Mahabharata
Амшаватарана-парва: перечень нисхождения частей · Verse 1.61.1–9
390 / 3756
Mahabharata · 1.61.1–9
Devanāgarī

जनमेजय उवाच
देवानां दानवानां च यक्षाणाम् अथ रक्षसाम् ॥
अन्येषां चैव भूतानां सर्वेषां भगवन्न् अहम् ॥
श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वेन मानुषेषु महात्मनाम् ॥
जन्म कर्म च भूतानाम् एतेषाम् अनुपूर्वशः ॥
वैशंपायन उवाच
मानुषेषु मनुष्येन्द्र संभूता ये दिवौकसः ॥
प्रथमं दानवांश् चैव तांस् ते वक्ष्यामि सर्वशः ॥
विप्रचित्तिर् इति ख्यातो य आसीद् दानवर्षभः ॥
जरासंध इति ख्यातः स आसीन् मनुजर्षभः ॥
दितेः पुत्रस् तु यो राजन् हिरण्यकशिपुः स्मृतः ॥
स जज्ञे मानुषे लोके शिशुपालो नरर्षभः ॥
संह्राद इति विख्यातः प्रह्रादस्यानुजस् तु यः ॥
स शल्य इति विख्यातो जज्ञे बाह्लीकपुंगवः ॥
अनुह्रादस् तु तेजस्वी यो ऽभूत् ख्यातो जघन्यजः ॥
धृष्टकेतुर् इति ख्यातः स आसीन् मनुजेश्वरः ॥
यस् तु राजञ् शिबिर् नाम दैतेयः परिकीर्तितः ॥
द्रुम इत्य् अभिविख्यातः स आसीद् भुवि पार्थिवः ॥
बाष्कलो नाम यस् तेषाम् आसीद् असुरसत्तमः ॥
भगदत्त इति ख्यातः स आसीन् मनुजेश्वरः ॥

Transliteration (IAST)

janamejaya uvāca
devānāṃ dānavānāṃ ca yakṣāṇām atha rakṣasām ||
anyeṣāṃ caiva bhūtānāṃ sarveṣāṃ bhagavann aham ||
śrotum icchāmi tattvena mānuṣeṣu mahātmanām ||
janma karma ca bhūtānām eteṣām anupūrvaśaḥ ||
vaiśaṃpāyana uvāca
mānuṣeṣu manuṣyendra saṃbhūtā ye divaukasaḥ ||
prathamaṃ dānavāṃś caiva tāṃs te vakṣyāmi sarvaśaḥ ||
vipracittir iti khyāto ya āsīd dānavarṣabhaḥ ||
jarāsaṃdha iti khyātaḥ sa āsīn manujarṣabhaḥ ||
diteḥ putras tu yo rājan hiraṇyakaśipuḥ smṛtaḥ ||
sa jajñe mānuṣe loke śiśupālo nararṣabhaḥ ||
saṃhrāda iti vikhyātaḥ prahrādasyānujas tu yaḥ ||
sa śalya iti vikhyāto jajñe bāhlīkapuṃgavaḥ ||
anuhrādas tu tejasvī yo 'bhūt khyāto jaghanyajaḥ ||
dhṛṣṭaketur iti khyātaḥ sa āsīn manujeśvaraḥ ||
yas tu rājañ śibir nāma daiteyaḥ parikīrtitaḥ ||
druma ity abhivikhyātaḥ sa āsīd bhuvi pārthivaḥ ||
bāṣkalo nāma yas teṣām āsīd asurasattamaḥ ||
bhagadatta iti khyātaḥ sa āsīn manujeśvaraḥ ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
जनमेजयः उवाच देवानां दानवानां यक्षाणां रक्षसां अन्येषां च भूतानां मानुषेषु जन्म कर्म तत्त्वेन श्रोतुम् इच्छामिjanamejayaḥ uvāca devānāṃ dānavānāṃ yakṣāṇāṃ rakṣasāṃ anyeṣāṃ ca bhūtānāṃ mānuṣeṣu janma karma tattvena śrotum icchāmiДжанамеджая сказал: рождение и деяния богов, данавов, якшей, ракшасов и иных существ среди людей по правде желаю услышать
वैशंपायनः उवाच मानुषेषु संभूतान् दिवौकसः दानवान् च प्रथमं ते वक्ष्यामिvaiśaṃpāyanaḥ uvāca mānuṣeṣu saṃbhūtān divaukasaḥ dānavān ca prathamaṃ te vakṣyāmiВайшампаяна сказал: родившихся среди людей небожителей и данавов прежде [всего] тебе поведаю
विप्रचित्तिः दानवर्षभः जरासंधः इति ख्यातः मनुजर्षभः आसीत्vipracittiḥ dānavarṣabhaḥ jarāsaṃdhaḥ iti khyātaḥ manujarṣabhaḥ āsītВипрачитти, бык среди данавов, стал прославленным быком среди мужей — Джарасандхою
दितेः पुत्रः हिरण्यकशिपुः मानुषे लोके शिशुपालः नरर्षभः जज्ञेditeḥ putraḥ hiraṇyakaśipuḥ mānuṣe loke śiśupālaḥ nararṣabhaḥ jajñeсын Дити Хираньякашипу в людском мире родился Шишупалою, быком среди мужей
प्रह्रादस्य अनुजः संह्रादः शल्यः बाह्लीकपुंगवः जज्ञेprahrādasya anujaḥ saṃhrādaḥ śalyaḥ bāhlīkapuṃgavaḥ jajñeмладший брат Прахлады Самхрада родился Шальей, быком [из] Бахлики
अनुह्रादः जघन्यजः तेजस्वी धृष्टकेतुः मनुजेश्वरः आसीत्anuhrādaḥ jaghanyajaḥ tejasvī dhṛṣṭaketuḥ manujeśvaraḥ āsītАнухрада, рождённый последним, пылкий, стал владыкою людей Дхриштакету
दैतेयः शिबिः द्रुमः इति पार्थिवः बाष्कलः असुरसत्तमः भगदत्तः मनुजेश्वरः आसीत्daiteyaḥ śibiḥ drumaḥ iti pārthivaḥ bāṣkalaḥ asurasattamaḥ bhagadattaḥ manujeśvaraḥ āsītдайтья Шиби [стал] царём Друмою; лучший из асуров Башкала — владыкою людей Бхагадаттою
अयःशिराः अश्वशिराः अयःशङ्कुः गगनमूर्धा वेगवान् च पञ्च महासुराः केकयेषु पार्थिवाः जज्ञिरेayaḥśirāḥ aśvaśirāḥ ayaḥśaṅkuḥ gaganamūrdhā vegavān ca pañca mahāsurāḥ kekayeṣu pārthivāḥ jajñireАяхшира, Ашвашира, Аяхшанку, Гаганамурдхан и Вегаван — пять великих асуров — родились царями среди кекаев
केतुमान् अमितौजाः इति नृपः अभवत्ketumān amitaujāḥ iti nṛpaḥ abhavatКетуман стал царём Амитауджасом
Translation

