Bhakti-rasāmṛta-śeṣa
Prakāśa 2: The Sentence and the Powers of the Word2.23Jīva Gosvāmī
37 / 253
Linux
Turn pages
Bhakti-rasāmṛta-śeṣa · 2.23
॥
Devanāgarī

एवं शाब्दीं व्यञ्जनाम् उक्त्वार्थीम् आह—वक्तृबोद्धव्यवाक्यानाम् अन्यसन्निधिवाच्ययोः ।प्रस्तावदेशकालानां काकोश् चेष्टादिकस्य च ।वैशिष्ट्याद् अन्यम् अर्थं या बोधयेत् सार्थसम्भवा ॥23॥व्यञ्जनेति सम्बध्यते । तत्र वक्तृवाक्यप्रस्तावदेशकालवैशिष्ट्ये, यथा—कालो मधुः कुपित एष च पुष्पधन्वाधीरा वहन्ति रतिखेदहराः समीराः ।केलीवनीयम् अपि वञ्जुलकुञ्जमञ्जुर्दूरे हरिः कथय किं करणीयम् अद्य ॥अत्रैतं देशं प्रति प्रच्छन्नं हरिस् त्वया प्रेष्यताम् इति सखीं प्रति कयाचिद् द्योत्यते ।बोद्धव्यवैशिष्ट्ये, यथा—निःशेषच्युतचन्दनं स्तनतटं निर्मृष्टरागोऽधरोनेत्र दूरम् अनञ्जने पुलकिता तन्वी तवेयं तनुः ।सत्यं जल्पसि गोपिक्बन्धुजनतावञ्चिक्रियाद्यञ्चितेकृष्णां स्नातुम् इतो गतासि न पुनस् तं गोपिकाकामुकम् ॥अत्र तदन्तिकम् एव गतासीति विपरीतलक्षणया लक्ष्यम् । तस्य च रन्तुम् इति व्यङ्ग्यं प्रतिपाद्य गोपीवैशिष्ट्याद् बोध्यते ।अन्यसन्निधिवैशिष्ट्ये, यथा—आलि पश्य परितः शिखिवृन्दंभीतिरीतिरहितं नटद् अस्ति ।बाढम् अस्य विहरन्न् अधिगम्यंनव्यनीरदवरः प्रतिभाति ॥अत्र शिखिवृन्दस्य निर्भयत्वेन विश्वस्तत्वं, तेनास्य विजनत्वम् । अतो नव्यन्रदवरत्वेन सूचितस्य श्रीकृष्णस्य भवदाकाङ्क्षया निगूढावस्थानम् इदं स्थानम् इति व्यञ्जयत्या कयापि स्वसखीं पुष्पाद्याहरणच्छलेन नीत्वा परिहस्यते । अत्रैव स्थाननिर्जनत्वरूपं व्यङ्ग्यार्थवैशिष्ट्ये प्रयोजकम् ।भिन्नकण्ठध्वनिर् धीरैः काकुर् इत्य् अभिधीयते इत्य् उक्तप्रकारायाः काकोर् भेदा आकरेभ्यो ज्ञातव्याः । एतद्वैशिष्ट्ये, यथा—यद् ब्रह्मकुलरक्षणतृष्णग् दूरतरं देशम् उद्यतो गन्तुम् ।अलिकुलकोकिलललिते नैष्यति सखि सुरभिसमयेऽसौ ॥अत्र नैष्यति, अपि तु एष्यत्य् एवेति काक्वा व्यज्यते ।चेष्टावैशिष्ट्ये, यथा—सङ्केतकालमनसं हरिं ज्ञात्वा विदग्धया ।हसन्नेत्रार्पिताकूतं लीलापद्मं निमीलितम् ॥अत्र सन्ध्या सङ्केतकाल इति पद्मनिमीलनचेष्टया कयाचिद् द्योत्यते । एवं वक्त्रादीनां व्यस्तसमस्तादिवैशिष्ट्ये बोद्धव्यम् ।

Transliteration (IAST)

