ईक्षति-कर्म-व्यपदेशात् सः
īkṣati-karma-vyapadeśāt saḥ
Он [Пурушоттама] — объект созерцания через Омкару: «зрит Пурушу выше высокого».
प्रश्नोपनिषदि—
एतद् वै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यद् ओंकारस् तस्माद् विद्वान् एतेनैवायतने नैकतरम् अन्वेति [प्र.उ. 5.2] इति प्रकृत्य—यः पुनर् एतं त्रिमात्रेणोम् इत्य् एतेनैवाक्षरेण परं पुरुषम् अभिध्यायीत, स तेजसि सूर्ये संपन्नः । यथा पादोदरस् त्वचा विनिर्मुच्यत एवं ह वै स पाप्मना विनिर्मुक्तः स सामभिर् उन्नीयते ब्रह्म-लोकं स एतस्माज् जीव-घनात् परात्-परं पुरिशयं पुरुषम् ईक्षते [प्र.उ. 5.5] इति पठ्यते ।
तत्र संशयः—ध्यानेक्षयोर् विषयः पुरुषश् चतुर्मुखः पुरुषोत्तमो वेति । तत्रैक-मात्रं प्रणवम् उपासीनस्य मनुष्य-लोकं द्वि-मात्रम् उपासीनस्यानरीक्ष-लोकं फलं प्रोच्य त्रि-मात्रम् उपासीनस्य ब्रह्म-लोकम् आह । स च लोक-क्रमाच् चतुर्मुख-लोकः प्रत्येतव्यस् तद् गतेन वीक्षमाणस् तु स एवेति युक्तेश् चतुर्मुखः स इति प्राप्ते—
ईक्षति-कर्म व्यपदेशात् सः ।
स पुरुषोत्तम एव ईक्षति-कर्म दर्शन-विषयः । कुतः ? व्यपदेशात् ।
तम् ओङ्कारेणैवायतनेनान्वेति विद्वान् यत् तच् छान्तम् अजरम् अमृतम् अभयं परं चेति [प्र.उ. 5.7] इति ब्रह्म-धर्म-निर्देशात् ।
तद् एवं निर्णीते ब्रह्म-लोक-शब्दोऽपि निषाद-स्थपत्य्-अधिकरण-न्यायेन श्री-विष्णु-लोकस्य वाचकः सिद्धयति ॥13॥
praśnopaniṣadi—
etad vai satyakāma paraṁ cāparaṁ ca brahma yad oṁkāras tasmād vidvān etenaivāyatane naikataram anveti [pra.u. 5.2] iti prakṛtya—yaḥ punar etaṁ trimātreṇom ity etenaivākṣareṇa paraṁ puruṣam abhidhyāyīta, sa tejasi sūrye saṁpannaḥ | yathā pādodaras tvacā vinirmucyata evaṁ ha vai sa pāpmanā vinirmuktaḥ sa sāmabhir unnīyate brahma-lokaṁ sa etasmāj jīva-ghanāt parāt-paraṁ puriśayaṁ puruṣam īkṣate [pra.u. 5.5] iti paṭhyate |
tatra saṁśayaḥ—dhyānekṣayor viṣayaḥ puruṣaś caturmukhaḥ puruṣottamo veti | tatraika-mātraṁ praṇavam upāsīnasya manuṣya-lokaṁ dvi-mātram upāsīnasyānarīkṣa-lokaṁ phalaṁ procya tri-mātram upāsīnasya brahma-lokam āha | sa ca loka-kramāc caturmukha-lokaḥ pratyetavyas tad gatena vīkṣamāṇas tu sa eveti yukteś caturmukhaḥ sa iti prāpte—
īkṣati-karma vyapadeśāt saḥ |
sa puruṣottama eva īkṣati-karma darśana-viṣayaḥ | kutaḥ ? vyapadeśāt |
tam oṅkāreṇaivāyatanenānveti vidvān yat tac chāntam ajaram amṛtam abhayaṁ paraṁ ceti [pra.u. 5.7] iti brahma-dharma-nirdeśāt |
tad evaṁ nirṇīte brahma-loka-śabdo'pi niṣāda-sthapaty-adhikaraṇa-nyāyena śrī-viṣṇu-lokasya vācakaḥ siddhayati ||13||
53fa6ef3c664 · published Jul 27, 2026, 4:14:43 AM UTC
Available inRUPage between verses with
В Прашна-упанишаде, начав «этот Омкара, Сатьякама, — и высший и не-высший Брахман; потому знающий этой опорой достигает одного из двух» [5.2], читается: «Кто же этим слогом „Ом“ в три меры созерцает Высшего Пурушу — тот достигает света-солнца; как змея сбрасывает кожу, так он освобождён от греха; саманами он возводится в брахмалоку, [и] он зрит Пурушу выше этой гущи джив, высшего, лежащего в граде [тела]» [5.5]. Здесь сомнение: предмет созерцания и узрения — Пуруша Четырёхликий [Брахма] или Пурушоттама? [В тексте,] возвестив плоды почитания пранавы в одну меру — людской мир, в две — поднебесный, для трёх мер названа брахмалока; по лестнице миров она — мир Четырёхликого, и зримый пришедшим туда — он же. При таком полученном —
«Из обозначения объектом узрения — Он».
Он — именно Пурушоттама — объект узрения, предмет ви́дения. Почему? Из обозначения: «Его этой опорой-Омкарой достигает знающий — что покойно, нестареюще, бессмертно, бесстрашно и высше» [5.7] — из указания свойств Брахмана. Когда так решено, и слово «брахмалока» — по правилу адхикараны о нишада-стхапати — утверждается означающим мир Шри-Вишну.