Махабхарата
Бхишма-парва, глава 866.86.1-16
5772 / 15823
Махабхарата · 6.86.1-16
Деванагари

संजय उवाच
वर्तमाने तथा रौद्रे राजन् वीरवरक्षये ॥
शकुनिः सौबलः श्रीमान् पाण्डवान् समुपाद्रवत् ॥
तथैव सात्वतो राजन् हार्दिक्यः परवीरहा ॥
अभ्यद्रवत संग्रामे पाण्डवानाम् अनीकिनीम् ॥
ततः काम्बोजमुख्यानां नदीजानां च वाजिनाम् ॥
आरट्टानां महीजानां सिन्धुजानां च सर्वशः ॥
वनायुजानां शुभ्राणां तथा पर्वतवासिनाम् ॥
ये चापरे तित्तिरजा जवना वातरंहसः ॥
सुवर्णालंकृतैर् एतैर् वर्मवद्भिः सुकल्पितैः ॥
हयैर् वातजवैर् मुख्यैः पाण्डवस्य सुतो बली ॥
अभ्यवर्तत तत् सैन्यं हृष्टरूपः परंतपः ॥
अर्जुनस्याथ दायाद इरावान् नाम वीर्यवान् ॥
सुतायां नागराजस्य जातः पार्थेन धीमता ॥
ऐरावतेन सा दत्ता अनपत्या महात्मना ॥
पत्यौ हते सुपर्णेन कृपणा दीनचेतना ॥
भार्यार्थं तां च जग्राह पार्थः कामवशानुगाम् ॥
एवम् एष समुत्पन्नः परक्षेत्रे ऽर्जुनात्मजः ॥
स नागलोके संवृद्धो मात्रा च परिरक्षितः ॥
पितृव्येण परित्यक्तः पार्थद्वेषाद् दुरात्मना ॥
रूपवान् वीर्यसंपन्नो गुणवान् सत्यविक्रमः ॥
इन्द्रलोकं जगामाशु श्रुत्वा तत्रार्जुनं गतम् ॥
सो ऽभिगम्य महात्मानं पितरं सत्यविक्रमम् ॥
अभ्यवादयद् अव्यग्रो विनयेन कृताञ्जलिः ॥
इरावान् अस्मि भद्रं ते पुत्रश् चाहं तवाभिभो ॥
मातुः समागमो यश् च तत् सर्वं प्रत्यवेदयत् ॥
तच् च सर्वं यथावृत्तम् अनुसस्मार पाण्डवः ॥
परिष्वज्य सुतं चापि सो ऽऽत्मनः सदृशं गुणैः ॥
प्रीतिमान् अभवत् पार्थो देवराजनिवेशने ॥
सो ऽर्जुनेन समाज्ञप्तो देवलोके तदा नृप ॥
प्रीतिपूर्वं महाबाहुः स्वकार्यं प्रति भारत ॥
युद्धकाले त्वयास्माकं साह्यं देयम् इति प्रभो ॥
बाढम् इत्य् एवम् उक्त्वा च युद्धकाल उपागतः ॥
कामवर्णजवैर् अश्वैः संवृतो बहुभिर् नृप ॥
ते हयाः काञ्चनापीडा नानावर्णा मनोजवाः ॥
उत्पेतुः सहसा राजन् हंसा इव महोदधौ ॥

Транслитерация (IAST)

