नारद पुराण
Vyākaraṇa: the mouth of the Veda52.49-60
548 / 1701
Linuxपन्ने पलटें
नारद पुराण · 52.49-60

Sanandana

देवनागरी

अपरश्चतुरोऽप्येतद्यावत्तत्किमसौ द्वयम् ॥ युष्मदस्मञ्च प्रथमश्चरमोल्पस्तथार्धकः
नोरः कतिपयो द्वे च त्रयो शुद्धादयस्तथा ॥ स्वेकाभुविरोधपरि विपर्ययश्चाव्ययास्तथा
तद्धिताश्चाप्यपत्यार्थे पांडवाः श्रैधरस्तथा ॥ गार्ग्यो नाडायनात्रेयौ गांगेयः पैतृष्वस्रीयः
देवतार्थे चेदमर्थे ह्यैद्रं ब्राह्मो हविर्बली ॥ क्रियायुजोः कर्मकर्त्रोर्धैरियः कौङ्कुमं तथा
भवाद्यर्थे तु कानीनः क्षत्रियो वैदिकः स्वकः ॥ स्वार्थे चौरस्तु तुल्यार्थे चंद्रवन्मुखमीक्षते
ब्राह्मणत्वं ब्राह्मणता भावे ब्राह्मण्यमेव च ॥ गोमान्धनी च धनवानस्त्यर्थे प्रमितौ कियान्
जातार्थे तुंदिलः श्रद्धालुरौन्नत्त्ये तु दंतुरः ॥ स्रग्वी तपस्वी मेधावी मायाव्यस्त्यर्थ एव च
वाचालश्चैव वाचाटो बहुकुत्सितभाषिणि ॥ ईषदपरिसमाप्तौ कल्पव्देशीय एव च
कविकल्पः कविदेश्यः प्रकारवचने तथा ॥ पटुजातीयः कुत्सायां वैद्यपाशः प्रशंसने
वैद्यरूपो भूतपूर्वे मतो दृष्टचरो मुने ॥ प्राचुर्यादिष्वन्नमयो मृण्मयः स्रीमयस्तथा
जातार्थे लज्जितोऽत्यर्थे श्रेयाञ्छ्रेष्टश्च नारद ॥ कृष्णतरः शुक्लतमः किम आख्यानतोऽव्ययान्
किंतरां चैवातितरामभिह्युच्चैस्तरामपि ॥ परिमाणे जानुदघ्नं जानुद्वयसमित्यपि

लिप्यंतरण (IAST)

aparaścaturo'pyetadyāvattatkimasau dvayam || yuṣmadasmañca prathamaścaramolpastathārdhakaḥ
noraḥ katipayo dve ca trayo śuddhādayastathā || svekābhuvirodhapari viparyayaścāvyayāstathā
taddhitāścāpyapatyārthe pāṃḍavāḥ śraidharastathā || gārgyo nāḍāyanātreyau gāṃgeyaḥ paitṛṣvasrīyaḥ
devatārthe cedamarthe hyaidraṃ brāhmo havirbalī || kriyāyujoḥ karmakartrordhairiyaḥ kauṅkumaṃ tathā
bhavādyarthe tu kānīnaḥ kṣatriyo vaidikaḥ svakaḥ || svārthe caurastu tulyārthe caṃdravanmukhamīkṣate
brāhmaṇatvaṃ brāhmaṇatā bhāve brāhmaṇyameva ca || gomāndhanī ca dhanavānastyarthe pramitau kiyān
jātārthe tuṃdilaḥ śraddhāluraunnattye tu daṃturaḥ || sragvī tapasvī medhāvī māyāvyastyartha eva ca
vācālaścaiva vācāṭo bahukutsitabhāṣiṇi || īṣadaparisamāptau kalpavdeśīya eva ca
kavikalpaḥ kavideśyaḥ prakāravacane tathā || paṭujātīyaḥ kutsāyāṃ vaidyapāśaḥ praśaṃsane
vaidyarūpo bhūtapūrve mato dṛṣṭacaro mune || prācuryādiṣvannamayo mṛṇmayaḥ srīmayastathā
jātārthe lajjito'tyarthe śreyāñchreṣṭaśca nārada || kṛṣṇataraḥ śuklatamaḥ kima ākhyānato'vyayān
kiṃtarāṃ caivātitarāmabhihyuccaistarāmapi || parimāṇe jānudaghnaṃ jānudvayasamityapi

