देवा ह वै प्रजापतिमब्रुवन्निममेव नो भगवन्नोङ्कारमात्मानमुपदिशेति तथेत्युपद्रष्टानुमन्तैष आत्मा नृसिंहश्चिद्रूप एवाविकारो ह्युपलब्धः सर्वस्य सर्वत्र न ह्यस्ति द्वैतसिद्धिरात्मैव सिद्धोऽद्वितीयो मायया ह्यन्यदिव स वा एष आत्मा पर एषैव सर्वं तथाहि प्रज्ञेनैषा विद्या जगत्सर्वमात्मा परमात्मैव स्वप्रकाशोऽप्यविषयज्ञानत्वाज्जानन्नेव ह्यन्यत्रान्यन्न विजानात्यनुभुतेर्माया च तमोरूपानुभूतिस्तदेतज्जडं मोहात्मकमनन्तमिदं रूपस्यास्य व्यञ्जिका नित्यनिवृत्तापि मूढैरात्मेव दृष्टास्य सत्त्वमसत्त्वं च दर्शयति सिद्धत्वासिद्धत्वाभ्यां स्वतन्त्रास्वतन्त्रत्वने सैषा वटबीजसामान्यवदनेकवटशक्तिरेकैव तद्यथा वटबीजसामन्यमेकमनेकान्स्वाव्यतिरिक्तान्वटान्सबीजानुत्पाद्य तत्र तत्र पूर्णं सत्तिष्ठत्येवमेवैषा माया स्वाव्यतिरिक्तानि पूर्णानि क्षेत्राणि दर्शयित्वा जीवेशावभासेन करोति माया चाविद्या च स्वयमेव भवति सैषा चित्रा सुदृढा बह्वङ्कुरा स्वयं गुणभिन्नाङ्कुरेष्वपि गुणभिन्ना सर्वत्र ब्रह्मविष्णुशिवरूपिणी चैतन्यदीप्ता तस्मादात्मन एव त्रैविध्यं सर्वत्र योनित्वमभिमन्ता जीवो नियन्तेश्वरः सर्वाहंमानी हिरण्यगर्भस्त्रिरूप ईश्वरवद्व्यक्तचैतन्यःसर्वगो ह्येष ईश्वरः क्रियाज्ञानात्मा सर्वं सर्वमयं सर्वे जीवाः सर्वमयाः सर्वास्ववस्थासु तथाप्यल्पाः स वा एष भूतानिन्द्रियाणि विराजं देवताः कोशांश्च सृष्ट्वा प्रविश्यामूढो मूढ इव व्यवहरन्नास्ते माययैव तस्मादद्वय एवायमात्मा सन्मात्रो नित्यः शुद्धो बुद्धः सत्यो मुक्तो निरञ्जनो विभुरद्वयानन्दः परः प्रत्यगेकरसः प्रमाणैरेतैरवगतः सत्तामात्रं हीदं सर्वं सदेव पुरस्तात्सिद्धं हि ब्रह्म न ह्यत्र किञ्चानुभूयते नाविद्यानुभवात्मा न स्वप्रकाशे सर्वसाक्षिण्यविक्रियेऽद्वये पश्यतेहापि सन्मात्रमसदन्यत्सत्यं हीत्थं पुरस्तादयोनि स्वात्मस्थमानन्दचिद्धनं सिद्धं ह्यसिद्धं तद्विष्णुरीशानो ब्रह्मान्यदपि सर्वं सर्वगतं सर्वमत एव शुद्धोऽबाध्यस्वरूपो बुद्धः सुखस्वरूप आत्मा न ह्येतन्निरात्मकमपि नात्मा पुरतो हि सिद्धो न हीदं सर्वं कदाचिदात्मा हि स्वमहिमस्थो निरपेक्ष एक एव साक्षी स्वप्रकाशः किं तन्नित्यमात्मात्र ह्येव न विचिकित्समेतद्धीदं सर्वं साधयति द्रष्टा द्रष्टुः साक्ष्यविक्रियः सिद्धो निरवद्यो बाह्याभ्यन्तरवीक्षणात्सुविस्फुटतमः स परताद्ब्रूतैष दृष्टोऽदृष्टोऽव्यवहार्योऽप्यल्पो नाल्पः साक्ष्यविशेषोऽनन्योऽसुखदुःखोऽद्वयः परमात्मा सर्वज्ञोऽनन्तोऽभिन्नोऽद्वयः सर्वदा संवित्तिर्मायया नासंवित्तिः स्वप्रकाशे यूयमेव दृष्टाः किमद्वयेन द्वितीयमेव न यूयमेव ब्रूह्येव भगवन्निति देवा ऊचुर्यूयमेव दृश्यते चेन्नात्मज्ञा असङ्गो ह्ययमात्मातो यूयमेव स्वप्रकाशा इदं हि सत्संविन्मयत्वाद्यूयमेव नेति होचुर्हन्तासङ्गा वयमिति होचुः कथं पश्यन्तीति होवाच न वयं विद्म इति होचुस्ततो यूयमेव स्वप्रकाशा इति होवाच न च सत्संविन्मया