saṃjaya uvāca
vartamāne tathā raudre rājan vīravarakṣaye ||
śakuniḥ saubalaḥ śrīmān pāṇḍavān samupādravat ||
tathaiva sātvato rājan hārdikyaḥ paravīrahā ||
abhyadravata saṃgrāme pāṇḍavānām anīkinīm ||
tataḥ kāmbojamukhyānāṃ nadījānāṃ ca vājinām ||
āraṭṭānāṃ mahījānāṃ sindhujānāṃ ca sarvaśaḥ ||
vanāyujānāṃ śubhrāṇāṃ tathā parvatavāsinām ||
ye cāpare tittirajā javanā vātaraṃhasaḥ ||
suvarṇālaṃkṛtair etair varmavadbhiḥ sukalpitaiḥ ||
hayair vātajavair mukhyaiḥ pāṇḍavasya suto balī ||
abhyavartata tat sainyaṃ hṛṣṭarūpaḥ paraṃtapaḥ ||
arjunasyātha dāyāda irāvān nāma vīryavān ||
sutāyāṃ nāgarājasya jātaḥ pārthena dhīmatā ||
airāvatena sā dattā anapatyā mahātmanā ||
patyau hate suparṇena kṛpaṇā dīnacetanā ||
bhāryārthaṃ tāṃ ca jagrāha pārthaḥ kāmavaśānugām ||
evam eṣa samutpannaḥ parakṣetre 'rjunātmajaḥ ||
sa nāgaloke saṃvṛddho mātrā ca parirakṣitaḥ ||
pitṛvyeṇa parityaktaḥ pārthadveṣād durātmanā ||
rūpavān vīryasaṃpanno guṇavān satyavikramaḥ ||
indralokaṃ jagāmāśu śrutvā tatrārjunaṃ gatam ||
so 'bhigamya mahātmānaṃ pitaraṃ satyavikramam ||
abhyavādayad avyagro vinayena kṛtāñjaliḥ ||
irāvān asmi bhadraṃ te putraś cāhaṃ tavābhibho ||
mātuḥ samāgamo yaś ca tat sarvaṃ pratyavedayat ||
tac ca sarvaṃ yathāvṛttam anusasmāra pāṇḍavaḥ ||
pariṣvajya sutaṃ cāpi so ''tmanaḥ sadṛśaṃ guṇaiḥ ||
prītimān abhavat pārtho devarājaniveśane ||
so 'rjunena samājñapto devaloke tadā nṛpa ||
prītipūrvaṃ mahābāhuḥ svakāryaṃ prati bhārata ||
yuddhakāle tvayāsmākaṃ sāhyaṃ deyam iti prabho ||
bāḍham ity evam uktvā ca yuddhakāla upāgataḥ ||
kāmavarṇajavair aśvaiḥ saṃvṛto bahubhir nṛpa ||
te hayāḥ kāñcanāpīḍā nānāvarṇā manojavāḥ ||
utpetuḥ sahasā rājan haṃsā iva mahodadhau ||