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
अपरश्चतुरोऽप्येतद्यावत्तत्किमसौaparaścaturo'pyetadyāvattatkimasau«апарах», «чатурах», «этад», «яват», «тат», «ким», «асау»
द्वयम्dvayamдвоица
युष्मदस्मञ्चyuṣmadasmañcaи «юшмад», «асмад»
प्रथमश्चरमोल्पस्तथार्धकःprathamaścaramolpastathārdhakaḥ«пратхамах», «чарамах», «альпах», так же «ардхаках»
नोरःnoraḥ«норах»
कतिपयोkatipayo«катипаях»
द्वेdve«две»
caи
त्रयोtrayo«траях»
शुद्धादयस्तथाśuddhādayastathā«шуддха» и прочие так же
स्वेकाभुविरोधपरिsvekābhuvirodhapari«сва», «эка», «абху», «виродха», «пари»
विपर्ययश्चाव्ययास्तथाviparyayaścāvyayāstathāи «випарьяях»; неизменяемые так же
तद्धिताश्चाप्यपत्यार्थेtaddhitāścāpyapatyārtheи таддхиты в значении потомства
पांडवाःpāṃḍavāḥ«пандавах»
श्रैधरस्तथाśraidharastathā«шрайдхарах» так же
गार्ग्योgārgyo«гаргьях»
नाडायनात्रेयौnāḍāyanātreyau«надаяна», «атрейау»
गांगेयःgāṃgeyaḥ«гангеях»
पैतृष्वस्रीयःpaitṛṣvasrīyaḥ«пайтришвасрийях»
देवतार्थेdevatārtheв значении божества
चेदमर्थेcedamartheи в значении «это»
ह्यैद्रंhyaidraṃведь «айндрам»
ब्राह्मोbrāhmo«брахмах»
हविर्बलीhavirbalī«хавих», «бали»
क्रियायुजोःkriyāyujoḥпри связи с действием
कर्मकर्त्रोर्धैरियःkarmakartrordhairiyaḥу дела и деятеля — «дхаирьях»
कौङ्कुमंkauṅkumaṃ«каункумам»
तथाtathāтак же
भवाद्यर्थेbhavādyartheв значении «происходящий»
तुtuже
कानीनःkānīnaḥ«канинах»
क्षत्रियोkṣatriyo«кшатриях»
वैदिकःvaidikaḥ«вайдиках»
स्वकःsvakaḥ«сваках»
स्वार्थेsvārtheв собственном значении
चौरस्तुcaurastu«чаурах» же
तुल्यार्थेtulyārtheв значении подобия
चंद्रवन्मुखमीक्षतेcaṃdravanmukhamīkṣate«лицо, как луна, видится»
ब्राह्मणत्वंbrāhmaṇatvaṃ«брахманатвам»
ब्राह्मणताbrāhmaṇatā«брахманата»
भावेbhāveпри состоянии
ब्राह्मण्यमेवbrāhmaṇyameva«брахманьям» именно
caи
गोमान्धनीgomāndhanī«гоман», «дхани»
caи
धनवानस्त्यर्थेdhanavānastyarthe«дханаван» в значении «есть»
प्रमितौpramitauпри мере
कियान्kiyān«киян»
जातार्थेjātārtheв значении рождённого
तुंदिलःtuṃdilaḥ«тундилах»
श्रद्धालुरौन्नत्त्येśraddhāluraunnattye«шраддхалух»; при возвышении
तुtuже
दंतुरःdaṃturaḥ«дантурах»
स्रग्वीsragvī«срагви»
तपस्वीtapasvī«тапасви»
मेधावीmedhāvī«медхави»
मायाव्यस्त्यर्थmāyāvyastyartha«маяви» в значении «есть»
एवevaименно
caи
वाचालश्चैवvācālaścaivaи «вачалах»
वाचाटोvācāṭo«вачатах»
बहुकुत्सितभाषिणिbahukutsitabhāṣiṇiпри много и дурно говорящем
ईषदपरिसमाप्तौīṣadaparisamāptauпри незавершённости слегка
कल्पव्देशीयkalpavdeśīya«кальпа», «дешия»
एवevaименно
caи
कविकल्पःkavikalpaḥ«кавикальпах»
कविदेश्यःkavideśyaḥ«кавидешьях»
प्रकारवचनेprakāravacaneпри обозначении рода
तथाtathāтак же
पटुजातीयःpaṭujātīyaḥ«патуджатиях»
कुत्सायांkutsāyāṃпри порицании
वैद्यपाशःvaidyapāśaḥ«вайдьяпашах»
प्रशंसनेpraśaṃsaneпри похвале
वैद्यरूपोvaidyarūpo«вайдьярупах»
भूतपूर्वेbhūtapūrveпри бывшем прежде
मतोmatoпризнано
दृष्टचरोdṛṣṭacaro«дриштачарах»
मुनेmuneо муни
प्राचुर्यादिष्वन्नमयोprācuryādiṣvannamayoпри обилии и прочем — «аннамаях»
मृण्मयःmṛṇmayaḥ«мринмаях»
स्रीमयस्तथाsrīmayastathā«стримаях» так же
जातार्थेjātārtheв значении рождённого
लज्जितोऽत्यर्थेlajjito'tyarthe«ладжджитах»; при чрезмерности
श्रेयाञ्छ्रेष्टश्चśreyāñchreṣṭaśca«шреян» и «шрештхах»
नारदnāradaо Нарада
कृष्णतरःkṛṣṇataraḥ«кришнатарах»
शुक्लतमःśuklatamaḥ«шуклатамах»
किमkima«ким»
आख्यानतोऽव्ययान्ākhyānato'vyayānот сказывания — неизменяемые
किंतरांkiṃtarāṃ«кимтарам»
चैवातितरामभिह्युच्चैस्तरामपिcaivātitarāmabhihyuccaistarāmapiи «атитарам», «абхи», «уччайстарам» также
परिमाणेparimāṇeпри мере
जानुदघ्नंjānudaghnaṃ«джанудагхнам»
जानुद्वयसमित्यपिjānudvayasamityapi«джанудваясам» также
अनुवाद

