एतच् छ्रुत्वा पाण्डवो धर्मराजो; भ्रातुर् वाक्यं परुषं फल्गुनस्य ॥
उत्थाय तस्माच् छयनाद् उवाच; पार्थं ततो दुःखपरीतचेताः ॥
कृतं मया पार्थ यथा न साधु; येन प्राप्तं व्यसनं वः सुघोरम् ॥
तस्माच् छिरश् छिन्द्धि ममेदम् अद्य; कुलान्तकस्याधमपूरुषस्य ॥
पापस्य पापव्यसनान्वितस्य; विमूढबुद्धेर् अलसस्य भीरोः ॥
वृद्धावमन्तुः परुषस्य चैव; किं ते चिरं माम् अनुवृत्य रूक्षम् ॥
गच्छाम्य् अहं वनम् एवाद्य पापः; सुखं भवान् वर्ततां मद्विहीनः ॥
योग्यो राजा भीमसेनो महात्मा; क्लीबस्य वा मम किं राज्यकृत्यम् ॥
न चास्मि शक्तः परुषाणि सोढुं; पुनस् तवेमानि रुषान्वितस्य ॥
भीमो ऽस्तु राजा मम जीवितेन; किं कार्यम् अद्यावमतस्य वीर ॥
इत्य् एवम् उक्त्वा सहसोत्पपात; राजा ततस् तच् छयनं विहाय ॥
इयेष निर्गन्तुम् अथो वनाय; तं वासुदेवः प्रणतो ऽभ्युवाच ॥
राजन् विदितम् एतत् ते यथा गाण्डीवधन्वनः ॥
प्रतिज्ञा सत्यसंधस्य गाण्डीवं प्रति विश्रुता ॥
ब्रूयाद् य एवं गाण्डीवं देह्य् अन्यस्मै त्वम् इत्य् उत ॥
स वध्यो ऽस्य पुमांल् लोके त्वया चोक्तो ऽयम् ईदृशम् ॥
अतः सत्यां प्रतिज्ञां तां पार्थेन परिरक्षता ॥
मच्छन्दाद् अवमानो ऽयं कृतस् तव महीपते ॥
गुरूणाम् अवमानो हि वध इत्य् अभिधीयते ॥
तस्मात् त्वं वै महाबाहो मम पार्थस्य चोभयोः ॥
व्यतिक्रमम् इमं राजन् संक्षमस्वार्जुनं प्रति ॥
शरणं त्वां महाराज प्रपन्नौ स्व उभाव् अपि ॥
क्षन्तुम् अर्हसि मे राजन् प्रणतस्याभियाचतः ॥
राधेयस्याद्य पापस्य भूमिः पास्यति शोणितम् ॥
सत्यं ते प्रतिजानामि हतं विद्ध्य् अद्य सूतजम् ॥
यस्येच्छसि वधं तस्य गतम् एवाद्य जीवितम् ॥
इति कृष्णवचः श्रुत्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥
ससंभ्रमं हृषीकेशम् उत्थाप्य प्रणतं तदा ॥
कृताञ्जलिम् इदं वाक्यम् उवाचानन्तरं वचः ॥
एवम् एतद् यथात्थ त्वम् अस्त्य् एषो ऽतिक्रमो मम ॥
अनुनीतो ऽस्मि गोविन्द तारितश् चाद्य माधव ॥
मोक्षिता व्यसनाद् घोराद् वयम् अद्य त्वयाच्युत ॥
भवन्तं नाथम् आसाद्य आवां व्यसनसागरात् ॥
घोराद् अद्य समुत्तीर्णाव् उभाव् अज्ञानमोहितौ ॥
त्वद्बुद्धिप्लवम् आसाद्य दुःखशोकार्णवाद् वयम् ॥
समुत्तीर्णाः सहामात्याः सनाथाः स्म त्वयाच्युत ॥
etac chrutvā pāṇḍavo dharmarājo; bhrātur vākyaṃ paruṣaṃ phalgunasya ||
utthāya tasmāc chayanād uvāca; pārthaṃ tato duḥkhaparītacetāḥ ||
kṛtaṃ mayā pārtha yathā na sādhu; yena prāptaṃ vyasanaṃ vaḥ sughoram ||
tasmāc chiraś chinddhi mamedam adya; kulāntakasyādhamapūruṣasya ||
pāpasya pāpavyasanānvitasya; vimūḍhabuddher alasasya bhīroḥ ||
vṛddhāvamantuḥ paruṣasya caiva; kiṃ te ciraṃ mām anuvṛtya rūkṣam ||
gacchāmy ahaṃ vanam evādya pāpaḥ; sukhaṃ bhavān vartatāṃ madvihīnaḥ ||
yogyo rājā bhīmaseno mahātmā; klībasya vā mama kiṃ rājyakṛtyam ||
na cāsmi śaktaḥ paruṣāṇi soḍhuṃ; punas tavemāni ruṣānvitasya ||
bhīmo 'stu rājā mama jīvitena; kiṃ kāryam adyāvamatasya vīra ||
ity evam uktvā sahasotpapāta; rājā tatas tac chayanaṃ vihāya ||
iyeṣa nirgantum atho vanāya; taṃ vāsudevaḥ praṇato 'bhyuvāca ||
rājan viditam etat te yathā gāṇḍīvadhanvanaḥ ||
pratijñā satyasaṃdhasya gāṇḍīvaṃ prati viśrutā ||
brūyād ya evaṃ gāṇḍīvaṃ dehy anyasmai tvam ity uta ||
sa vadhyo 'sya pumāṃl loke tvayā cokto 'yam īdṛśam ||
ataḥ satyāṃ pratijñāṃ tāṃ pārthena parirakṣatā ||
macchandād avamāno 'yaṃ kṛtas tava mahīpate ||
gurūṇām avamāno hi vadha ity abhidhīyate ||
tasmāt tvaṃ vai mahābāho mama pārthasya cobhayoḥ ||
vyatikramam imaṃ rājan saṃkṣamasvārjunaṃ prati ||