Джанамеджая сказал: «Рождение и деяния богов, данавов, якшей, ракшасов и иных существ среди людей, [рождённых как] великие духом, — по правде, в [должном] порядке желаю я услышать, о господин». Вайшмампаяна сказал: «Тех небожителей, что родились среди людей, о владыка мужей, и прежде [всего] тех данавов — я поведаю тебе всех. [Тот], кто был прославлен [как] бык среди данавов, Випрачитти, — он стал прославленным быком среди мужей, [по имени] Джарасандха. А [тот], кто, о царь, поминается [как] сын Дити, Хираньякашипу, — он родился в людском мире [как] Шишупала, бык среди мужей. [Тот], кто прославлен [как] младший брат Прахлады, Самхрада, — он, прославленный [как] Шалья, родился быком [из рода] Бахлики. Анухрада же, пылкий, что был [рождён] последним, — он, прославленный [как] Дхриштакету, был владыкою людей. [Тот], кто, о царь, поминается [как] дайтья по имени Шиби, — он, прославленный [как] Друма, был на земле царём. [Тот], кто из них был лучшим из асуров, по имени Башкала, — он, прославленный [как] Бхагадатта, был владыкою людей. Аяхшира, Ашвашира, могучий Аяхшанку, а также Гаганамурдхан и Вегаван — пятый, — эти пятеро могучих, великих духом великих асуров родились, о царь, среди кекаев лучшими из царей. А [тот] иной, доблестный, что прославлен [как] Кетуман, — прославленный [как] Амитауджас, он стал на земле царём.»

Commentary

Здесь [начинается] [самое] средоточие [«нисхождения] [частей»] (амша-аватарана): [перечень] [того], [какой] [небесный] [или] [демонический] [дух] [воплотился] [в] [каком] [герое] Бхараты. Знаменательно, что [первыми] [названы] демоны (данавы, дайтьи), [ставшие] [царями]-противниками Пандавов: Випрачитти → Джарасандха, Хираньякашипу → Шишупала, Самхрада → Шалья. Здесь — [ключ] [ко] [всему] эпосу: [за] [враждою] [царей] [стоит] [извечная] [рознь] богов [и] демонов; [люди] [Бхараты] — [«облачения»] [небесных] [и] [адских] [сил]. Это [не] [умаляет] [людской] [свободы] [и] [ответственности], но [являет] [иной], [высший] [план] [событий]: [земная] [битва] [есть] [продолжение] [небесной]. Знаменательно [и] [то], что [враги] Пандавов — [воплощения] [демонов] (Шишупала [—] Хираньякашипу, [извечный] [враг] Вишну!): [потому] [и] [противостоят] [они] Кришне [и] [Его] [друзьям]. Так писание [готовит] [понимание]: [грядущее] [истребление] — [не] [бессмысленная] [резня], но [очищение] земли [от] [воплощённой] адхармы.

Version

67bbadd3ce10 · published Jun 16, 2026, 5:00:00 AM UTC

Page between verses with