Govinda-bhāṣya
Пада 2.22.2.8
180 / 558
Govinda-bhāṣya · 2.2.8
Devanāgarī

अङ्गित्वानुपपत्तेश् च

Transliteration (IAST)

aṅgitvānupapatteś ca

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
अङ्गित्व-अनुपपत्तेःaṅgitva-anupapatteḥпо несбыточности главенства; aṅgin «главный член» + anupapatti
caи; частица (в патхе Баладевы; у Мадхвы сутра без «ca»)
Translation

И [в равновесии гун] главенство [одной] несбыточно — [так что и творение из их перекоса не начнётся].

Govinda-bhāṣya of Baladeva Vidyābhūṣaṇa
Devanāgarī

यत् तु गुणानाम् उत्कर्षापकर्ष-वशेनाङ्गाङ्गि-भावाद् विश्व-सृष्टिर् इति मन्यते तन् निरस्यति—

अङ्गित्वानुपपत्तेश् च ॥

सत्त्वादीनां साम्येनावस्थितिः प्रधानावस्था । तस्या च निरपेक्ष-स्वरूपाणां तेषां कस्यचिद् एकस्याङ्गित्वं नोपपद्यते, इतरयोस् तत्-समत्वेन गुणीभावासम्भवात् । तथा च गुणानाम् अङ्गाङ्गि-भावासिद्धिः । न चेश्वरः कालो वा तत्-कृत् अस्वीकारात् । यथाह कपिलः—ईश्वरासिद्धेः मुक्त-बद्धयोर् अन्यतराभावान् न तत्-सिद्धिर् इति । दिक्-कालावकाशादिभ्य इति च । न च पुरुषस् तत्-कृत् तस्य तत्रौदासीन्यात् । तथा च गुण-वैषम्य-हेतुकः सर्गो नेति । किं चैवं हेत्व्-अभावात् प्रतिसर्गेऽपि ते वैषम्यं भजेरन् । आदि-सर्गे तु न भजेरन्न् इति ॥8॥

Transliteration (IAST)

yat tu guṇānām utkarṣāpakarṣa-vaśenāṅgāṅgi-bhāvād viśva-sṛṣṭir iti manyate tan nirasyati—