एतौ हि पुरस्तात्सुविभातमव्यवहार्यमेवाद्वयं ज्ञातो नैष विज्ञातो विदिताविदितात्पर इति होचुः स होवाच तद्वा एतद्ब्रह्माद्वयं ब्रह्मत्वान्नित्यं शुद्धं बुद्धं मुक्तं सत्यं सूक्ष्मं परिपूर्णमद्वयं सदानन्दचिन्मात्रमात्मैवाव्यवहार्यं केन च तत्तदेतदात्मानमोमित्यपश्यन्तः पश्यत तदेतत्सत्यमात्मा ब्रह्मैव ब्रह्मात्मैवात्र ह्येव न विचिकित्स्यमित्यों सत्यं तदेतत्पण्डिता एव पश्यन्त्येतद्ध्यशब्दमस्पर्शमरूपमरसमगन्धमवक्तव्यमनदातव्यमगन्तव्यमविसर्जयितव्यमनानन्दयितव्यममन्तव्यमबोद्धव्यममनहङ्कर्तयितव्यमचेतयितव्यमप्राणयितव्यमनपानयितव्यमव्यानयितव्यमनुदानयितव्यमसमानयितव्यमनिन्द्रियमविषयमकरणमलक्षणमसङ्गमगुणमविक्रियमव्यपदेश्यमसत्त्वमरस्कमतमस्कममायमभयमप्यौपनिषदमेव सुविभातं सकृद्विभातं पुरतोऽस्मात्सर्वस्मात्सुविभातमद्वयं पश्यत हंसः सोऽहमिति स होवाच किमेष दृष्टोऽदृष्टो वेति दृष्टो विदिताविदितात्पर इति होचुः क्वैषा कथमिति होचुः किं तेन न किंचनेति होचुर्यूयमेवाश्चर्यरूपा इति होवाच न चेत्याहुरोमित्यनुजानीध्वं ब्रूतैनमिति ज्ञातोऽज्ञातश्चेति होचुर्नचैनमिति होचुरिति ब्रूतैवैवमात्मसिद्धमिति होवाच पश्याम एव भगवो न च वयं पश्यामो नैव वयं वक्तुं शक्नुमो नमस्तेऽस्तु भगवन् प्रसीदेति होचुर्न भेतव्यं पृच्छतेति होवाच क्वैषनुज्ञेत्येष एवात्मेति होवाच ते होचुर्नमस्तुभ्यं वयं त इति ह प्रजापतिर्देवाननु शशासानुशशासेति
devā ha vai prajāpatimabruvannimameva no bhagavannoṅkāramātmānamupadiśeti tathetyupadraṣṭānumantaiṣa ātmā nṛsiṃhaścidrūpa evāvikāro hyupalabdhaḥ sarvasya sarvatra na hyasti dvaitasiddhirātmaiva siddho'dvitīyo māyayā hyanyadiva sa vā eṣa ātmā para eṣaiva sarvaṃ tathāhi prajñenaiṣā vidyā jagatsarvamātmā paramātmaiva svaprakāśo'pyaviṣayajñānatvājjānanneva hyanyatrānyanna vijānātyanubhutermāyā ca tamorūpānubhūtistadetajjaḍaṃ mohātmakamanantamidaṃ rūpasyāsya vyañjikā nityanivṛttāpi mūḍhairātmeva dṛṣṭāsya sattvamasattvaṃ ca darśayati siddhatvāsiddhatvābhyāṃ svatantrāsvatantratvane saiṣā vaṭabījasāmānyavadanekavaṭaśaktirekaiva tadyathā vaṭabījasāmanyamekamanekānsvāvyatiriktānvaṭānsabījānutpādya tatra tatra pūrṇaṃ sattiṣṭhatyevamevaiṣā māyā svāvyatiriktāni pūrṇāni kṣetrāṇi darśayitvā jīveśāvabhāsena karoti māyā cāvidyā ca svayameva bhavati saiṣā citrā sudṛḍhā bahvaṅkurā svayaṃ guṇabhinnāṅkureṣvapi guṇabhinnā sarvatra brahmaviṣṇuśivarūpiṇī caitanyadīptā tasmādātmana eva traividhyaṃ sarvatra yonitvamabhimantā jīvo niyanteśvaraḥ sarvāhaṃmānī hiraṇyagarbhastrirūpa īśvaravadvyaktacaitanyaḥsarvago hyeṣa īśvaraḥ kriyājñānātmā sarvaṃ sarvamayaṃ sarve jīvāḥ sarvamayāḥ sarvāsvavasthāsu tathāpyalpāḥ sa vā