वृद्धि-ह्रास-भाक्त्वम् अन्तर्भावाद् उभय-सामञ्जस्याद् एवम्
vṛddhi-hrāsa-bhāktvam antarbhāvād ubhaya-sāmañjasyād evam
[Сравнение взято] по причастности росту-умалению: так внутри [сравнения] — и оба конца складны.
अथ शास्त्रं सङ्गमयति—
वृद्धि-ह्रास-भाक्त्वम् अन्तर्भावाद् उभय-सामञ्जस्याद् एवम् ॥
प्रतिबिम्ब-शास्त्रेण मुख्यया वृत्त्या नायं दृष्टान्तः प्रयुज्यते, किन्तु गुण-वृत्त्यैव वृद्धि-ह्रास-भाक्त्वम् । साधर्म्यांशम् आश्रित्य उपलक्षणम् एतत् । कुतः ? अन्तर्भावात् । एतस्मिन्न् एवांशे शास्त्र-तात्पर्य-परिसमाप्तेर् इत्य् अर्थः । एवं सत्य् उभय-सामञ्जस्यात् । उपमानोपमेययोः सङ्गतेर् इत्य् अर्थः । अयं भावः—पूर्व-सूत्रे बिम्ब-प्रतिबिम्ब-भावस्य मुख्यस्य निरासात् किञ्चित् साधर्म्यम् आदाय प्रकृते तद्-भावः प्रकीर्त्यते । तच् चेत्थं बोध्यं—सूर्यो हि वृद्धि-भाक् जलाद्य्-उपाधि-धर्मैर् असम्पृक्तः स्वतन्त्रश् च तत्- प्रतिबिम्बाः सूर्यकास् तद्-ध्रास-भाजो जलाद्य्-उपाधि-धर्म-योजिनः परतन्त्राश् च भवन्त्य् एवं परमात्मा विभुः प्रकृति-धर्मैर् असम्पृक्तः स्वतन्त्रश् च, तद्-अंशकाः जीवास् त्व् अणवः प्रकृति-धर्म-योगिनः पर-तन्त्राश् चेति । तस्माद् इयम् उपमा तद्-भिन्नत्व-तद्-अधीनत्व-तत्-सादृश्यैर् एव धर्मैः सिद्धा । न तूपाधि-प्रतिफलित-रूपाभासत्वेन धर्मेणेति । अत एव निरुपाधि-प्रतिबिम्बो जीव इत्य् आह पैङ्गि-श्रुतिः ।
सोपाधिर् अनुपाधिश् च प्रतिबिम्बो द्विधेष्यते ।
जीव ईशस्यानुपाधिर् इन्द्रचापो यथा रवेः ॥ इति ॥20॥
atha śāstraṁ saṅgamayati—
vṛddhi-hrāsa-bhāktvam antarbhāvād ubhaya-sāmañjasyād evam ||
pratibimba-śāstreṇa mukhyayā vṛttyā nāyaṁ dṛṣṭāntaḥ prayujyate, kintu guṇa-vṛttyaiva vṛddhi-hrāsa-bhāktvam | sādharmyāṁśam āśritya upalakṣaṇam etat | kutaḥ ? antarbhāvāt | etasminn evāṁśe śāstra-tātparya-parisamāpter ity arthaḥ | evaṁ saty ubhaya-sāmañjasyāt | upamānopameyayoḥ saṅgater ity arthaḥ | ayaṁ bhāvaḥ—pūrva-sūtre bimba-pratibimba-bhāvasya mukhyasya nirāsāt kiñcit sādharmyam ādāya prakṛte tad-bhāvaḥ prakīrtyate | tac cetthaṁ bodhyaṁ—sūryo hi vṛddhi-bhāk jalādy-upādhi-dharmair asampṛktaḥ svatantraś ca tat- pratibimbāḥ sūryakās tad-dhrāsa-bhājo jalādy-upādhi-dharma-yojinaḥ paratantrāś ca bhavanty evaṁ paramātmā vibhuḥ prakṛti-dharmair asampṛktaḥ svatantraś ca, tad-aṁśakāḥ jīvās tv aṇavaḥ prakṛti-dharma-yoginaḥ para-tantrāś ceti | tasmād iyam upamā tad-bhinnatva-tad-adhīnatva-tat-sādṛśyair eva dharmaiḥ siddhā | na tūpādhi-pratiphalita-rūpābhāsatvena dharmeṇeti | ata eva nirupādhi-pratibimbo jīva ity āha paiṅgi-śrutiḥ |
sopādhir anupādhiś ca pratibimbo dvidheṣyate |
jīva īśasyānupādhir indracāpo yathā raveḥ || iti ||20||
a6980eb19263 · published Jul 27, 2026, 5:11:31 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Теперь согласует [ту] шастру:
«Причастность росту-умалению; по включённости — складность обоих: так».
Пример впряжён не в прямом, а в переносном ходе: [его суть —] причастность росту и умалению; указка на долю сходства — в ней умысел шастры исчерпан, и оба конца складны. Солнце причастно росту [величия]: не смешано со свойствами вод, самовластно; блики — умалению: связаны водой, подвластны. Так Параматма — вездесущ, не смешан с пракрити, самовластен; дживы-частицы — точечны, связаны пракрити, подвластны. Сравнение стои́т отличием, зависимостью, подобием — не «отблеском, отбитым средой». Потому Пайнги-шрути зовёт дживу отражением БЕЗ СРЕДЫ: «со средою и без среды двояко признаётся отражение; джива — без-средное [отражение] Владыки, КАК РАДУГА — СОЛНЦА».