नारद पुराण
Vyākaraṇa: the mouth of the Veda52.85-96
551 / 1701
Linuxपन्ने पलटें
नारद पुराण · 52.85-96

Sanandana

देवनागरी

तस्मै वाकर्मकाद्विप्र भावे कर्तरि कीर्तितः ॥ फलव्यापरयोरेकनिष्टतायामकर्मकः
धातुस्तयोर्द्धर्मिभेदे सकर्मक उदाहृतः ॥ गौणे कर्मणि द्रुह्यादेः प्रधाने नीहृकृष्वहाम्
बुद्धिभक्षार्थयोः शब्दकर्मकाणां निजेच्छया ॥ प्रयोज्य कर्मण्यन्येषां ण्यंतानां लादयो मताः
फलव्यापारयोर्द्धातुराश्रये तु तिङः स्मृताः ॥ फले प्रधानं व्यापारस्तिङ्र्थस्तु विशेषणम्
एधितव्यमेधनीयमिति कृत्ये निदर्शनम् ॥ भावे कर्मणि कृत्याः स्युः कृतः कर्तरि कीर्तिताः
कर्ता कारक इत्याद्या भूते भूतादि कीर्तितम् ॥ गम्यादिगम्ये निर्दिष्टं शेषमद्यतने मतम्
अधिस्रीत्यव्ययीभावे यथाशक्ति च कीर्तितम् ॥ रामाश्रितस्तत्पुरुषे धान्यार्थो यूपदारु च
व्याघ्रभी राजपुरुषोऽक्षशौंडो द्विगुरुच्यते ॥ पंचगवं दशग्रामी त्रिफलेति तु रूढितः
नीलोत्पलं महाषष्टी तुल्यार्थे कर्मधारयः ॥ अब्राह्मणो न ञि प्रोक्तः कुंभकारादिकः कृता
अन्यार्थे तु बहुव्रीहौ ग्रामः प्राप्तोदको द्विज ॥ पंचगू रूपवद्भार्यो मध्याह्नः ससुतादिकः
समुच्चये गुरुं चेशं भजस्वान्वाचये त्वट ॥ च द्वयोः क्रमात् ॥ भिक्षामानय गां चापि वाक्यमेवानयोर्भवेत्
इतरेतरयोगे तु रामकृष्णौ समाहृतौ ॥ रामकृष्णं द्विज द्वै द्वै ब्रह्म चैकमुपास्यते

लिप्यंतरण (IAST)

tasmai vākarmakādvipra bhāve kartari kīrtitaḥ || phalavyāparayorekaniṣṭatāyāmakarmakaḥ
dhātustayorddharmibhede sakarmaka udāhṛtaḥ || gauṇe karmaṇi druhyādeḥ pradhāne nīhṛkṛṣvahām
buddhibhakṣārthayoḥ śabdakarmakāṇāṃ nijecchayā || prayojya karmaṇyanyeṣāṃ ṇyaṃtānāṃ lādayo matāḥ
phalavyāpārayorddhāturāśraye tu tiṅaḥ smṛtāḥ || phale pradhānaṃ vyāpārastiṅrthastu viśeṣaṇam
edhitavyamedhanīyamiti kṛtye nidarśanam || bhāve karmaṇi kṛtyāḥ syuḥ kṛtaḥ kartari kīrtitāḥ
kartā kāraka ityādyā bhūte bhūtādi kīrtitam || gamyādigamye nirdiṣṭaṃ śeṣamadyatane matam
adhisrītyavyayībhāve yathāśakti ca kīrtitam || rāmāśritastatpuruṣe dhānyārtho yūpadāru ca
vyāghrabhī rājapuruṣo'kṣaśauṃḍo dvigurucyate || paṃcagavaṃ daśagrāmī triphaleti tu rūḍhitaḥ
nīlotpalaṃ mahāṣaṣṭī tulyārthe karmadhārayaḥ || abrāhmaṇo na ñi proktaḥ kuṃbhakārādikaḥ kṛtā
anyārthe tu bahuvrīhau grāmaḥ prāptodako dvija || paṃcagū rūpavadbhāryo madhyāhnaḥ sasutādikaḥ
samuccaye guruṃ ceśaṃ bhajasvānvācaye tvaṭa || ca dvayoḥ kramāt || bhikṣāmānaya gāṃ cāpi vākyamevānayorbhavet
itaretarayoge tu rāmakṛṣṇau samāhṛtau || rāmakṛṣṇaṃ dvija dvai dvai brahma caikamupāsyate