eṣa bhūtānindriyāṇi virājaṃ devatāḥ kośāṃśca sṛṣṭvā praviśyāmūḍho mūḍha iva vyavaharannāste māyayaiva tasmādadvaya evāyamātmā sanmātro nityaḥ śuddho buddhaḥ satyo mukto nirañjano vibhuradvayānandaḥ paraḥ pratyagekarasaḥ pramāṇairetairavagataḥ sattāmātraṃ hīdaṃ sarvaṃ sadeva purastātsiddhaṃ hi brahma na hyatra kiñcānubhūyate nāvidyānubhavātmā na svaprakāśe sarvasākṣiṇyavikriye'dvaye paśyatehāpi sanmātramasadanyatsatyaṃ hītthaṃ purastādayoni svātmasthamānandaciddhanaṃ siddhaṃ hyasiddhaṃ tadviṣṇurīśāno brahmānyadapi sarvaṃ sarvagataṃ sarvamata eva śuddho'bādhyasvarūpo buddhaḥ sukhasvarūpa ātmā na hyetannirātmakamapi nātmā purato hi siddho na hīdaṃ sarvaṃ kadācidātmā hi svamahimastho nirapekṣa eka eva sākṣī svaprakāśaḥ kiṃ tannityamātmātra hyeva na vicikitsametaddhīdaṃ sarvaṃ sādhayati draṣṭā draṣṭuḥ sākṣyavikriyaḥ siddho niravadyo bāhyābhyantaravīkṣaṇātsuvisphuṭatamaḥ sa paratādbrūtaiṣa dṛṣṭo'dṛṣṭo'vyavahāryo'pyalpo nālpaḥ sākṣyaviśeṣo'nanyo'sukhaduḥkho'dvayaḥ paramātmā sarvajño'nanto'bhinno'dvayaḥ sarvadā saṃvittirmāyayā nāsaṃvittiḥ svaprakāśe yūyameva dṛṣṭāḥ kimadvayena dvitīyameva na yūyameva brūhyeva bhagavanniti devā ūcuryūyameva dṛśyate cennātmajñā asaṅgo hyayamātmāto yūyameva svaprakāśā idaṃ hi satsaṃvinmayatvādyūyameva neti hocurhantāsaṅgā vayamiti hocuḥ kathaṃ paśyantīti hovāca na vayaṃ vidma iti hocustato yūyameva svaprakāśā iti hovāca na ca satsaṃvinmayā etau hi purastātsuvibhātamavyavahāryamevādvayaṃ jñāto naiṣa vijñāto viditāviditātpara iti hocuḥ sa hovāca tadvā etadbrahmādvayaṃ brahmatvānnityaṃ śuddhaṃ buddhaṃ muktaṃ satyaṃ sūkṣmaṃ paripūrṇamadvayaṃ sadānandacinmātramātmaivāvyavahāryaṃ kena ca tattadetadātmānamomityapaśyantaḥ paśyata tadetatsatyamātmā brahmaiva brahmātmaivātra hyeva na vicikitsyamityoṃ satyaṃ tadetatpaṇḍitā eva paśyantyetaddhyaśabdamasparśamarūpamarasamagandhamavaktavyamanadātavyamagantavyamavisarjayitavyamanānandayitavyamamantavyamaboddhavyamamanahaṅkartayitavyamacetayitavyamaprāṇayitavyamanapānayitavyamavyānayitavyamanudānayitavyamasamānayitavyamanindriyamaviṣayamakaraṇamalakṣaṇamasaṅgamaguṇamavikriyamavyapadeśyamasattvamaraskamatamaskamamāyamabhayamapyaupaniṣadameva suvibhātaṃ sakṛdvibhātaṃ purato'smātsarvasmātsuvibhātamadvayaṃ paśyata haṃsaḥ so'hamiti sa hovāca kimeṣa dṛṣṭo'dṛṣṭo veti dṛṣṭo viditāviditātpara iti hocuḥ kvaiṣā kathamiti hocuḥ kiṃ tena na kiṃcaneti hocuryūyamevāścaryarūpā iti hovāca na cetyāhuromityanujānīdhvaṃ brūtainamiti jñāto'jñātaśceti hocurnacainamiti hocuriti brūtaivaivamātmasiddhamiti hovāca paśyāma eva bhagavo na ca vayaṃ paśyāmo naiva vayaṃ vaktuṃ śaknumo namaste'stu bhagavan prasīdeti hocurna bhetavyaṃ pṛcchateti hovāca kvaiṣanujñetyeṣa evātmeti hovāca te hocurnamastubhyaṃ vayaṃ ta iti ha prajāpatirdevānanu śaśāsānuśaśāseti
