Sanat-kumāra
क्षालितं वसनं शुष्कं धृत्वाचम्य त्रिरन्यधीः ॥ अथ भस्म समादाय आग्नेयं स्नानमाचरेत्
प्रणवेन समामंत्र्य अष्टवारमथांपि वा ॥ पञ्चाक्षरेण मन्त्रेण नाम्ना वा येन केनचित्
सप्ताभिमंत्रितं भस्म दर्भपाणिः समाहरेत् ॥ ईशानः सर्वविद्यानामुक्त्वा शिरसिपातयेत्
तत्पुरुषाय विद्महे मुखे भस्म प्रसेचयेत् ॥ अघोरेभ्योऽथ घोरेभ्यो भस्म वक्षसि निक्षिपेत्
वामदेवय नमः इति गुह्यस्थाने विनिक्षिपेत् ॥ सद्योजातं प्रपद्यामि निक्षिपेदथ पादयोः
उद्ध्वूलयेत्समस्तांगं प्रणवेन विचक्षणाः ॥ त्रैवर्णिकानामुदितः स्नानादिविधिरुत्तमः
शूद्रादीनां प्रवक्ष्यामि यदुक्तं गुरुणा तथो ॥ शिवेति पदमुच्चार्य भस्म संमन्त्रयेत्सुधीः
सप्त वारमथादाय शिवायेति शिरस्यथ ॥ शंकराय मुखे प्रोक्तं सर्वज्ञाय हृदि क्षिपेत्
स्थाणवे नम इत्युक्त्वा मुखे चापि स्वयंभुवे ॥ उच्चार्य पादयोः क्षिप्त्वा भस्म शुद्ध्वमतः परम्
नमः शिवायेत्युच्चार्य सर्वांगोद्ध्वूलनं स्मृतम् ॥ प्रक्षाल्य हस्तावाचम्य दर्भपाणिः समाहितः
दर्भाभावे सुवर्णं स्यात्तदभावे गवालुकाः ॥ तदभावे तु दूर्वाः स्युस्तदभावे तु राजतम्
संध्योपास्तिं जपं देव्याः कृत्वा देवगृहं व्रजेत् ॥ देववेदीमथो वापि कल्पितं स्थंडिलं तु वा
मृण्मयं कल्पितं शुद्धूं पद्मादिरचनायुतम् ॥ चातुर्वर्णकरं गैश्च श्वेतेनैकेन वा पुनः
विचित्राणि च पद्मानि स्वस्तिकादि तथैव च ॥ उत्पलादिगदाशंखत्रिशूलडमरूंस्तथा
kṣālitaṃ vasanaṃ śuṣkaṃ dhṛtvācamya triranyadhīḥ || atha bhasma samādāya āgneyaṃ snānamācaret
praṇavena samāmaṃtrya aṣṭavāramathāṃpi vā || pañcākṣareṇa mantreṇa nāmnā vā yena kenacit
saptābhimaṃtritaṃ bhasma darbhapāṇiḥ samāharet || īśānaḥ sarvavidyānāmuktvā śirasipātayet
tatpuruṣāya vidmahe mukhe bhasma prasecayet || aghorebhyo'tha ghorebhyo bhasma vakṣasi nikṣipet
vāmadevaya namaḥ iti guhyasthāne vinikṣipet || sadyojātaṃ prapadyāmi nikṣipedatha pādayoḥ
uddhvūlayetsamastāṃgaṃ praṇavena vicakṣaṇāḥ || traivarṇikānāmuditaḥ snānādividhiruttamaḥ
śūdrādīnāṃ pravakṣyāmi yaduktaṃ guruṇā tatho || śiveti padamuccārya bhasma saṃmantrayetsudhīḥ
sapta vāramathādāya śivāyeti śirasyatha || śaṃkarāya mukhe proktaṃ sarvajñāya hṛdi kṣipet
sthāṇave nama ityuktvā mukhe cāpi svayaṃbhuve || uccārya pādayoḥ kṣiptvā bhasma śuddhvamataḥ param
namaḥ śivāyetyuccārya sarvāṃgoddhvūlanaṃ smṛtam || prakṣālya hastāvācamya darbhapāṇiḥ samāhitaḥ
darbhābhāve suvarṇaṃ syāttadabhāve gavālukāḥ || tadabhāve tu dūrvāḥ syustadabhāve tu rājatam
saṃdhyopāstiṃ japaṃ devyāḥ kṛtvā devagṛhaṃ vrajet || devavedīmatho vāpi kalpitaṃ sthaṃḍilaṃ tu vā
mṛṇmayaṃ kalpitaṃ śuddhūṃ padmādiracanāyutam || cāturvarṇakaraṃ gaiśca śvetenaikena vā punaḥ
vicitrāṇi ca padmāni svastikādi tathaiva ca || utpalādigadāśaṃkhatriśūlaḍamarūṃstathā
«...вымытую сухую одежду надев, прополоскав рот трижды, с иным помыслом, затем, взяв пепел, да совершит он огненное омовение. Заговорив пранавою, восемь раз, или пятислоговою мантрою, или именем — каким любым; семикратно заговорённый пепел с дарбхой в руке да возьмёт. Сказав «Ишана всех знаний», да возложит на голову; «Татпурушая видмахе» — на лицо да нанесёт пепел; «агхоребхьо, гхоребхьо» — пепел на грудь да возложит; «Вамадевая намах» — так на тайное место да возложит; «Садьоджатам прападьями» — да возложит затем на обе стопы. Да осыплет всё тело пранавою, о прозорливые. Для трёх варн назван этот наилучший чин омовения и прочего. Для шудр и прочих изложу, что сказано наставником так: произнеся слово «шива», да заговорит разумный пепел. Взяв затем семь раз, «шивая» — на голову, «шанкарая» — на лицо сказано, «сарваджняя» — на сердце да возложит; «стханаве намах» так сказав — и на лицо; «сваямбхуве» произнеся, на обе стопы возложив пепел, — чистое затем. После, произнеся «намах шивая», считается осыпание всего тела. Омыв руки и прополоскав рот, с дарбхой в руке, сосредоточенный, — при отсутствии дарбхи да будет золото, при его отсутствии — коровий песок, при его отсутствии — дурва, при её отсутствии — серебро. Совершив поклонение сумеркам и шёпот богини, да идёт он в дом божества, или к алтарю божества, или к устроенному жертвеннику: глиняный, устроенный, чистый, с начертанием лотоса и прочего, четырёхцветный красками или снова одним белым; и разнообразные лотосы, свастику и прочее, так же кувшинку, палицу, раковину, трезубец и дамару...»
2cebd8cffca8 · प्रकाशित 5 सित॰ 2026, 12:49:32 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Омовение пеплом расписано по пяти брахма-мантрам: Ишана на голову, Татпуруша на лицо, Агхора на грудь, Вамадева на тайное место, Садьоджата на стопы. Пять ликов Шивы прикладываются к пяти местам тела — обряд повторяет собою устройство того, кого призывает.
Следом идёт разделение: этот чин назван для трёх варн, а для шудр наставник дал другой — без пранавы и без пранаямы, со словом «шива» вместо «ом». Ограничение сказано прямо, и смягчать его нечем: это старый общественный слой, вошедший в обряд. Но стоит увидеть и вторую половину: тут же дан полный равнозначный чин с теми же местами тела и тем же итогом, а не отказ.
Перечень замен договорён до конца: нет дарбхи — золото, нет золота — коровий песок, нет и его — дурва, нет дурвы — серебро. Такая лесенка нужна не богатому, а тому, у кого под рукой может не оказаться ничего.