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
तस्मैtasmaiему
वाकर्मकाद्विप्रvākarmakādvipraили от непереходного, о брахман
भावेbhāveпри состоянии
कर्तरिkartariпри деятеле
कीर्तितःkīrtitaḥназвано
फलव्यापरयोरेकनिष्टतायामकर्मकःphalavyāparayorekaniṣṭatāyāmakarmakaḥпри единстве плода и действия — непереходный
धातुस्तयोर्द्धर्मिभेदेdhātustayorddharmibhedeкорень; при различии их носителей
सकर्मकsakarmakaпереходным
उदाहृतःudāhṛtaḥназван
गौणेgauṇeпри второстепенном
कर्मणिkarmaṇiделе
द्रुह्यादेःdruhyādeḥот «друх» и прочих
प्रधानेpradhāneпри главном
नीहृकृष्वहाम्nīhṛkṛṣvahāmу «ни», «хри», «криш», «вах»
बुद्धिभक्षार्थयोःbuddhibhakṣārthayoḥпри значениях мысли и еды
शब्दकर्मकाणांśabdakarmakāṇāṃу имеющих слово делом
निजेच्छयाnijecchayāпо своему желанию
प्रयोज्यprayojyaпобуждаемого
कर्मण्यन्येषांkarmaṇyanyeṣāṃпри деле у прочих
ण्यंतानांṇyaṃtānāṃна «ни» оканчивающихся
लादयोlādayo«ла» и прочие
मताःmatāḥпризнаны
फलव्यापारयोर्द्धातुराश्रयेphalavyāpārayorddhāturāśrayeплода и действия — корень; при опоре
तुtuже
तिङःtiṅaḥ«тин»
स्मृताःsmṛtāḥпризнаны
फलेphaleпри плоде
प्रधानंpradhānaṃглавное
व्यापारस्तिङ्र्थस्तुvyāpārastiṅrthastuдействие; смысл «тин» же
विशेषणम्viśeṣaṇamопределение
एधितव्यमेधनीयमितिedhitavyamedhanīyamiti«эдхитавьям», «эдханиям» — так
कृत्येkṛtyeпри «критье»
निदर्शनम्nidarśanamпример
भावेbhāveпри состоянии
कर्मणिkarmaṇiпри деле
कृत्याःkṛtyāḥ«критьи»
स्युःsyuḥда будут
कृतःkṛtaḥ«криты»
कर्तरिkartariпри деятеле
कीर्तिताःkīrtitāḥназваны
कर्ताkartā«карта»
कारकkāraka«карака»
इत्याद्याityādyāи прочие
भूतेbhūteпри прошедшем
भूतादिbhūtādi«бхута» и прочее
कीर्तितम्kīrtitamназвано
गम्यादिगम्येgamyādigamye«гамья» и прочее — при достижимом
निर्दिष्टंnirdiṣṭaṃуказано
शेषमद्यतनेśeṣamadyataneостальное при сегодняшнем
मतम्matamпризнано
अधिस्रीत्यव्ययीभावेadhisrītyavyayībhāve«адхишритья» — при авьяибхаве
यथाशक्तिyathāśakti«ятхашакти»
caи
कीर्तितम्kīrtitamназвано
रामाश्रितस्तत्पुरुषेrāmāśritastatpuruṣe«рамашритах» — при татпуруше
धान्यार्थोdhānyārtho«дханьяртхах»
यूपदारुyūpadāru«юпадару»
caи
व्याघ्रभीvyāghrabhī«вьягхрабхих»
राजपुरुषोऽक्षशौंडोrājapuruṣo'kṣaśauṃḍo«раджапурушах», «акшашаундах»
द्विगुरुच्यतेdvigurucyateдвигу называется
पंचगवंpaṃcagavaṃ«панчагавам»
दशग्रामीdaśagrāmī«дашаграми»
त्रिफलेतिtriphaleti«трипхала» — так
तुtuже
रूढितःrūḍhitaḥпо обычаю
नीलोत्पलंnīlotpalaṃ«нилотпалам»
महाषष्टीmahāṣaṣṭī«махашаштхи»
तुल्यार्थेtulyārtheпри равнозначности
कर्मधारयःkarmadhārayaḥкармадхарая
अब्राह्मणोabrāhmaṇo«абрахманах»
naне
ञिñi«ни»
प्रोक्तःproktaḥназван
कुंभकारादिकःkuṃbhakārādikaḥ«кумбхакара» и прочие
कृताkṛtāс «крит»
अन्यार्थेanyārtheпри значении иного
तुtuже
बहुव्रीहौbahuvrīhauпри бахуврихи
ग्रामःgrāmaḥ«грамах
प्राप्तोदकोprāptodakoпраптодаках»
द्विजdvijaо дваждырождённый
पंचगूpaṃcagū«панчагух»
रूपवद्भार्योrūpavadbhāryo«рупавадбхарьях»
मध्याह्नःmadhyāhnaḥ«мадхьяхнах»
ससुतादिकःsasutādikaḥ«сасута» и прочие
समुच्चयेsamuccayeпри соединении
गुरुंguruṃ«учителя
चेशंceśaṃи владыку
भजस्वान्वाचयेbhajasvānvācayeчти»; при «анвачае»
त्वटtvaṭaже
caи
द्वयोःdvayoḥу двух
क्रमात्kramātпо порядку
भिक्षामानयbhikṣāmānaya«принеси подаяние
गांgāṃи корову
चापिcāpiтакже»
वाक्यमेवानयोर्भवेत्vākyamevānayorbhavetречью именно у них бывает
इतरेतरयोगेitaretarayogeпри взаимном соединении
तुtuже
रामकृष्णौrāmakṛṣṇau«Рама и Кришна»
समाहृतौsamāhṛtauпри совокупности
रामकृष्णंrāmakṛṣṇaṃ«Рамакришнам»
द्विजdvijaо дваждырождённый
द्वैdvaiдвое
द्वैdvaiдвое
ब्रह्मbrahmaБрахман
चैकमुपास्यतेcaikamupāsyateи единый почитается
अनुवाद