śaraṇaṃ tvāṃ mahārāja prapannau sva ubhāv api ||
kṣantum arhasi me rājan praṇatasyābhiyācataḥ ||
rādheyasyādya pāpasya bhūmiḥ pāsyati śoṇitam ||
satyaṃ te pratijānāmi hataṃ viddhy adya sūtajam ||
yasyecchasi vadhaṃ tasya gatam evādya jīvitam ||
iti kṛṣṇavacaḥ śrutvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ ||
sasaṃbhramaṃ hṛṣīkeśam utthāpya praṇataṃ tadā ||
kṛtāñjalim idaṃ vākyam uvācānantaraṃ vacaḥ ||
evam etad yathāttha tvam asty eṣo 'tikramo mama ||
anunīto 'smi govinda tāritaś cādya mādhava ||
mokṣitā vyasanād ghorād vayam adya tvayācyuta ||
bhavantaṃ nātham āsādya āvāṃ vyasanasāgarāt ||
ghorād adya samuttīrṇāv ubhāv ajñānamohitau ||
tvadbuddhiplavam āsādya duḥkhaśokārṇavād vayam ||
samuttīrṇāḥ sahāmātyāḥ sanāthāḥ sma tvayācyuta ||
Услышав эти резкие слова брата Пхалгуны, Пандава Дхармараджа поднялся с ложа и, с умом, охваченным болью, сказал Партхе: «Недоброе сделал я, Партха; из-за меня вас постигла ужасная беда. Поэтому сегодня отсеки голову мне, губителю рода, низкому человеку, грешнику, связанному греховной бедой, помрачённому разумом, ленивому, трусливому, презирающему старших и грубому. Зачем тебе ещё терпеть меня, жестокого? Я, грешный, сегодня уйду в лес; ты живи счастливо без меня. Великодушный Бхимасена достоин быть царём. А мне, бессильному, зачем царское дело? Я не способен снова терпеть эти твои гневные резкие слова. Пусть Бхима будет царём; зачем сегодня жизнь мне, униженному, герой?» Сказав так, царь внезапно вскочил, оставил ложе и захотел уйти в лес. Тогда Васудева, склонившись, сказал ему: «Царь, тебе известно, что у Гандиваносца, верного истине, есть знаменитый обет о Гандиве: кто скажет ему “отдай Гандиву другому”, тот в этом мире должен быть им убит. А ты сказал ему такое. Поэтому Партха, сохраняя истинным тот обет, по моей воле нанёс тебе это унижение, владыка земли; ведь унижение старших называется убийством. Поэтому, могучий, прости этот наш с Партхой проступок, царь; прости Арджуне. Мы оба пришли под твою защиту, великий царь. Ты должен простить меня, склонившегося и просящего. Сегодня земля выпьет кровь грешного Радхеи. Истинно обещаю тебе: считай сына суты сегодня убитым. Тот, чьей гибели ты желаешь, уже сегодня лишён жизни». Услышав слова Кришны, Дхармараджа Юдхиштхира взволнованно поднял Хришикешу, склонившегося со сложенными ладонями, и сказал следующее: «Это так, как ты сказал; это мой проступок. Ты примирил меня, Говинда, и сегодня спас меня, Мадхава. Сегодня ты освободил нас от страшной беды, Ачьюта. Обретя тебя как защитника, мы оба, ослеплённые неведением, переправились сегодня через страшный океан беды. Обретя плот твоей мудрости, мы вместе с близкими переправились через океан боли и скорби; с тобой, Ачьюта, мы защищены».
652d4d477c2c · प्रकाशित 20 जून 2026, 7:07:15 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Развязка главы показывает Кришну как того, кто спасает не только от внешнего врага, но и от распада семьи изнутри. Юдхиштхира признаёт собственный проступок, Арджуна возвращается к смирению, и слово Кришны становится лодкой через океан скорби.