श्रुतेस् तु शब्द-मूलत्वात्
śrutes tu śabda-mūlatvāt
[Брахману дилемма «целиком или частью» не грозит:] по шрути же — ибо [Он] коренится в слове.
अथैतौ दोषौ ब्रह्म-कर्तृत्व-पक्षे स्यातां न वेति वीक्षायां सर्वेषु कार्येषु कृत्स्नेन स्वरूपेण चेत् प्रवर्तते, तर्हि तृणोदञ्चनादौ कृत्स्नस्य प्रसक्तिर् न च सा सम्भवेद् अंशेन तत् सिद्धेः । क्वचिद् अंशेन चेत् प्रवर्तते, तर्हि निष्कलं निष्क्रियम् इत्य् आदि-श्रुति-व्याकोपापत्तिर् अतः स्याताम् इति प्राप्ते—
श्रुतेस् तु शब्द-मूलत्वात् ॥
शङ्का-च्छेदाय तु-शब्दः । उपसंहार-सूत्रान् नेत्य् अनुवर्तते । ब्रह्म-कर्तृत्व-पक्षे लोक-दृष्टा दोषा न स्युः । कुतः ? श्रुतेः । अलौकिकम् अचिन्त्यं ज्ञानात्मकम् अपि मूर्तं ज्ञानवच् चैकम् एव बहुधावभातं च, निरंशम् अपि सांशं च, मितम् अप्य् अमितं च, सर्व-कर्तृ निर्विकारं च ब्रह्म इति श्रवणाद् एवेत्य् अर्थः । तथा हि—बृहच् च तद्-दिव्यम् अचिन्त्य-रूपम् इति मुण्डके अलौकिकत्वादि श्रुतम् । तम् एकं गोविन्दं सच्-चिद्-आनन्द-विग्रहम् [गो.ता.उ. 1.33], बर्हापीडाभिरामाय रामयाकुण्ठ-मेधसे [गो.ता.उ. 1.36], एकोऽपि सन् बहुधा यो विभाति [गो.ता.उ. 1.19] इति गोपालोपनिषदि ज्ञानात्मकत्वाद् इति । अमात्रोऽनन्त-मात्रश् च द्वैतस्योपशमः शिवः इति माण्डूक्योपनिषदि निरंशत्वेऽपि सांशत्वम् । आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः [क.उ. 1.2.21] इति काठके मितत्वेऽप्य् अमितत्वं च । द्याव्-आभूमी जनयन् देव एकः [श्वे.उ. 3.3], एष देवो विश्व-कर्मा महात्मा [श्वे.उ. 4.17], स विश्व-कृद् विश्व-विद् आत्म-योनिर् [श्वे.उ. 6.16], निष्कलं निष्क्रियं शान्तं निरवद्यं निरञ्जनम् [श्वे.उ. 6.19] इति श्वेताश्वतर-श्रुतौ सर्व-कर्तृत्वेऽपि निर्विकारत्वं चेत्य् एतत् सर्वं श्रुत्य्-अनुसारेणैव स्वीकार्यं, न तु केवलया युक्त्या प्रतिविधेयम् इति ।
ननु श्रुत्यापि बाधितार्थकं कथं बोधनीयम् ? तत्राह—शब्देति । अविचिन्त्यार्थस्य शब्दैक-प्रमाणत्वाद् इत्य् अर्थः । तादृशे मणि-मन्त्रादौ दृष्टं ह्य् एतत् प्रकृते कैमुत्यम् आपादयति । इदम् अत्र निष्कृष्टम् । प्रत्यक्षानुमान-शब्दाः प्रमाणानि भवन्ति । प्रत्यक्षं तावत् व्यभिचारि दृष्टं माया-मुण्डावलोके चैत्रस्येदं मुण्डम् इत्य् आदौ । वृष्ट्या तत्-काल-निर्वापित-वह्नौ चिरम् अधिक-द्वित्वर-धूमे पर्वते वह्निमान् धूमाद् इत्य् अनुमानं च । आप्त-वाक्य-लक्षणः शब्दस् तु न क्वापि व्यभिचरति हिमालये हिमं, रत्नालये रत्नम् इत्य् आदिः । स हि तद्-अनुग्राही तन्-निरपेक्षस् तद्-अवगम्ये साधकतमश् च । दृष्ट-चर-माया-मुण्डस्य पुंसो भ्रान्त्या सत्येऽप्य् अविश्वस्ते