नैकस्मिन्न् असम्भवात्
naikasminn asambhavāt
Не [устоит и джайнская семерица]: в одном [и том же] разом [«есть и нет»] — невозможно.
अथ जैना दूष्यन्ते । ते मन्यन्ते पदार्थो द्विविधो जीव अजीवश् चेति । तत्र जीवश् चेतनः काय-परिमाणः सावयवः । अजीवः पञ्च-विधः । धर्माधर्म-पुद्गल-कालाकाश-भेदात् । गति-हेतुर् धर्मः । स्थिति-हेतुर् अधर्मश् च व्यापकः । वर्ण-गन्ध-रस-स्पर्शवान् पुद्गलः । स च द्विविधः परमाणुस् तत्-संघातश् च । वाय्व्-अग्नि-जल-पृथिवी-तनु-भुवनादिकः ।
पृथिव्य्-आदि-हेतवः परमाणवो न चतुर्विधाः, किं त्व् एक-स्वभावाः । स्वभाव-परिणामात् तु पृथिव्य्-आदि-रूपो विशेषः । कालस् त्व् अतीतादि-व्यवहार-हेतुर् अणुश् च । आकाशस् त्व् एकोऽनन्त-प्रदेशश् चेति । तद् एवं षड् अमी पदार्था द्रव्य-रूपास् तद्-आत्मकम् इदं जगत् । तेषु चाणु-भिन्नानि पञ्च द्रव्याण्य् अस्तिकाया इत्य् आख्यायन्ते । जीवास्ति-कायो धर्मास्ति-कायोऽधर्मास्ति-कायः पुद्गलास्ति-काय आकाशास्ति-काय इति । अस्ति-काय-शब्दोऽनेक-देश-वर्ति-द्रव्य-वाची । जीवस्य मोक्षोपयोगितया बोध्यान् सप्त-पदार्थान् वर्णयन्ति । जीवाजीवास्रव-संवर-निर्जर-बन्ध-मोक्षा इति । तेषु जीवः प्राग्-उक्तो ज्ञानादि-गुणकः । अजीवस् तद्-भोग्य-जातम् । आस्रवत्य् अनेन जीवो विषयेष्व् इत्य् आस्रव इन्द्रिय-सङ्घातः । संवृणोति विवेकादिकम् इति संवरोऽविवेकादिः । निःशेषेण जीर्यत्य् अनेन काम-क्रोधादिर् इति निर्जरः केशोल्लुञ्चन-तप्त-शिलारोहणादिः । कर्माष्टकेनापादितो जन्म-मरण-प्रवाहो बन्धः ।
तद् अष्टकं चैवं—चत्वारि घाति-कर्माणि पाप-विषय-रूपाणि यैर् ज्ञान-दर्शन-वीर्य-सुखानि स्वभाविकान्य् अपि जीवस्य प्रतिहन्यन्ते । चत्वारि त्व् अघाति-कर्माणि पुण्य-विषय-रूपाणि, यैर् देह-संस्थान-तद्-अभिमान-तत्-कृत-सुख-दुःखापेक्षोपेक्षा-सिद्धिः । स्व-शास्त्रोक्त-साधनैस् तद्-अष्टकाद् विमुक्तस्याविर्भूत-स्वाभाविकात्म-रूपस्य जीवस्य सदोर्ध्व-गतिर् अलोकाकाश-स्थितिर् वा मुक्तिः । सम्यग्-ज्ञान-दर्शन-चारित्र्याख्यं रत्न-त्रयं तत्-साधनम् । तान् एतान् पदार्थान् सप्त-भङ्गिना न्यायेनावस्थापयन्ति । स यथा स्याद् अस्ति, स्यान् नास्ति, स्याद् अस्ति च नास्ति च, स्याद् अवक्तव्यः, स्याद् अस्ति चावक्तव्यश् च, स्यान् नास्ति चावक्तव्यश् च, स्याद् अस्ति च नास्ति चावक्तव्यश् चेति । स्याद् इति कथञ्चिद् इत्य् अर्थेऽव्ययम् । सप्तानां नियमानां भङ्गा विद्यन्ते यस्मिन् प्रतिपाद्यतयेति सप्त-भङ्गी । सत्त्वं, असत्त्वं, सद्-असत्त्वं, सद्-असद्-विलक्षणं, सत्त्वे सति तद्-विलक्षणत्वं, असत्त्वे सति तद्-विलक्षणत्वं, सद्-असत्त्वे सति तद्-विलक्षणत्वं, इति वादि-भेदेन पदार्थ-विषयाः सप्त नियमा भवन्ति । तद्-भङ्गार्थम् अयं न्यायः । स च सर्वत्रावश्यकः सर्वस्य पदार्थस्य सत्त्वासत्त्व-नित्यत्वानित्यत्व-भिन्नत्वाभिन्नत्वादिभिर् धर्मैर् अनैकान्तिकत्वात्। तथा हि