The gods said to Prajāpati: “This very Oṁkāra, the Ātman, teach to us, O lord.” — “So be it. The overseer and the consenter — this Ātman, Nṛsiṃha, having the form of consciousness, unchanging, is apprehended by all and everywhere; for duality cannot be established, only the Ātman is established, without a second, and by māyā there is as it were an other. He is the highest Ātman, he is everything; for thus: by understanding this vidyā, the whole world, the Ātman is only the Highest Ātman. And though he is self-luminous — since his knowledge is not of objects — the knower does not know an other in an other; and from experience come māyā and darkness…”
f5a725229efa · publicado 29 jul 2026, 4:39:50 UTC
Disponible enRUENPasa de verso en verso con
The ninth, last khaṇḍa, and its question is the same as the first's: “teach us the Oṁkāra, the Ātman”.
The circle has closed: the book ends with what it began.
The answer opens with two words that in the śruti constantly stand together: upadraṣṭā anumantā — “the overseer and the consenter”.
Both are from the Gītā, where it is said of the Highest Puruṣa in the body: “the overseer and the consenter, the bearer, the enjoyer, the great lord”.
Note the second: anumantṛ, “the consenter”. The same root as anujñā, “the permission”, of which the eighth khaṇḍa spoke.
There is the whole connection. He does not compel and does not forbid: He permits. And therefore the world goes as it goes.
Then it is said: nahy asti dvaita-siddhiḥ — “duality cannot be established”.
This reads as an assertion of non-duality, and so it is usually read. But note the proviso standing right there: māyayā hy anyad iva — “by māyā, as it were an other”.
The word iva, “as it were”, in Sanskrit marks comparison, not negation. Not “there is no other at all”, but “an other — as it were”.
Vaiṣṇava Vedānta holds precisely to this iva: difference is not self-standing, but neither is it invented; it exists by the power of Him whose māyā it is.
The paragraph's last line is dark in transmission, and I have translated it as it stands.