Пословный перевод
СанскритIASTЗначение
संजय उवाचsaṃjaya uvācaСанджая сказал; Санджая произнёс
वर्तमाने तथा रौद्रेvartamāne tathā raudreкогда так продолжалось страшное; пока шла такая ужасная битва
राजन् वीरवरक्षयेrājan vīravarakṣayeцарь, гибель лучших героев; о царь, истребление воинов
शकुनिः सौबलः श्रीमान्śakuniḥ saubalaḥ śrīmānШакуни Саубала славный; прославленный сын Субалы
पाण्डवान् समुपाद्रवत्pāṇḍavān samupādravatна Пандавов напал; устремился на Пандавов
तथा एव सात्वतः राजन्tathā eva sātvataḥ rājanтак же Сатвата, царь; и так же, о царь
हार्दिक्यः परवीरहाhārdikyaḥ paravīrahāХардикья, убийца вражеских героев; Критаварман, губитель врагов
अभ्यद्रवत संग्रामेabhyadravata saṃgrāmeнапал в сражении; устремился в битве
पाण्डवानाम् अनीकिनीम्pāṇḍavānām anīkinīmна войско Пандавов; на армию сыновей Панду
ततः काम्बोजमुख्यानाम्tataḥ kāmbojamukhyānāmзатем лучших камбоджийских; после этого главных камбоджских
नदीजानाम् च वाजिनाम्nadījānām ca vājināmи речнорождённых коней; лошадей речных стран
आरट्टानाम् महीजानाम्āraṭṭānām mahījānāmараṭṭских, землерождённых; араṭṭских, выросших на равнине
सिन्धुजानाम् च सर्वशःsindhujānām ca sarvaśaḥи синдхурождённых повсюду; и коней из Синдху
वनायुजानाम् शुभ्राणाम्vanāyujānām śubhrāṇāmлеснорождённых светлых; белых лесных коней
तथा पर्वतवासिनाम्tathā parvatavāsināmи горных обитателей; а также горных пород
ये च अपरे तित्तिरजाःye ca apare tittirajāḥи те другие, титтирирождённые; и прочие, породы Титтири
जवनाः वातरंहसःjavanāḥ vātaraṃhasaḥбыстрые, ветроподобные; скорые, как порыв ветра
सुवर्णालंकृतैः एतैःsuvarṇālaṃkṛtaiḥ etaiḥэтими золотом украшенными; этими златоукрашенными
वर्मवद्भिः सुकल्पितैःvarmavadbhiḥ sukalpitaiḥзащищёнными, хорошо снаряжёнными; в броне, прекрасно подготовленными
हयैः वातजवैः मुख्यैःhayaiḥ vātajavaiḥ mukhyaiḥглавными конями скорости ветра; лучшими ветробегими лошадьми
पाण्डवस्य सुतः बलीpāṇḍavasya sutaḥ balīсын Пандавы могучий; мощный сын Арджуны
अभ्यवर्तत तत् सैन्यम्abhyavartata tat sainyamпошёл на то войско; атаковал эту армию
हृष्टरूपः परंतपःhṛṣṭarūpaḥ paraṃtapaḥрадостный видом, врагов палящий; воодушевлённый сокрушитель врагов
अर्जुनस्य अथ दायादःarjunasya atha dāyādaḥАрджуны затем наследник; сын Арджуны
इरावान् नाम वीर्यवान्irāvān nāma vīryavānИраван по имени, могучий; доблестный Ираван
सुतायाम् नागराजस्यsutāyām nāgarājasyaв дочери царя нагов; от дочери владыки змеев
जातः पार्थेन धीमताjātaḥ pārthena dhīmatāрождён Партхой мудрым; появился от мудрого Арджуны
ऐरावतेन सा दत्ताairāvatena sā dattāАйраватой она дана; Айравата отдал её
अनपत्या महात्मनाanapatyā mahātmanāбездетная великодушным; бездетную, великим
पत्यौ हते सुपर्णेनpatyau hate suparṇenaкогда муж убит Гарудой; после гибели мужа от Супарны
कृपणा दीनचेतनाkṛpaṇā dīnacetanāжалкая, скорбная умом; несчастная, подавленная сердцем
भार्यार्थम् ताम् च जग्राहbhāryārtham tām ca jagrāhaдля жены её и взял; взял её как жену
पार्थः कामवशानुगाम्pārthaḥ kāmavaśānugāmПартха, следовавшую желанию; Арджуна, подвластную любви
एवम् एष समुत्पन्नःevam eṣa samutpannaḥтак этот родился; так он появился
परक्षेत्रे अर्जुनात्मजःparakṣetre arjunātmajaḥв чужом поле, сын Арджуны; сын Арджуны от чужой жены
स नागलोके संवृद्धःsa nāgaloke saṃvṛddhaḥон в мире нагов вырос; он был выращен в Нага-локе
मात्रा च परिरक्षितःmātrā ca parirakṣitaḥи матерью охраняемый; и защищён матерью
पितृव्येण परित्यक्तःpitṛvyeṇa parityaktaḥдядей отцовским оставленный; отвергнутый родичем отца
पार्थद्वेषात् दुरात्मनाpārthadveṣāt durātmanāиз ненависти к Партхе злодеем; злонравным из вражды к Арджуне
रूपवान् वीर्यसंपन्नःrūpavān vīryasaṃpannaḥкрасивый, силой наделённый; прекрасный и доблестный
गुणवान् सत्यविक्रमःguṇavān satyavikramaḥдобродетельный, истинной отваги; достойный, с подлинным мужеством
इन्द्रलोकम् जगाम आशुindralokam jagāma āśuв мир Индры пошёл быстро; быстро отправился в Индралоку
श्रुत्वा तत्र अर्जुनम् गतम्śrutvā tatra arjunam gatamуслышав, что туда Арджуна пришёл; узнав о прибытии Арджуны
सः अभिगम्य महात्मानम्saḥ abhigamya mahātmānamон, подойдя к великодушному; придя к великому
पितरम् सत्यविक्रमम्pitaram satyavikramamотцу истинной отваги; отцу с подлинной доблестью
अभ्यवादयत् अव्यग्रःabhyavādayat avyagraḥпочтил спокойно; поклонился невозмутимо
विनयेन कृताञ्जलिःvinayena kṛtāñjaliḥсо смирением, сложив ладони; почтительно со сложенными руками
इरावान् अस्मि भद्रम् तेirāvān asmi bhadram teИраван я, благо тебе; я Ираван, да будет благо
पुत्रः च अहम् तव अभिभोputraḥ ca aham tava abhibhoи сын я твой, владыка; и я твой сын, господин
मातुः समागमः यः चmātuḥ samāgamaḥ yaḥ caс матерью встреча какая была; и встречу с матерью
तत् सर्वम् प्रत्यवेदयत्tat sarvam pratyavedayatто всё сообщил; всё это рассказал
तत् च सर्वम् यथावृत्तम्tat ca sarvam yathāvṛttamи это всё как произошло; и всё, как было
अनुसस्मार पाण्डवःanusasmāra pāṇḍavaḥвспомнил Пандава; Арджуна вспомнил
परिष्वज्य सुतम् च अपिpariṣvajya sutam ca apiобняв сына также; и обняв сына
सः आत्मनः सदृशम् गुणैःsaḥ ātmanaḥ sadṛśam guṇaiḥего, себе подобного качествами; похожего на себя достоинствами
प्रीतिमान् अभवत् पार्थःprītimān abhavat pārthaḥрадостным стал Партха; Арджуна обрадовался
देवराजनिवेशनेdevarājaniveśaneв обители царя богов; в жилище Индры
सः अर्जुनेन समाज्ञप्तःsaḥ arjunena samājñaptaḥон Арджуной был наставлен; ему Арджуна повелел
देवलोके तदा नृपdevaloke tadā nṛpaв мире богов тогда, царь; тогда в Дева-локе
प्रीतिपूर्वम् महाबाहुःprītipūrvam mahābāhuḥс любовью, сильнорукий; добро и ласково
स्वकार्यम् प्रति भारतsvakāryam prati bhārataо своём деле, Бхарата; относительно своего дела
युद्धकाले त्वया अस्माकम्yuddhakāle tvayā asmākamво время войны тобой нам; в час битвы ты нам
साह्यम् देयम् इति प्रभोsāhyam deyam iti prabhoпомощь должна быть дана; должен оказать помощь
बाढम् इति एवम् उक्त्वा चbāḍham iti evam uktvā caхорошо, так сказав; ответив: хорошо
युद्धकालः उपागतःyuddhakālaḥ upāgataḥвремя битвы пришло; когда наступила пора войны
कामवर्णजवैः अश्वैःkāmavarṇajavaiḥ aśvaiḥконями желаемого цвета и скорости; лошадьми любых цветов и хода
संवृतः बहुभिः नृपsaṃvṛtaḥ bahubhiḥ nṛpaокружённый многими, царь; обступленный множеством
ते हयाः काञ्चनापीडाःte hayāḥ kāñcanāpīḍāḥте кони с золотыми налобниками; эти лошади в золоте
नानावर्णाः मनोजवाःnānāvarṇāḥ manojavāḥразноцветные, быстрые как мысль; пёстрые, стремительные как ум
उत्पेतुः सहसा राजन्utpetuḥ sahasā rājanвзлетели внезапно, царь; вдруг понеслись
हंसाः इव महोदधौhaṃsāḥ iva mahodadhauкак лебеди в океане; словно гуси над морем
Литературный перевод