यद्य् एकान्ततो वस्त्व् अस्त्य् एव तर्हि सर्वदा प्राप्तस्याप्राप्तत्वात् हेय-हानासम्भवाच् च । अनेकान्त-पक्षे तु कथञ्चित् कदाचित् कुत्रचित् कश्चित् केनचिद् रूपेण सत्त्वे हानोपादान-सम्भवात् । प्रवृत्तिर् निवृत्तिश् चोपपद्येत । द्रव्य-पर्यायात्मकं किल सर्वं वस्तु । तत्र द्रव्यात्मना सत्त्वादिकम् उपपद्येत । पर्यायात्मना त्व् असत्त्वादिकम् । पर्यायास् तु द्रव्यावस्था-विषयाः । तेषां भावाभावात्मकतया सत्त्वासत्त्वादेर् उत्पत्तिर् इति । इह सन्दिह्यते—आर्हतोक्ता जीवादयः पदार्थास् तथा युज्यन्ते न वेति । सप्त-भङ्गिनो न्यायस्य साधकस्य सत्त्वात् युज्यन्ते इति प्राप्ते परिहरति—
नैकस्मिन्न् असम्भवात् ॥
नैते पदार्थास् तेन न्यायेनात्मानम् उपलब्धुं क्षमाः । कुतः ? एकस्मिन्न् इति । एकस्मिन्न् धर्मिणि युगपत् सत्त्वादि-विरुद्ध-धर्म-समावेशायोगाद् एवेत्य् अर्थः । न ह्य् एकं वस्त्व् एकदा शैत्योष्ण्य-भाग् वीक्षते क्वापि । किं च अनेकान्त-पक्षे स्वर्ग-नरक-मोक्षाणां मिथः सङ्कीर्णत्वात् स्वर्गाय नरक-हानाय मोक्षाय च साधन-विधिर् व्यर्थः स्यात् । एवं घटादीनाम् अपि तथात्वाद् उदकार्थी वह्निना प्रवर्तेत गृहार्थी तु वायुना । न च तत्र भेदस्यापि सत्त्वाद् उदकाद्य्-अर्थिनो वह्न्य्-आदितो निवृत्तिर् उपपद्येतेति वाच्यम् अभेदस्यापि सत्त्वेन प्रवृत्तेर् अप्य् आवश्यकत्वात् । अपि च निर्धार्याः पदार्थाः निर्धार-साधनानि, भङ्गा निर्धारको जीवो निर्धारश् च तत् फलं, सर्वम् एतत् स्याद् अस्तीत्य् आदि विकल्पोपन्यासेन सत्त्वासत्त्वादि-धर्मकतया निश्चित-वपुर् भवेद् इति लूता-तन्तुवत् त्रुट्यमानोऽसौ न्यायः । किम् अस्य परीक्षया ॥33॥
atha jainā dūṣyante | te manyante padārtho dvividho jīva ajīvaś ceti | tatra jīvaś cetanaḥ kāya-parimāṇaḥ sāvayavaḥ | ajīvaḥ pañca-vidhaḥ | dharmādharma-pudgala-kālākāśa-bhedāt | gati-hetur dharmaḥ | sthiti-hetur adharmaś ca vyāpakaḥ | varṇa-gandha-rasa-sparśavān pudgalaḥ | sa ca dvividhaḥ paramāṇus tat-saṁghātaś ca | vāyv-agni-jala-pṛthivī-tanu-bhuvanādikaḥ |
pṛthivy-ādi-hetavaḥ paramāṇavo na caturvidhāḥ, kiṁ tv eka-svabhāvāḥ | svabhāva-pariṇāmāt tu pṛthivy-ādi-rūpo viśeṣaḥ | kālas tv atītādi-vyavahāra-hetur aṇuś ca | ākāśas tv eko'nanta-pradeśaś ceti | tad evaṁ ṣaḍ amī padārthā dravya-rūpās tad-ātmakam idaṁ jagat | teṣu cāṇu-bhinnāni pañca dravyāṇy astikāyā ity ākhyāyante | jīvāsti-kāyo dharmāsti-kāyo'dharmāsti-kāyaḥ pudgalāsti-kāya ākāśāsti-kāya iti | asti-kāya-śabdo'neka-deśa-varti-dravya-vācī | jīvasya mokṣopayogitayā bodhyān sapta-padārthān varṇayanti | jīvājīvāsrava-saṁvara-nirjara-bandha-mokṣā iti | teṣu jīvaḥ prāg-ukto jñānādi-guṇakaḥ | ajīvas tad-bhogya-jātam | āsravaty anena jīvo viṣayeṣv ity āsrava indriya-saṅghātaḥ | saṁvṛṇoti vivekādikam iti saṁvaro'vivekādiḥ | niḥśeṣeṇa jīryaty anena kāma-krodhādir iti nirjaraḥ keśolluñcana-tapta-śilārohaṇādiḥ | karmāṣṭakenāpādito janma-maraṇa-pravāho bandhaḥ |
