तत्र दास्यसख्यादीनि स्वाभीष्टभावमयानि साध्यसाधनरूपाणि ।गुरुपादाश्रयतो मन्त्रजपध्यानादीनि साध्यं प्रत्य् उपादानकारणत्वाद् भावसम्बन्धीनि ।जपेन् नित्यम् अनन्यधीः इत्याद्युक्ते नित्यकृत्यानि,जप्यः स्वाभीष्टसंसर्गी कृष्णनाम महामनुः इति गणोद्देशदीपिकोक्तेः सिद्धरूपेणानुगम्यमानानाम् अपि मन्त्रजपदर्शनात् उपादानकारणत्वेन भावसम्बन्धीनि,“गाः सर्वेन्द्रियाणि विन्दन् एव सन् मम गोपस्त्रीजनवल्लभो भवत्य् अभीष्टसंसर्गि कृष्णनाम एव महामनुः सर्वमन्त्रश्रेष्ठः” इत्य् अष्टादशाक्षरो दशाक्षरश् च मन्त्र एव अर्थाद् उक्तो भवतीति गणोद्देशदीपिकावाक्यार्थो ज्ञेयः ।स्वीयभावोचितनामरूपगुणलीलादिस्मरणश्रवणादीनि उपादानकारणत्वाद् भावसम्बन्धीनि ।तथा हि—गीतानि नामानि तदर्थकानि गायन् विलज्जो विचरेद् असङ्गः इति ।शृण्वन्ति गायन्ति गृणन्त्य् अभीक्ष्णशः स्मरन्ति नन्दन्ति तवेहितं जनाः इत्याद्युक्तेर् अभीक्ष्णकृत्यानि ।अत्र रागानुगायां यन् मुख्यस्य तस्यापि स्मरणस्य कीर्तनाधीनत्वम् अवश्यं वक्तव्यम् एव ।कीर्तनस्यैव एतद् युगाधिकारत्वात्, सर्वभक्तिमार्गेषु सर्वशास्त्रैस् तस्यैव सर्वोत्कर्षप्रतिपादनाच् च ।तपांसि श्रद्धया कृत्वा प्रेमाढ्या जज्ञिरे व्रजे इत्य् उज्ज्वलनीलमण्युक्तेर् अनुगम्यमानानां श्रुतीनां प्रेमाणं प्रति तपसां करणत्वावगमात् ।कलाव् अस्मिन् तपोऽन्तरस्य विगीतत्वात्—मदर्थं यद् व्रतं तपः इति भगवदुक्तेर् एकादशीजन्माष्टम्यादिव्रतानि तपोरूपाणि इति निमित्तकारणानि नैमित्तिककृत्यानि ।अकरणे प्रत्यवायश्रवणान् नित्यानि ।तत्रैवैकादशीव्रतस्यान्वये गोविन्दस्मरणं नृणां यद् एकादश्युपोषणम् इति स्मृतेर् उपादानकारणस्मरणस्य लाभात्, अंशेन भावसम्बन्धित्वम् अपि ।व्यतिरेके तु मातृहा पितृहा चैव भ्रातृहा गुरुहा तथा इत्यादिस्कान्दादिवचनेभ्यो गुरुहन्तृत्वादिश्रवणान् नामापराधलाभः,ब्रह्मघ्नस्य सुरापस्य स्तेयिनो गुरुतल्पिनः इति विष्णुधर्मोत्तरोक्तेर् अनपायिपापविशेषलाभश् च इति निन्दाश्रवणाद् अत्यावश्यककृत्यत्वम् ।किं बहुना—परमापदम् आपन्ने हर्षे वा समुपस्थिते ।नैकादशीं त्यजेद् यस् तु तस्य दीक्षास्ति वैष्णवी ।विष्ण्वर्पिताखिलाचारः स हि वैष्णव उच्यते ॥इति स्कान्दवाक्याभ्याम् एकादशीव्रतस्य वैष्णवलक्षणत्वम् एव निर्दिष्टम् ।किं च, वैष्णवानां भगवदनिवेदितभोजननिषेधः—वैष्णवो यदि भुञ्जीत एकादश्यां प्रमादतः इत्य् अत्र भगवन्निवेदितान्नस्यैव भोजननिषेधोऽवगम्यते ।कार्त्तिकव्रतस्य च तपोऽंशेन निमित्तत्वं, श्रवणकीर्तनाद्यंशेन उपादानत्वम् अपि ।श्रीरूपगोस्वामिचरणानाम् असकृद् उक्तौ कार्त्तिकदेवतेति, कार्त्तिकदेवीति, ऊर्जादेवीति, ऊर्जेश्वरीति श्रवणाद् विशेषतः श्रीवृन्दावनेश्वरीप्रापकत्वम् अवगम्यते ।अम्बरीष शुकप्रोक्तं नित्यं भागवतं शृणु इति स्मृतेः क्रमेण श्रीभागवतश्रवणादेर् नित्यकृत्यत्वम् उक्तम् ।कथा इमास् ते कथिता महीयसाम् इत्य् अनन्तरं,यस् तूत्तमश्लोकगुणानुवादःप्रस्तूयते नित्यम् अमङ्गलघ्नः ।तम् एव नित्यं शृणुयाद् अभीक्ष्णंकृष्णेऽमलां भक्तिम् अभीप्समानः ॥इति द्वादशोक्तेर् दशमस्कन्धसम्बन्धिस्वप्रेष्ठश्रीकृष्णचरितश्रवणादेर् यथायोग्यं नित्यकृत्यत्वम् अभीक्ष्णकृत्यत्वं, भावसम्बन्धित्वं च ।