evaṁ śābdīṁ vyañjanām uktvārthīm āha—vaktṛ-boddhavya-vākyānām anya-sannidhi-vācyayoḥ |prastāva-deśa-kālānāṁ kākoś ceṣṭādikasya ca |vaiśiṣṭyād anyam arthaṁ yā bodhayet sārtha-sambhavā ||23||vyañjaneti sambadhyate | tatra vaktṛ-vākya-prastāva-deśa-kāla-vaiśiṣṭye, yathā—kālo madhuḥ kupita eṣa ca puṣpadhanvādhīrā vahanti rati-kheda-harāḥ samīrāḥ |kelīvanīyam api vañjula-kuñja-mañjurdūre hariḥ kathaya kiṁ karaṇīyam adya ||atraitaṁ deśaṁ prati pracchannaṁ haris tvayā preṣyatām iti sakhīṁ prati kayācid dyotyate |boddhavya-vaiśiṣṭye, yathā—niḥśeṣa-cyuta-candanaṁ stana-taṭaṁ nirmṛṣṭa-rāgo’dharonetra dūram anañjane pulakitā tanvī taveyaṁ tanuḥ |satyaṁ jalpasi gopik-bandhu-janatā-vañci-kriyādy-añcitekṛṣṇāṁ snātum ito gatāsi na punas taṁ gopikā-kāmukam ||atra tad-antikam eva gatāsīti viparīta-lakṣaṇayā lakṣyam | tasya ca rantum iti vyaṅgyaṁ pratipādya gopī-vaiśiṣṭyād bodhyate |anya-sannidhi-vaiśiṣṭye, yathā—āli paśya paritaḥ śikhi-vṛndaṁbhīti-rīti-rahitaṁ naṭad asti |bāḍham asya viharann adhigamyaṁnavya-nīrada-varaḥ pratibhāti ||atra śikhi-vṛndasya nirbhayatvena viśvastatvaṁ, tenāsya vijanatvam | ato navya-nrada-varatvena sūcitasya śrī-kṛṣṇasya bhavad-ākāṅkṣayā nigūḍhāvasthānam idaṁ sthānam iti vyañjayatyā kayāpi sva-sakhīṁ puṣpādy-āharaṇa-cchalena nītvā parihasyate | atraiva sthāna-nirjanatva-rūpaṁ vyaṅgyārtha-vaiśiṣṭye prayojakam |bhinna-kaṇṭha-dhvanir dhīraiḥ kākur ity abhidhīyate ity ukta-prakārāyāḥ kākor bhedā ākarebhyo jñātavyāḥ | etad-vaiśiṣṭye, yathā—yad brahma-kula-rakṣaṇa-tṛṣṇag dūrataraṁ deśam udyato gantum |ali-kula-kokila-lalite naiṣyati sakhi surabhi-samaye’sau ||atra naiṣyati, api tu eṣyaty eveti kākvā vyajyate |ceṣṭā-vaiśiṣṭye, yathā—saṅketa-kāla-manasaṁ hariṁ jñātvā vidagdhayā |hasan-netrārpitākūtaṁ līlā-padmaṁ nimīlitam ||atra sandhyā saṅketa-kāla iti padma-nimīlana-ceṣṭayā kayācid dyotyate | evaṁ vaktrādīnāṁ vyasta-samastādi-vaiśiṣṭye boddhavyam |

metre not identified

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
वक्तृ-बोद्धव्य-वाक्यानाम्vaktṛ-boddhavya-vākyānāmговорящего, слушающего, высказывания,
अन्य-सन्निधि-वाच्ययोःanya-sannidhi-vācyayoḥприсутствия другого, прямого смысла,
प्रस्ताव-देश-कालानांprastāva-deśa-kālānāṁповода, места, времени,
काकोश्kākośинтонации
चेष्टादिकस्यceṣṭādikasyaи жеста и прочего
चcaи
वैशिष्ट्याद्vaiśiṣṭyādпо особенности
अन्यम्anyamиной
अर्थंarthaṁсмысл
याyāкоторое
बोधयेत्bodhayetпередаёт,
सार्थ-सम्भवाsārtha-sambhavāоно рождено смыслом
Translation

Сказав о подразумевании слова, говорится о подразумевании смысла. Подразумевание, которое передаёт иной смысл по особенности говорящего, слушающего, высказывания, присутствия другого, прямого смысла, повода, места, времени, интонации, жеста и прочего, рождено смыслом. По особенности говорящего, высказывания, повода, места и времени — например: «Время — весна, и сердится этот цветочный лучник; веют тихие ветры, что снимают любовную усталость; прелестна эта роща забав с беседками из ванджулы, — а Хари далеко. Скажи, что мне делать сегодня?» Здесь одна из гопи даёт понять подруге: тайно пришли сюда Хари. По особенности слушающей — например: «Сандал весь стёрся с твоей груди, краска сошла с губ, глаза совсем без сурьмы, твоё тонкое тело трепещет. Правду ты говоришь, хитрая обманщица подруг: ты ходила отсюда купаться в «Кришне», тёмной реке, а не к тому, кто любит гопи!» Здесь противоположным указанием указано: «ты ходила именно к Нему», а подразумевается — «чтобы с Ним любиться», и это передаётся особенностью той, к кому обращены слова. По особенности присутствия другого — например: «Подруга, взгляни: всюду стая павлинов пляшет без страха. Бродя здесь, наверняка найдёшь: сияет лучшая из свежих туч». Здесь бесстрашие павлинов говорит о том, что им покойно, а значит, место безлюдно. Поэтому какая-то гопи, приведя подругу сюда будто бы за цветами, подшучивает над ней, давая понять: здесь, желая тебя, тайно ждёт Шри Кришна, названный лучшей из свежих туч. Здесь особенность подразумеваемого смысла создаёт безлюдность места. «Интонацией мудрые зовут изменённый звук голоса» — так сказано, а виды интонации следует узнать из основных трудов. По её особенности — например: «Тот, кто в жажде защитить род брахманов собрался в далёкий край, — неужели не вернётся он, подруга, в пору ароматов, милую пчёлам и кукушкам?» Здесь интонацией подразумевается: «не вернётся» — нет, вернётся непременно. По особенности жеста — например: «Поняв, что Хари думает о часе свидания, искусная девушка смеющимися глазами передала ему свой замысел и закрыла лотос в руке». Здесь жестом, закрыв лотос, одна из них даёт понять: час свидания — вечер. Так же следует понимать и особенности говорящего и прочего, взятые по отдельности или вместе.

Version

ed6cd9a04d4b · published Sep 24, 2026, 12:40:03 PM UTC

Available inRU

Page between verses with