tad aṣṭakaṁ caivaṁ—catvāri ghāti-karmāṇi pāpa-viṣaya-rūpāṇi yair jñāna-darśana-vīrya-sukhāni svabhāvikāny api jīvasya pratihanyante | catvāri tv aghāti-karmāṇi puṇya-viṣaya-rūpāṇi, yair deha-saṁsthāna-tad-abhimāna-tat-kṛta-sukha-duḥkhāpekṣopekṣā-siddhiḥ | sva-śāstrokta-sādhanais tad-aṣṭakād vimuktasyāvirbhūta-svābhāvikātma-rūpasya jīvasya sadordhva-gatir alokākāśa-sthitir vā muktiḥ | samyag-jñāna-darśana-cāritryākhyaṁ ratna-trayaṁ tat-sādhanam | tān etān padārthān sapta-bhaṅginā nyāyenāvasthāpayanti | sa yathā syād asti, syān nāsti, syād asti ca nāsti ca, syād avaktavyaḥ, syād asti cāvaktavyaś ca, syān nāsti cāvaktavyaś ca, syād asti ca nāsti cāvaktavyaś ceti | syād iti kathañcid ity arthe'vyayam | saptānāṁ niyamānāṁ bhaṅgā vidyante yasmin pratipādyatayeti sapta-bhaṅgī | sattvaṁ, asattvaṁ, sad-asattvaṁ, sad-asad-vilakṣaṇaṁ, sattve sati tad-vilakṣaṇatvaṁ, asattve sati tad-vilakṣaṇatvaṁ, sad-asattve sati tad-vilakṣaṇatvaṁ, iti vādi-bhedena padārtha-viṣayāḥ sapta niyamā bhavanti | tad-bhaṅgārtham ayaṁ nyāyaḥ | sa ca sarvatrāvaśyakaḥ sarvasya padārthasya sattvāsattva-nityatvānityatva-bhinnatvābhinnatvādibhir dharmair anaikāntikatvāt| tathā hi yady ekāntato vastv asty eva tarhi sarvadā prāptasyāprāptatvāt heya-hānāsambhavāc ca | anekānta-pakṣe tu kathañcit kadācit kutracit kaścit kenacid rūpeṇa sattve hānopādāna-sambhavāt | pravṛttir nivṛttiś copapadyeta | dravya-paryāyātmakaṁ kila sarvaṁ vastu | tatra dravyātmanā sattvādikam upapadyeta | paryāyātmanā tv asattvādikam | paryāyās tu dravyāvasthā-viṣayāḥ | teṣāṁ bhāvābhāvātmakatayā sattvāsattvāder utpattir iti | iha sandihyate—ārhatoktā jīvādayaḥ padārthās tathā yujyante na veti | sapta-bhaṅgino nyāyasya sādhakasya sattvāt yujyante iti prāpte pariharati—
naikasminn asambhavāt ||
naite padārthās tena nyāyenātmānam upalabdhuṁ kṣamāḥ | kutaḥ ? ekasminn iti | ekasminn dharmiṇi yugapat sattvādi-viruddha-dharma-samāveśāyogād evety arthaḥ | na hy ekaṁ vastv ekadā śaityoṣṇya-bhāg vīkṣate kvāpi | kiṁ ca anekānta-pakṣe svarga-naraka-mokṣāṇāṁ mithaḥ saṅkīrṇatvāt svargāya naraka-hānāya mokṣāya ca sādhana-vidhir vyarthaḥ syāt | evaṁ ghaṭādīnām api tathātvād udakārthī vahninā pravarteta gṛhārthī tu vāyunā | na ca tatra bhedasyāpi sattvād