निर्माल्यतुलसीगन्धचन्दनमालावासनादिधारणानि भावसम्बन्धीनि ।तुलसीकाष्ठामालागोपीचन्दनादितिलकनाममुद्राचरणचिह्नादिधारणानि वैष्णवचिह्नान्य् अनुकूलानि ।तुलसीसेवनपरिक्रमणप्रणामादीन्य् अप्य् अनुकूलानि ।गवाश्वत्थधात्रीब्राह्मणादिसम्मानानि तद्भावाविरुद्धानि उपकारकाणि ।वैष्णवसेवा तूक्तसमस्तलक्षणवती ज्ञेया ।उक्तान्य् एतानि सर्वाणि कर्तव्याणि ।यथैव पोष्यात् कृष्णाद् अपि सकाशात् तत्पोषकेष्व् आवर्तितदुग्धदधिनवनीतादिषु व्रजेश्वर्या अधिकैवापेक्षा, श्रीकृष्णं स्वस्तन्यपयः पिबन्तं बुभूक्षुम् अप्य् अपहाय तदीयदुग्धोत्तरणार्थं गतत्वात् ।तथैव रागवर्त्मानुगमनरसाभिज्ञभक्तानां पोष्येभ्यः श्रवणकीर्तनादिभ्योऽपि तत्पोषकेष्व् एतेषु सर्वेषु परम् एवापेक्षणं नैवानुचितम् ।अहङ्ग्रहोपासनान्यासमुद्राद्वारकाध्यानमहिष्यर्चनादीन्य् अपकारकाणि न कर्तव्याणि ।पुराणान्तरकथाश्रवणादीनि तटस्थानि ।अत्र भक्तेः सच्चिदानन्दरूपत्वान् निर्विकारत्वेऽपि यद् उपादानत्वादिकं, तत् खलु दुर्वितर्क्यत्वाद् एव भक्तिशास्त्रेषु तत्र प्रेमविलासाः स्युर् भावस्नेहादयस् तु षट् इत्यादिषु विलासशब्देन व्यञ्जितं,यथा रसशास्त्रे विभावादिशब्देनात्र खलु सुखबोधार्थम् एव उपादानादिशब्द एव प्रयुक्त इति क्षन्तव्यं सद्भिः
tatra dāsya-sakhyādīni svābhīṣṭa-bhāva-mayāni sādhya-sādhana-rūpāṇi |guru-pādāśrayato mantra-japa-dhyānādīni sādhyaṁ praty upādāna-kāraṇatvād bhāva-sambandhīni |japen nityam ananya-dhīḥ ity-ādy-ukte nitya-kṛtyāni,japyaḥ svābhīṣṭa-saṁsargī kṛṣṇa-nāma mahā-manuḥ iti gaṇoddeśa-dīpikokteḥ siddha-rūpeṇānugamyamānānām api mantra-japa-darśanāt upādāna-kāraṇatvena bhāva-sambandhīni,“gāḥ sarvendriyāṇi vindan eva san mama gopa-strī-jana-vallabho bhavaty abhīṣṭa-saṁsargi kṛṣṇa-nāma eva mahā-manuḥ sarva-mantra-śreṣṭhaḥ” ity aṣṭādaśākṣaro daśākṣaraś ca mantra eva arthād ukto bhavatīti gaṇoddeśa-dīpikā-vākyārtho jñeyaḥ |svīya-bhāvocita-nāma-rūpa-guṇa-līlādi-smaraṇa-śravaṇādīni upādāna-kāraṇatvād bhāva-sambandhīni |tathā hi—gītāni nāmāni tad-arthakāni gāyan vilajjo vicared asaṅgaḥ iti |śṛṇvanti gāyanti gṛṇanty abhīkṣṇaśaḥ smaranti nandanti tavehitaṁ janāḥ ity-ādy-ukter abhīkṣṇa-kṛtyāni |atra rāgānugāyāṁ yan mukhyasya tasyāpi smaraṇasya kīrtanādhīnatvam avaśyaṁ vaktavyam eva |kīrtanasyaiva etad yugādhikāratvāt, sarva-bhakti-mārgeṣu sarva-śāstrais tasyaiva sarvotkarṣa-pratipādanāc ca |tapāṁsi śraddhayā kṛtvā premāḍhyā jajñire vraje ity ujjvala-nīlamaṇy-ukter anugamyamānānāṁ śrutīnāṁ premāṇaṁ prati tapasāṁ karaṇatvāvagamāt |kalāv asmin tapo'ntarasya vigītatvāt—mad-arthaṁ yad vrataṁ tapaḥ iti bhagavad-ukter ekādaśī-janmāṣṭamy-ādi-vratāni tapo-rūpāṇi iti nimitta-kāraṇāni naimittika-kṛtyāni |akaraṇe pratyavāya-śravaṇān nityāni |tatraivaikādaśī-vratasyānvaye govinda-smaraṇaṁ nṛṇāṁ yad ekādaśy-upoṣaṇam iti smṛter upādāna-kāraṇa-smaraṇasya lābhāt, aṁśena bhāva-sambandhitvam api |vyatireke tu mātṛhā pitṛhā caiva bhrātṛhā guruhā tathā ity-ādi-skāndādi-vacanebhyo guru-hantṛtvādi-śravaṇān nāmāparādha-lābhaḥ,brahmaghnasya surāpasya steyino guru-talpinaḥ iti viṣṇu-dharmottarokter anapāyi-pāpa-viśeṣa-lābhaś ca iti nindā-śravaṇād atyāvaśyaka-kṛtyatvam |kiṁ bahunā—paramāpadam āpanne harṣe vā samupasthite |naikādaśīṁ tyajed yas tu tasya dīkṣāsti vaiṣṇavī |viṣṇv-arpitākhilācāraḥ sa hi vaiṣṇava ucyate ||iti skānda-vākyābhyām ekādaśī-vratasya vaiṣṇava-lakṣaṇatvam eva nirdiṣṭam |kiṁ ca, vaiṣṇavānāṁ bhagavad-anivedita-bhojana-niṣedhaḥ—vaiṣṇavo yadi bhuñjīta ekādaśyāṁ pramādataḥ ity atra bhagavan-niveditānnasyaiva bhojana-niṣedho'vagamyate |kārttika-vratasya ca tapo'ṁśena nimittatvaṁ, śravaṇa-kīrtanādy-aṁśena upādānatvam api |śrī-rūpa-gosvāmi-caraṇānām asakṛd uktau kārttika-devateti, kārttika-devīti, ūrjā-devīti, ūrjeśvarīti śravaṇād viśeṣataḥ śrī-vṛndāvaneśvarī-prāpakatvam avagamyate |ambarīṣa śuka-proktaṁ nityaṁ bhāgavataṁ śṛṇu iti smṛteḥ krameṇa śrī-bhāgavata-śravaṇāder nitya-kṛtyatvam uktam |kathā imās te kathitā mahīyasām ity anantaraṁ,yas tūttama-śloka-guṇānuvādaḥprastūyate nityam amaṅgalaghnaḥ |tam eva nityaṁ śṛṇuyād abhīkṣṇaṁkṛṣṇe'malāṁ bhaktim abhīpsamānaḥ ||iti dvādaśokter daśama-skandha-sambandhi-sva-preṣṭha-śrī-kṛṣṇa-carita-śravaṇāder yathā-yogyaṁ nitya-kṛtyatvam abhīkṣṇa-kṛtyatvaṁ, bhāva-sambandhitvaṁ ca |nirmālya-tulasī-gandha-candana-mālā-vāsanādi-dhāraṇāni bhāva-sambandhīni |tulasī-kāṣṭhā-mālā-gopīcandanādi-tilaka-nāma-mudrā-caraṇa-cihnādi-dhāraṇāni vaiṣṇava-cihnāny anukūlāni |tulasī-sevana-parikramaṇa-praṇāmādīny apy anukūlāni |gavāśvattha-dhātrī-brāhmaṇādi-sammānāni tad-bhāvāviruddhāni upakārakāṇi |vaiṣṇava-sevā tūkta-samasta-lakṣaṇavatī jñeyā |uktāny etāni sarvāṇi kartavyāṇi |yathaiva poṣyāt kṛṣṇād api sakāśāt tat-poṣakeṣv āvartita-dugdha-dadhi-navanītādiṣu vrajeśvaryā adhikaivāpekṣā, śrī-kṛṣṇaṁ sva-stanya-payaḥ pibantaṁ bubhūkṣum apy apahāya tadīya-dugdhottaraṇārthaṁ gatatvāt |tathaiva rāga-vartmānugamana-rasābhijña-bhaktānāṁ poṣyebhyaḥ śravaṇa-kīrtanādibhyo'pi tat-poṣakeṣv eteṣu sarveṣu param evāpekṣaṇaṁ naivānucitam |ahaṅgrahopāsanā-nyāsa-mudrā-dvārakā-dhyāna-mahiṣy-arcanādīny apakārakāṇi na kartavyāṇi |purāṇāntara-kathā-śravaṇādīni taṭasthāni |atra bhakteḥ sac-cid-ānanda-rūpatvān nirvikāratve'pi yad upādānatvādikaṁ, tat khalu durvitarkyatvād eva bhakti-śāstreṣu tatra prema-vilāsāḥ syur bhāva-snehādayas tu ṣaṭ ity-ādiṣu vilāsa-śabdena vyañjitaṁ,yathā rasa-śāstre vibhāvādi-śabdenātra khalu sukha-bodhārtham eva upādānādi-śabda eva prayukta iti kṣantavyaṁ sadbhiḥ
metro no identificado
Служение, дружба и прочие чувства состоят из желанного чувства: они и цель, и средство.