aṅgitvānupapatteś ca ||

sattvādīnāṁ sāmyenāvasthitiḥ pradhānāvasthā | tasyā ca nirapekṣa-svarūpāṇāṁ teṣāṁ kasyacid ekasyāṅgitvaṁ nopapadyate, itarayos tat-samatvena guṇībhāvāsambhavāt | tathā ca guṇānām aṅgāṅgi-bhāvāsiddhiḥ | na ceśvaraḥ kālo vā tat-kṛt asvīkārāt | yathāha kapilaḥ—īśvarāsiddheḥ mukta-baddhayor anyatarābhāvān na tat-siddhir iti | dik-kālāvakāśādibhya iti ca | na ca puruṣas tat-kṛt tasya tatraudāsīnyāt | tathā ca guṇa-vaiṣamya-hetukaḥ sargo neti | kiṁ caivaṁ hetv-abhāvāt pratisarge'pi te vaiṣamyaṁ bhajeran | ādi-sarge tu na bhajerann iti ||8||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
यत् तुyat tuа что; ссылка
गुणानाम् उत्कर्ष-अपकर्ष-वशेनguṇānām utkarṣa-apakarṣa-vaśenaпо возвышению и принижению гун; utkarṣa-apakarṣa
अङ्ग-अङ्गि-भावात् विश्व-सृष्टिः इति मन्यतेaṅga-aṅgi-bhāvāt viśva-sṛṣṭiḥ iti manyate«от [их] соподчинения — творение мира» — мыслится; aṅga-aṅgin!
तत् निरस्यतिtat nirasyatiто отметает; nirasyati
अङ्गित्व-अनुपपत्तेः चaṅgitva-anupapatteḥ ca«и по несбыточности главенства»; сутра 2.2.8 (у Мадхвы — без «ca»)
सत्त्व-आदीनाम् साम्येन अवस्थितिः प्रधान-अवस्थाsattva-ādīnām sāmyena avasthitiḥ pradhāna-avasthāсостояние прадханы — равновесие саттвы и прочих; sāmya!
तस्याम् चtasyām caи в нём; tasyām
निरपेक्ष-स्वरूपाणाम् तेषाम्nirapekṣa-svarūpāṇām teṣāmу них, самодовлеющих по сущности; nirapekṣa
कस्यचित् एकस्य अङ्गित्वम् न उपपद्यतेkasyacit ekasya aṅgitvam na upapadyateглавенство какой-то одной несбыточно; aṅgitva
इतरयोः तत्-समत्वेनitarayoḥ tat-samatvenaибо две другие равны ей; samatva
गुणी-भाव-असम्भवात्guṇī-bhāva-asambhavātи подчинёнными стать не могут; guṇī-bhāva
तथा च गुणानाम् अङ्ग-अङ्गि-भाव-असिद्धिःtathā ca guṇānām aṅga-aṅgi-bhāva-asiddhiḥтак соподчинение гун не устроено; asiddhi
न च ईश्वरः कालः वा तत्-कृत्na ca īśvaraḥ kālaḥ vā tat-kṛtи ни Ишвара, ни время его не творят; kāla
अस्वीकारात्asvīkārāt[вами] не признаны; asvīkāra!
यथा आह कपिलःyathā āha kapilaḥкак говорит Капила; Kapila
ईश्वर-असिद्धेःīśvara-asiddheḥ«ибо Ишвара не установлен»; Санкхья-сутра 1.92!
मुक्त-बद्धयोः अन्यतर-अभावात् न तत्-सिद्धिः इतिmukta-baddhayoḥ anyatara-abhāvāt na tat-siddhiḥ iti«ни как свободный, ни как связанный он не устраивается»; Санкхья-сутра 1.93
दिक्-काल-अवकाश-आदिभ्यः इति चdik-kāla-avakāśa-ādibhyaḥ iti ca«[время —] из сторон света, времени, простора…»; Санкхья-сутра 2.12
न च पुरुषः तत्-कृत्na ca puruṣaḥ tat-kṛtи не пуруша его [перекоса] творец; puruṣa
तस्य तत्र औदासीन्यात्tasya tatra audāsīnyātон там безучастен; audāsīnya
तथा च गुण-वैषम्य-हेतुकः सर्गः न इतिtathā ca guṇa-vaiṣamya-hetukaḥ sargaḥ na itiтак творение от перекоса гун — нет; vaiṣamya
किम् च एवम् हेतु-अभावात्kim ca evam hetu-abhāvātк тому же, [раз] причины нет; hetu-abhāva
प्रतिसर्गे अपि ते वैषम्यम् भजेरन्pratisarge api te vaiṣamyam bhajeranгуны перекашивались бы и в свёртывании; pratisarga!
आदि-सर्गे तु न भजेरन् इतिādi-sarge tu na bhajeran itiа в первотворении — не перекосились бы; ādi-sarga
Commentary translation

А что мыслится — «творение мира от соподчинения гун, по их возвышению и принижению», — то отметает:

«И по несбыточности главенства».

Состояние прадханы — РАВНОВЕСИЕ саттвы и прочих; и в нём у них, самодовлеющих по сущности, главенство какой-то одной несбыточно: две другие равны ей и подчинёнными стать не могут. Так соподчинение гун не устроено. И ни Ишвара, ни время его не творят — [вами] не признаны (как говорит Капила: «Ишвара не установлен: ни как свободный, ни как связанный он не устраивается»; а [время —] «из сторон света, времени, простора…» [— порождение гун]). И не пуруша: он безучастен. Так творение от перекоса гун — нет. К тому же, [раз] причины нет, гуны перекашивались бы и в свёртывании, а в первотворении — не перекосились бы.

Version

8ac54f6382b8 · published Jul 27, 2026, 4:41:38 AM UTC

Available inRU

Page between verses with