Санджая сказал: «Когда продолжалось это страшное истребление лучших героев, царь, славный Шакуни, сын Субалы, напал на Пандавов. Так же и Сатвата Хардикья, Критаварман, убийца вражеских героев, устремился в сражении на войско Пандавов. Тогда могучий сын Пандавы, радостный видом сокрушитель врагов, на лучших ветробегих конях, златоукрашенных, защищённых и прекрасно снаряжённых, выступил против этого войска. Среди этих коней были лучшие камбоджские, речных стран, араṭṭские, равнинные, синдхские, светлые лесные, горные и другие, породы Титтири, быстрые, как ветер. Это был доблестный Ираван, наследник Арджуны, рождённый мудрым Партхой от дочери царя нагов. Великий Айравата отдал её, бездетную, несчастную и скорбную после того, как её муж был убит Гарудой; Партха взял её как жену, когда она была подвластна любви. Так появился этот сын Арджуны. Он вырос в мире нагов, охраняемый матерью, но был отвергнут злонравным родичем отца из ненависти к Партхе. Красивый, наделённый силой и добродетелями, с подлинной отвагой, он быстро отправился в мир Индры, услышав, что туда пришёл Арджуна. Подойдя к великодушному отцу, истинно доблестному, Ираван спокойно поклонился ему со сложенными ладонями и сказал: “Я Ираван; да будет тебе благо. Я твой сын, владыка”. Он рассказал всё о встрече с матерью, и Пандава вспомнил всё так, как это было. Обняв сына, похожего на него качествами, Партха обрадовался в обители царя богов. Тогда в мире богов Арджуна с любовью поручил ему своё дело, о царь: “В час войны ты должен оказать нам помощь”. Ираван ответил: “Хорошо”, и когда пришло время битвы, он явился, окружённый множеством коней желаемых цветов и стремительности. Эти кони, с золотыми налобниками, разноцветные и быстрые как мысль, внезапно понеслись, словно лебеди над великим океаном».

Версия

20d6150679ce · опубликовано 17 июл. 2026 г., 21:46:25 UTC

Доступно наRUEN

Листайте стихи клавишами