Санандана: «Ему — или от непереходного, о брахман, при состоянии и при деятеле — названо. При единстве плода и действия корень непереходный, а при различии их носителей назван переходным. При второстепенном деле — от „друх“ и прочих; при главном — у „ни“, „хри“, „криш“, „вах“, при значениях мысли и еды, у имеющих слово делом; по своему желанию побуждаемого, при деле у прочих, оканчивающихся на „ни“, признаны „ла“ и прочие. Плода и действия — корень; при опоре же признаны „тин“: при плоде главное — действие, а смысл „тин“ есть определение. „Эдхитавьям“, „эдханиям“ — так пример при „критье“: „критьи“ да будут при состоянии и при деле, а „криты“ названы при деятеле. „Карта“, „карака“ и прочие; при прошедшем названо „бхута“ и прочее; „гамья“ и прочее указано при достижимом; остальное признано при сегодняшнем. „Адхишритья“ названо при авьяибхаве, и „ятхашакти“; „рамашритах“ — при татпуруше, „дханьяртхах“ и „юпадару“, „вьягхрабхих“, „раджапурушах“, „акшашаундах“. Двигу называется: „панчагавам“, „дашаграми“, „трипхала“ — так, по обычаю. „Нилотпалам“, „махашаштхи“ — при равнозначности кармадхарая; „абрахманах“ назван „ни“, „кумбхакара“ и прочие — с „крит“. При значении иного, при бахуврихи: „грамах праптодаках“, о дваждырождённый, „панчагух“, „рупавадбхарьях“, „мадхьяхнах“, „сасута“ и прочие. При соединении — „учителя и владыку чти“; при „анвачае“ же у двух по порядку — „принеси подаяние и корову также“: у них бывает именно речью. А при взаимном соединении — „Рама и Кришна“; при совокупности — „Рамакришнам“, о дваждырождённый: двое и двое, а Брахман единый почитается».

अध्याय का पुष्पिका-वाक्य

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge bṛhadupākhyāne dvitīyapāde vyākaraṇanirūpaṇaṃ nāma dvipañcāśattamo 'dhyāyaḥ

संस्करण

b074fd258d2c · प्रकाशित 5 सित॰ 2026, 5:19:05 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से