वैधर्म्याच् च न स्वप्नादिवत्
vaidharmyāc ca na svapnādivat
И не как сон [явь]: их природы различны — а сны, [к слову,] творит Сам Господь.
अथ बाह्यार्थान् विनापि वासना-हेतुकेन ज्ञान-वैचित्र्येण स्वप्ने यथा व्यवहार एवं सर्वं जागरेऽपि स्याद् इति दृष्टान्तेन साधितं दूषयति—
वैधर्म्याच् च न स्वप्नादिवद् ॥
च-शब्दोऽवधारणे । स्वप्ने मनोरथे च यथा घटाद्य्-अर्थाकारक-ज्ञान-मात्र-सिद्धो व्यवहारः, तथा जागरेऽपि भवेद् इत्य् एतन् न सम्भवति । कुतः ? वैधर्म्यात् । स्वप्न-जागर-प्राप्तयोर् वस्तुनोर् असाधर्म्याद् एव । स्वप्ने खल्व् अनुभूतं स्मर्यते, जागरे तु प्रत्यक्षेणानुभूयते । स्वप्नोपलब्धं क्षण-द्वय-मात्रेणान्यद् अन्यद् भवति बाधितं च बोधे । जागरोपलब्धं तु वर्ष-शतानन्तरम् अपि तद्-धर्मकम् अबाधितं चेति । किं च, स्वप्नेऽनुभूतं स्मर्यत इति प्रत्युक्ति-मात्रं बोध्यम् । स्व-मतं तु स्व-मात्रानुभाव्यं तावन्-मात्र-समयं वस्तु स्वप्ने परेशः सृजतीति । सन्ध्ये सृष्टिर् आह हि इत्य् आदिना वक्ष्यते ॥29॥
atha bāhyārthān vināpi vāsanā-hetukena jñāna-vaicitryeṇa svapne yathā vyavahāra evaṁ sarvaṁ jāgare'pi syād iti dṛṣṭāntena sādhitaṁ dūṣayati—
vaidharmyāc ca na svapnādivad ||
ca-śabdo'vadhāraṇe | svapne manorathe ca yathā ghaṭādy-arthākāraka-jñāna-mātra-siddho vyavahāraḥ, tathā jāgare'pi bhaved ity etan na sambhavati | kutaḥ ? vaidharmyāt | svapna-jāgara-prāptayor vastunor asādharmyād eva | svapne khalv anubhūtaṁ smaryate, jāgare tu pratyakṣeṇānubhūyate | svapnopalabdhaṁ kṣaṇa-dvaya-mātreṇānyad anyad bhavati bādhitaṁ ca bodhe | jāgaropalabdhaṁ tu varṣa-śatānantaram api tad-dharmakam abādhitaṁ ceti | kiṁ ca, svapne'nubhūtaṁ smaryata iti pratyukti-mātraṁ bodhyam | sva-mataṁ tu sva-mātrānubhāvyaṁ tāvan-mātra-samayaṁ vastu svapne pareśaḥ sṛjatīti | sandhye sṛṣṭir āha hi ity ādinā vakṣyate ||29||
665bd03140e2 · published Jul 27, 2026, 4:41:38 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Теперь порицает доказанное примером «и без вещей, пестротой знания от васан, как во сне идут дела, — так, [мол,] и всё в яви»:
«И не как сон: по разноприродности».
Вещь сна и вещь яви неоднородны: сновиденное [после] ВСПОМИНАЕТСЯ [как небывшее], явь испытывается восприятием; постигнутое во сне за два мгновения становится иным и иным и ОТМЕНЯЕТСЯ при пробуждении — постигнутое в яви и через сто лет с теми же свойствами и не отменяется. К тому же «сновиденное [лишь] вспоминается» — разумей как [ходячий] ответ; наше же учение: вещь сна — переживаемую лишь самим [сновидцем], на срок сна — творит САМ ВЫСШИЙ ВЛАДЫКА: [сутрой] «в промежутке — творение, ибо речёт [шрути]» будет сказано.