विद्यैव तु तन्-निर्धारणात्
vidyaiva tu tan-nirdhāraṇāt
Именно ВИДЬЯ [— бхакти, ведо́мая знанием, —] причина мокши: [шрути] определила — «лишь Его познав».
शास्त्र-ज्ञान-पूर्वकम् उपासनं विद्योच्यते । तया मुक्तिर् इत्य् एतत् परिष्कर्तुम् आरभ्यते । तम् एव विदित्वातिमृत्युम् एति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय [श्वे.उ. 3.8] इति । पुरुष-सूक्ते तम् एव विद्वान् अमृत इह भवति इत्य् आदि चान्यत्र पठ्यते । तत्र कर्म मोक्ष-हेतुर् उत समुच्चिते विद्या-कर्मणी, किं वा विद्येति संशयः । किं प्राप्तं ? कर्मेति । शेषत्वात् पुरुषार्थत्वेति षट्-सूत्री-निर्णयात् । विद्या तु तच्-छेषो भवेत् समुच्चिते विद्या-कर्मणी वा तद् धेतुर् न तु तयोर् एकतरं तं विद्या-कर्मणी इति श्रवणात् । यद् उक्तम् उभाभ्याम् एव पक्षाभ्यां यथा खे पक्षिणो गतिः । तथैव कर्म-ज्ञानाभ्यां मुक्तो भवति मानव इति । विद्या वा तद्-धेतुः । तम् एव विदित्वा [श्वे.उ. 3.8] इत्य् आदि श्रवणात् । तस्माद् अनिर्णयोऽस्तु । एवं प्राप्ते पठति—
विद्यैव तु तन्-निर्धारणात् ॥
तु-शब्दः शङ्का-च्छेदार्थः । विद्यैव मोक्ष-हेतुः, न तु कर्म । न च समुच्चिते विद्या-कर्मणी । कुतः ? तद् इति । तम् एव विदित्वा [श्वे.उ. 3.8] इत्य् आदौ तस्यास् तत्त्वावधारणात् । विद्या-शब्देन हि ज्ञान-पूर्विका भक्तिर् उच्यते । विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत इत्य् आदौ तादृश्यास् तस्यास् तत्त्वाभिधानात् । स्मृतिश् चोभयत्र विद्या-शब्दं प्रयुङ्क्ते । विद्या-कुठारेण शितेन धीरः [भा.पु. 11.12.12] इति, राज-विद्या राज-गुह्या [गीता 9.1] इति च । तस्माद् असौ तन्त्रेण ते द्वे गृह्णीयात् । कौरव-शब्दवत् मीमांसक-शब्दवच् च । पूर्वो धार्तराष्ट्र-पाण्डवौ, परस् तु कर्मविद्-ब्रह्मविदौ तथा गृह्णाति ॥48॥
śāstra-jñāna-pūrvakam upāsanaṁ vidyocyate | tayā muktir ity etat pariṣkartum ārabhyate | tam eva viditvātimṛtyum eti nānyaḥ panthā vidyate'yanāya [śve.u. 3.8] iti | puruṣa-sūkte tam eva vidvān amṛta iha bhavati ity ādi cānyatra paṭhyate | tatra karma mokṣa-hetur uta samuccite vidyā-karmaṇī, kiṁ vā vidyeti saṁśayaḥ | kiṁ prāptaṁ ? karmeti | śeṣatvāt puruṣārthatveti ṣaṭ-sūtrī-nirṇayāt | vidyā tu tac-cheṣo bhavet samuccite vidyā-karmaṇī vā tad dhetur na tu tayor ekataraṁ taṁ vidyā-karmaṇī iti śravaṇāt | yad uktam ubhābhyām eva pakṣābhyāṁ yathā khe pakṣiṇo gatiḥ | tathaiva karma-jñānābhyāṁ mukto bhavati mānava iti | vidyā vā tad-dhetuḥ | tam eva viditvā [śve.u. 3.8] ity ādi śravaṇāt | tasmād anirṇayo'stu | evaṁ prāpte paṭhati—
vidyaiva tu tan-nirdhāraṇāt ||
tu-śabdaḥ śaṅkā-cchedārthaḥ | vidyaiva mokṣa-hetuḥ, na tu karma | na ca samuccite vidyā-karmaṇī | kutaḥ ? tad iti | tam eva viditvā [śve.u. 3.8] ity ādau tasyās tattvāvadhāraṇāt | vidyā-śabdena hi jñāna-pūrvikā bhaktir ucyate | vijñāya prajñāṁ kurvīta ity ādau tādṛśyās tasyās tattvābhidhānāt | smṛtiś cobhayatra vidyā-śabdaṁ prayuṅkte | vidyā-kuṭhāreṇa śitena dhīraḥ [bhā.pu. 11.12.12] iti, rāja-vidyā rāja-guhyā [gītā 9.1] iti ca | tasmād asau tantreṇa te dve gṛhṇīyāt | kaurava-śabdavat mīmāṁsaka-śabdavac ca | pūrvo dhārtarāṣṭra-pāṇḍavau, paras tu karmavid-brahmavidau tathā gṛhṇāti ||48||
ea984b43b08f · published Jul 27, 2026, 5:22:51 AM UTC
Available inRUPage between verses with
«Видья» — упасана, предваряемая знанием шастр. Причина мокши — карма? обе вместе («обоими крылами, как птице лёт»)? видья? «Пусть нерешённость!» При полученном читает:
«Именно видья же: по определению того».
ИМЕННО ВИДЬЯ — не карма и не обе: «ЛИШЬ Его познав» — определено словом «лишь». А словом «видья» речется БХАКТИ, ВЕДО́МАЯ ЗНАНИЕМ: и смрити так — «отточенным ТОПОРОМ ВИДЬИ», «ЦАРЬ-ВИДЬЯ, царь-тайна» [о бхакти]. Одно слово берёт обе — как «кауравы» объемлет и Пандавов, «мимамсаки» — ведцов кармы и Брахмана.