Санандана: «„Апарах“, „чатурах“, „этад“, „яват“, „тат“, „ким“, „асау“ — двоица; и „юшмад“, „асмад“, „пратхамах“, „чарамах“, „альпах“, так же „ардхаках“, „норах“, „катипаях“, „две“ и „траях“, „шуддха“ и прочие, так же „сва“, „эка“, „абху“, „виродха“, „пари“ и „випарьяях“; неизменяемые так же. И таддхиты — в значении потомства: „пандавах“, так же „шрайдхарах“, „гаргьях“, „надаяна“, „атрейау“, „гангеях“, „пайтришвасрийях“. В значении божества и в значении „это“: „айндрам“, „брахмах“, „хавих“, „бали“; при связи с действием, у дела и деятеля — „дхаирьях“, так же „каункумам“. В значении „происходящий“ — „канинах“, „кшатриях“, „вайдиках“, „сваках“; в собственном значении — „чаурах“; в значении подобия — „лицо, как луна, видится“. При состоянии — „брахманатвам“, „брахманата“ и „брахманьям“; „гоман“, „дхани“ и „дханаван“ — в значении „есть“; при мере — „киян“; в значении рождённого — „тундилах“, „шраддхалух“; при возвышении — „дантурах“; „срагви“, „тапасви“, „медхави“, „маяви“ — в значении „есть“; и „вачалах“, „вачатах“ — при много и дурно говорящем; при незавершённости слегка — „кальпа“ и „дешия“: „кавикальпах“, „кавидешьях“; при обозначении рода — „патуджатиях“; при порицании — „вайдьяпашах“, при похвале — „вайдьярупах“; при бывшем прежде признано „дриштачарах“, о муни; при обилии и прочем — „аннамаях“, „мринмаях“, так же „стримаях“; в значении рождённого — „ладжджитах“; при чрезмерности — „шреян“ и „шрештхах“, о Нарада, „кришнатарах“, „шуклатамах“, „ким“; от сказывания — неизменяемые: „кимтарам“ и „атитарам“, „абхи“, „уччайстарам“; при мере — „джанудагхнам“ и „джанудваясам“».

संस्करण

c757167d71b3 · प्रकाशित 5 सित॰ 2026, 5:19:05 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से