सन्ध्ये सृष्टिर् आह हि
sandhye sṛṣṭir āha hi
В промежуточном [месте — во сне — настоящее] творение [Господне]: так ведь говорит [шрути — «Он творец»].
तृतीयोऽध्यायः, द्वितीयः पादः
वित्तिर् विरक्तिश् च कृताञ्जलिः पुरो
यस्याः परानन्द-तनोर् वितिष्ठते ।
सिद्धिश् च सेवा-समयं प्रतीक्षते
भक्तिः परेशस्य पुनातु सा जगत् ॥
अथास्मिन् पादे प्राप्यानुराग-हेतु-भूता भक्तिर् उच्यते । प्राप्यस्य ब्रह्मणो भक्त्य्-अर्हत्वाय स्वप्नादि-सृष्टि-कर्तृत्व-रूपो महिमा तदाविर्भावानाम् ऐक्यम् आत्म-मूर्तित्वं भजद्-भेदः प्रत्युक्त्वं तथापि भक्त्य्-एक-ग्राहत्वम् उभयाव् अभासित्वं परानन्दत्वं भावानुसारि-प्रकाशत्वं सर्व-परत्वं सर्व-दातृत्वं चेति गुण-निचयो निरूप्यते । भक्तीच्छुः खलु तत्-तत्-सम्प्रतीतौ तस्यां प्रवर्तते, नेतरथा । तत्रादौ स्वप्नादि-सृष्टि-कर्तृत्वम् उच्यते । तद्-इतरस्य तत्-कर्तृत्वे ब्रह्मणः सर्व-कर्तृत्व-बाधात् । किञ्चित् कर्तरि तस्मिन् भक्तिर् नोद्भवेद् अतस् तत्-कर्तृतया तन्-महिमा प्रदर्श्यते । बृहद्-आरण्यके श्रूयते—
न तत्र रथा न रथ-योगा न पन्थानो भवन्ति, अथ रथान् रथ-योगान् पथः सृजते । न तत्राऽऽनन्दा मुदः प्रमुदो भवन्ति, अथाऽऽनन्दान् मुदः प्रमुदः सृजते । न तत्र वेशान्ताः पुष्करिण्यः स्रवन्त्यो भवन्ति, अथ पुष्करिण्यः स्रवन्त्यः सृजते, स हि कर्ता [बृ.आ.उ. 4.3.10] इति ।
तत्रेयं स्वाप्निकी रथादि-सृष्टिर् जीव-कर्तृका परमात्म-कर्तृका वेति संशयं जीव-कर्तृका स्यात् । तस्यापि प्रजापति-वाक्ये सत्य-सङ्कल्पत्व-श्रवणाद् इति प्राप्ते—
सन्ध्ये सृष्टिर् आह हि ॥
सन्ध्यं स्वप्नः, सन्ध्यं तृतीयं स्वप्न-स्थानम् [बृ.आ.उ. 4.3.9] इति तत्रैव श्रवणात् । जागर-सुषुप्ति-मध्य-भवत्वाच् च । तत्र या रथादि-सृष्टिः सा परमात्म-कृतैव । कुतः ? हि यतः । स हि कर्ता इति श्रुतिर् एव स्वप्ने रथादि-सृष्टिं तत्-कृताम् आह । अयं भावः—अल्पाल्प-कर्मानुसारि-फल-भोगाय स्वप्न-द्रष्टृ-पुं-मात्रानुभाव्यांस् तावन्-मात्र-समयान् रथादीन् परमात्मा सृजति । तस्मात् स हि कर्तेति सत्य-सङ्कल्पस्याचिन्त्य-शक्तेः तादृश-कर्तृत्वं सम्भवत्य् एवेत्य् अर्थः । स्वप्नान्तम् इत्य् आदि श्रुत्य्-अन्तराच् चेति । जैवी सत्य-सङ्कल्पता तु मोक्षे स्याद् अतो न तया स्वप्न-सृष्टिः ॥1॥
tṛtīyo'dhyāyaḥ, dvitīyaḥ pādaḥ
vittir viraktiś ca kṛtāñjaliḥ puro
yasyāḥ parānanda-tanor vitiṣṭhate |
siddhiś ca sevā-samayaṁ pratīkṣate
bhaktiḥ pareśasya punātu sā jagat ||
athāsmin pāde prāpyānurāga-hetu-bhūtā bhaktir ucyate | prāpyasya brahmaṇo bhakty-arhatvāya svapnādi-sṛṣṭi-kartṛtva-rūpo mahimā tadāvirbhāvānām aikyam ātma-mūrtitvaṁ bhajad-bhedaḥ pratyuktvaṁ tathāpi bhakty-eka-grāhatvam ubhayāv abhāsitvaṁ parānandatvaṁ bhāvānusāri-prakāśatvaṁ sarva-paratvaṁ sarva-dātṛtvaṁ ceti guṇa-nicayo nirūpyate | bhaktīcchuḥ khalu tat-tat-sampratītau tasyāṁ pravartate, netarathā | tatrādau svapnādi-sṛṣṭi-kartṛtvam ucyate | tad-itarasya tat-kartṛtve brahmaṇaḥ sarva-kartṛtva-bādhāt | kiñcit kartari tasmin bhaktir nodbhaved atas tat-kartṛtayā tan-mahimā pradarśyate | bṛhad-āraṇyake śrūyate—