Повторение мантры, созерцание и прочее, которые начинаются с прибежища у стоп гуру, связаны с чувством как материальные причины цели. По словам «пусть повторяет всегда, ни о чём ином не думая» это ежедневные обязанности. А «Ганоддеша-дипика» говорит: «Повторять следует великую мантру с именем Кришны, связанную с желанным», — ведь и у тех, за кем следуют в облике совершенного, видно повторение мантры; так что оно как материальная причина связано с чувством. Смысл слов «Ганоддеша-дипики» таков: «„Го“ — все чувства; обретая их, он становится моим возлюбленным пастушек; имя Кришны, связанное с желанным, — вот великая мантра, лучшая из всех», — то есть по смыслу названы восемнадцатисложная и десятисложная мантры. Памятование и слушание имён, облика, качеств и игр, отвечающих своему чувству, тоже связаны с ним как материальные причины. Ведь сказано: «Распевая без стыда воспетые имена с их смыслом, пусть бродит, ни к чему не привязан», и: «Люди слушают, поют, славят непрестанно, вспоминают и радуются Твоим деяниям», — это непрестанные обязанности.
Здесь непременно следует сказать, что даже памятование, главное в рагануге, зависит от воспевания: ведь именно воспевание предписано для этой эпохи и на всех путях преданности всеми шастрами провозглашено выше всего.
Из слов «Удджвала-ниламани» «совершив с верой подвижничество, они родились во Врадже, богатые любовью» видно, что для шрути, которым следуют, подвижничество было средством к преме. А в век Кали иное подвижничество порицается, и Господь сказал: «Обет ради Меня — вот подвижничество». Поэтому обеты экадаши, Джанмаштами и прочие — это подвижничество: действующие причины, обязанности по случаю; а раз за их неисполнение назван грех — и постоянные. При исполнении обета экадаши — по смрити «памятование о Говинде для людей — это пост экадаши» — обретается памятование, материальная причина; так что отчасти обет связан и с чувством. А при неисполнении — по словам «Сканда-пураны» и других («убийца матери, отца, брата и гуру») — человек приравнен к убийце гуру, это оскорбление имени; а по «Вишну-дхармоттаре» («убийцы брахмана, пьяницы, вора, осквернителя ложа гуру») — неизбывный особый грех. Из-за такого порицания обет строго обязателен. Что тут много говорить: двумя стихами «Сканда-пураны» — «кто и в великой беде, и в радости не оставляет экадаши, у того посвящение вайшнава; кто отдал Вишну всё своё поведение, тот зовётся вайшнавом» — обет экадаши указан как признак вайшнава. И ещё: вайшнавам запрещено есть непредложенное Господу; а в словах «если вайшнав поест в экадаши по небрежности» подразумевается запрет есть даже предложенную Господу пищу.
