginal form "viditaṃ", added to complete the word-by-word coverage
पुण्यलक्षणम्puṇyalakṣaṇamoriginal form "puṇyalakṣaṇam", added to complete the word-by-word coverage
प्रावासूतprāvāsūtaoriginal form "prāvāsūta", added to complete the word-by-word coverage
मिश्रकेषीmiśrakeṣīoriginal form "miśrakeṣī", added to complete the word-by-word coverage
तुलानघाtulānaghāoriginal form "tulānaghā", added to complete the word-by-word coverage
चैवcaivaoriginal form "caiva", added to complete the word-by-word coverage
तद्वन्tadvanoriginal form "tadvan", added to complete the word-by-word coverage
caoriginal form "ca", added to complete the word-by-word coverage
सुबाहुश्subāhuśoriginal form "subāhuś", added to complete the word-by-word coverage
caoriginal form "ca", added to complete the word-by-word coverage
तथाtathāoriginal form "tathā", added to complete the word-by-word coverage
चातिबाहुश्cātibāhuśoriginal form "cātibāhuś", added to complete the word-by-word coverage
caoriginal form "ca", added to complete the word-by-word coverage
विख्यातौvikhyātauoriginal form "vikhyātau", added to complete the word-by-word coverage
caoriginal form "ca", added to complete the word-by-word coverage
हहाहुहूhahāhuhūoriginal form "hahāhuhū", added to complete the word-by-word coverage
तुम्बुरुश्tumburuśoriginal form "tumburuś", added to complete the word-by-word coverage
चेतिcetioriginal form "ceti", added to complete the word-by-word coverage
स्मृताsmṛtāoriginal form "smṛtā", added to complete the word-by-word coverage
अनुवाद

‘Their offspring, [countless and] innumerable, cannot be reckoned in full, O lord of the earth. Tarkshya, and Arishtanemi, Garuda and Aruna, Aruni and Varuni — are remembered [as] the sons of Vinata. Shesha-Ananta, Vasuki, and the naga Takshaka, and Kurma, and Kulika — the mighty sons of Kadru. Bhimasena and Ugrasena, Suparna, Varuna, Gopati, Dhritarashtra, and Suryavarchas — the seventh, Patravan, Arkaparna, and the renowned Prayuta, Bhima and Chitraratha, all-knowing [and] self-controlled; likewise Shalishira, O king, and Pradyumna — the fourteenth, Kali — the fifteenth, and Narada — the sixteenth — thus are listed the divine gandharvas, the sons of Muni. Next I shall list other beings, O Bharata. Prava bore [daughters]: Anavadya, Anuvasha, Anuna, sweet Aruna, Anupa, Subhaga, and Bhasi. Siddha, and Purna, and Barhin, the greatly renowned Purnasha, Brahmacharin, Ratiguna, and Suparna — the seventh, Vishvavasu, and Bhanu, and Suchandra — the tenth — thus are listed the divine gandharvas, the offspring of Prava. And this auspicious line of apsaras the blessed goddess Prava once bore to a divine sage: Alambusha, Mishrakeshi, Vidyutparna, Tilottama, Aruna, Rakshita, Rambha, and also Manorama, Asita and Subahu, Suvrata, Subhuja, Supriya and Atibahu; and Ha-ha and Hu-hu, and Tumburu — are remembered [as] the four best gandharvas.’

संस्करण

96a54b9b8cd8 · प्रकाशित 12 जुल॰ 2026, 3:23:57 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN

श्लोक बदलें इन कुंजियों से