na tatra rathā na ratha-yogā na panthāno bhavanti, atha rathān ratha-yogān pathaḥ sṛjate | na tatrā''nandā mudaḥ pramudo bhavanti, athā''nandān mudaḥ pramudaḥ sṛjate | na tatra veśāntāḥ puṣkariṇyaḥ sravantyo bhavanti, atha puṣkariṇyaḥ sravantyaḥ sṛjate, sa hi kartā [bṛ.ā.u. 4.3.10] iti |
tatreyaṁ svāpnikī rathādi-sṛṣṭir jīva-kartṛkā paramātma-kartṛkā veti saṁśayaṁ jīva-kartṛkā syāt | tasyāpi prajāpati-vākye satya-saṅkalpatva-śravaṇād iti prāpte—
sandhye sṛṣṭir āha hi ||
sandhyaṁ svapnaḥ, sandhyaṁ tṛtīyaṁ svapna-sthānam [bṛ.ā.u. 4.3.9] iti tatraiva śravaṇāt | jāgara-suṣupti-madhya-bhavatvāc ca | tatra yā rathādi-sṛṣṭiḥ sā paramātma-kṛtaiva | kutaḥ ? hi yataḥ | sa hi kartā iti śrutir eva svapne rathādi-sṛṣṭiṁ tat-kṛtām āha | ayaṁ bhāvaḥ—alpālpa-karmānusāri-phala-bhogāya svapna-draṣṭṛ-puṁ-mātrānubhāvyāṁs tāvan-mātra-samayān rathādīn paramātmā sṛjati | tasmāt sa hi karteti satya-saṅkalpasyācintya-śakteḥ tādṛśa-kartṛtvaṁ sambhavaty evety arthaḥ | svapnāntam ity ādi śruty-antarāc ceti | jaivī satya-saṅkalpatā tu mokṣe syād ato na tayā svapna-sṛṣṭiḥ ||1||
d625c37ccf64 · published Jul 27, 2026, 5:11:31 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Третья адхьяя, вторая пада.
«Знание и отрешённость стоят со сложенными ладонями пред нею — [служанкой] Тела высшего блаженства; и сиддхи ждут часа услужить: та БХАКТИ Высшего Владыки да очистит мир!»
В этой паде речется бхакти — причина любви к Цели: чтобы Брахман был [явлен] достойным бхакти, выписывается свод качеств: величие творца снов; единость явлений; самость-образность; отличие почитающих; …высшеблаженность; светимость вслед чувству; всевышесть; вседарительность — жаждущий бхакти движется к ней при удостоверении каждого. Вначале — творчество сна (будь творцом [хоть чего-то] иной — стеснено всетворчество, а к творцу «кое-чего» бхакти не взойдёт). Брихадараньяка: «Нет там ни колесниц, ни упряжек, ни дорог — и творит колесницы, упряжки, пути… ни радостей — и творит радости… ни лотосовых заводей — и творит их: ОН ВЕДЬ ТВОРЕЦ». Дживой творимо [это] или Параматмой? «Дживой — у него [обещано] истинноволие». При полученном —
«В промежуточном — творение: так ведь говорит».
«Промежуточное» — сон («промежуточное, третье — место сна»; и по срединности меж явью и глубоким сном). Творение там — именно Параматмой: сама шрути «Он ведь творец». Вот суть: ради вкушения плодов мельчайших карм Параматма творит колесницы — переживаемые лишь самим сновидцем, на срок сна: у Истинноволящего с непостижимой шакти такое возможно. Дживино же истинноволие — [лишь] в мокше: не им творение сна.