Обет месяца карттика — как подвижничество — действующая причина, а как слушание, воспевание и прочее — и материальная. Досточтимый Шри Рупа Госвами многократно называет владычицу этого месяца «божеством карттики», «богиней карттики», «богиней урджи», «владычицей урджи» — отсюда понятно, что этот обет особо приводит к владычице Вриндавана.
По смрити «Амбариша, всегда слушай „Бхагаватам“, изречённое Шукой» слушание «Бхагаватам» по порядку названо ежедневной обязанностью. А по словам двенадцатой песни — сразу после «эти рассказы о великих тебе рассказаны» — «повесть о качествах Прославленного, что всегда звучит, губя злосчастье, пусть непрестанно слушает тот, кто желает чистой преданности Кришне» — слушание о деяниях своего любимого Кришны из десятой песни, как подобает, и ежедневная, и непрестанная обязанность, и связано с чувством.
Ношение остатков подношений — туласи, благовоний, сандала, гирлянд, одежд — связано с чувством. Ношение чёток из дерева туласи, тилака из гопи-чанданы, имён, знаков, отпечатков стоп — знаки вайшнава, они благоприятны; служение туласи, обход, поклоны тоже благоприятны. Почитание коров, ашваттхи, амалаки, брахманов не противоречит этому чувству и помогает. А служение вайшнавам обладает всеми названными признаками. Всё это следует совершать.
Царица Враджа заботится о кипящем молоке, простокваше, масле, что питают Кришну, даже больше, чем о самом питаемом Кришне: ведь она оставила Его, голодного, сосущего её грудь, и ушла снять Его молоко с огня. Так же и бхакты, знающие вкус пути влечения, могут заботиться обо всём этом, что питает слушание, воспевание и прочее, даже больше, чем о самом питаемом, — и в этом нет ничего неуместного.
Почитание себя как Бога, ньясы, мудры, созерцание Двараки, почитание цариц и прочее вредят — их совершать не следует. Слушание рассказов других пуран и прочее — безразлично.
Преданность — бытие, сознание и блаженство, и потому неизменна; если здесь о ней говорится как о «материальной причине» и прочем, то лишь потому, что она непостижима. В шастрах о преданности это выражено словом «игра» — «игр премы шесть: чувство, нежность и прочие», — как в науке о расе словами «вибхава» и прочими; здесь же слово «материальная причина» и другие употреблены лишь для лёгкости понимания, и пусть праведные это простят.
edc428a1ff71 · publicado 28 sept 2026, 20:58:04 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Самый практический раздел книги: что именно делает бхакта на пути влечения. Мерило одно — желанное чувство. Цитаты — «Бхагаватам» 11.2.39, 1.8.36, 11.19.23 и 12.3.15, «Удджвала-ниламани» (о шрути, ставших гопи), «Ганоддеша-дипика» Рупы; восемнадцатисложная мантра — мантра Гопала, которую дают при посвящении.
Главные выводы: памятование в рагануге главное, но держится на воспевании — киртане, «религии этой эпохи». Обеты вроде экадаши не отменяются, а понимаются по-новому — как подвижничество любви, по образцу шрути, которые подвижничеством достигли рождения гопи; а пост экадаши в перечне Вишванатхи включает отказ даже от пищи, предложенной Господу. Вредно лишь то, что прямо противоречит чувству Враджа: созерцание Бога в величии, почитание цариц Двараки, мысль «я — Бог».
Пример с Яшодой, бросившей кормить Кришну ради закипевшего молока (ШБ 10.9.5), — один из самых любимых в традиции: забота о том, что питает любовь, сама есть любовь. Так тилак, чётки, служение туласи и вайшнавам не второстепенны для рагануги — это «молоко для Кришны».