udakādy-arthino vahny-ādito nivṛttir upapadyeteti vācyam abhedasyāpi sattvena pravṛtter apy āvaśyakatvāt | api ca nirdhāryāḥ padārthāḥ nirdhāra-sādhanāni, bhaṅgā nirdhārako jīvo nirdhāraś ca tat phalaṁ, sarvam etat syād astīty ādi vikalpopanyāsena sattvāsattvādi-dharmakatayā niścita-vapur bhaved iti lūtā-tantuvat truṭyamāno'sau nyāyaḥ | kim asya parīkṣayā ||33||
92808050b0dd · published Jul 27, 2026, 4:41:38 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Теперь порицаются джайны. Они мыслят: сущее двояко — джива и аджива. Джива сознателен, РАЗМЕРОМ С ТЕЛО, с частями; аджива пятивидна: дхарма (повод движения), адхарма (повод покоя), пудгала (вещество с цветом-вкусом — атомы, [причём] однородные, и их собрания), время, пространство; пять субстанций зовутся «астикаями». К мокше дживы описывают семь начал: джива, аджива, асрава (сонм чувств — «утечка» дживы в предметы), самвара (неразличение), нирджара (чем дотла изнашиваются страсти: вырывание волос, восхождение на калёный камень…), бандха (поток рождений от восьмёрки карм — четырёх «губящих» природные знание-ви́дение-силу-счастье и четырёх «негубящих»), мокша: освобождённому — вечное движение ВВЕРХ или стояние в незаселённом пространстве; средство — «три самоцвета». Эти начала утверждают семичленным правилом: «как-то — есть; как-то — нет; как-то — и есть и нет; как-то — несказуемо…» («сьят» — «как-то»); всякая вещь, [мол,] безокончательна («есть-нет, вечно-невечно…»): будь она окончательно «есть» — ни обрести, ни отбросить; при безокончательности же «как-то, когда-то, где-то» — можно; всякая вещь — субстанция-и-состояния: как субстанция — «есть», как состояние — «нет». Складны ли начала архатов? «Семичлен-то их доказывает». При полученном — устраняет:
«Нет: в одном — невозможно».
Не способны эти начала тем правилом добыть себя: в одном носителе РАЗОМ не вместить противных свойств — не видано нигде вещи, разом холодной и горячей. К тому же при безокончательности сварга, нарака и мокша перемешались бы — и предписание средств стало бы пусто; так и с горшками: за водой шли бы с огнём, за домом — с ветром. И не спасёшься «есть же и различие — [вот и] воздержание»: есть ведь [по-вашему] и неразличие — положено и браться! К тому же и сами начала, и средства, и члены, и определяющий джива, и решение-плод, подведённые под «как-то есть…», обрели бы нерешённое тело: рвётся то правило, как паутинная нить, — что его и разбирать?