तद् एवेदम् इत्य् आकाश-वाण्य्-आदौ । "अरे शीतार्ताः पान्था मास्मिन् वह्निं सम्भावयत दृष्टम् अस्माभिः स इदानीं वृष्ट्यैव निर्वाणः । किन्त्व् अमुष्मिन् धूमोद्गारिणि गिरौ स दृश्यते" इत्य् आदौ च तद्-उभयानुग्राहिता । मणि-कण्ठस् त्वम् असीत्य् आदौ तन्-निरपेक्षता, तद्-अवगम्ये ग्रह-चेष्टादौ साधकतमता चेति शब्दस्य सर्वतः श्रैष्ठ्ये स्थिते ब्रह्म-बोधकस् तु श्रुति-शब्द एव । नावेदविन् मनुते तं बृहन्तम् इत्य् आदि श्रवणात् । स्वतः-सिद्धत्वेन निर्दोषत्वाच् चेति ॥27॥
athaitau doṣau brahma-kartṛtva-pakṣe syātāṁ na veti vīkṣāyāṁ sarveṣu kāryeṣu kṛtsnena svarūpeṇa cet pravartate, tarhi tṛṇodañcanādau kṛtsnasya prasaktir na ca sā sambhaved aṁśena tat siddheḥ | kvacid aṁśena cet pravartate, tarhi niṣkalaṁ niṣkriyam ity ādi-śruti-vyākopāpattir ataḥ syātām iti prāpte—
śrutes tu śabda-mūlatvāt ||
śaṅkā-cchedāya tu-śabdaḥ | upasaṁhāra-sūtrān nety anuvartate | brahma-kartṛtva-pakṣe loka-dṛṣṭā doṣā na syuḥ | kutaḥ ? śruteḥ | alaukikam acintyaṁ jñānātmakam api mūrtaṁ jñānavac caikam eva bahudhāvabhātaṁ ca, niraṁśam api sāṁśaṁ ca, mitam apy amitaṁ ca, sarva-kartṛ nirvikāraṁ ca brahma iti śravaṇād evety arthaḥ | tathā hi—bṛhac ca tad-divyam acintya-rūpam iti muṇḍake alaukikatvādi śrutam | tam ekaṁ govindaṁ sac-cid-ānanda-vigraham [go.tā.u. 1.33], barhāpīḍābhirāmāya rāmayākuṇṭha-medhase [go.tā.u. 1.36], eko'pi san bahudhā yo vibhāti [go.tā.u. 1.19] iti gopālopaniṣadi jñānātmakatvād iti | amātro'nanta-mātraś ca dvaitasyopaśamaḥ śivaḥ iti māṇḍūkyopaniṣadi niraṁśatve'pi sāṁśatvam | āsīno dūraṁ vrajati śayāno yāti sarvataḥ [ka.u. 1.2.21] iti kāṭhake mitatve'py amitatvaṁ ca | dyāv-ābhūmī janayan deva ekaḥ [śve.u. 3.3], eṣa devo viśva-karmā mahātmā [śve.u. 4.17], sa viśva-kṛd viśva-vid ātma-yonir [śve.u. 6.16], niṣkalaṁ niṣkriyaṁ śāntaṁ niravadyaṁ nirañjanam [śve.u. 6.19] iti śvetāśvatara-śrutau sarva-kartṛtve'pi nirvikāratvaṁ cety etat sarvaṁ śruty-anusāreṇaiva svīkāryaṁ, na tu kevalayā yuktyā pratividheyam iti |
nanu śrutyāpi bādhitārthakaṁ kathaṁ bodhanīyam ? tatrāha—śabdeti | avicintyārthasya śabdaika-pramāṇatvād ity arthaḥ | tādṛśe maṇi-mantrādau dṛṣṭaṁ hy etat prakṛte kaimutyam āpādayati | idam atra niṣkṛṣṭam | pratyakṣānumāna-śabdāḥ pramāṇāni bhavanti | pratyakṣaṁ tāvat vyabhicāri dṛṣṭaṁ māyā-muṇḍāvaloke caitrasyedaṁ muṇḍam ity ādau | vṛṣṭyā tat-kāla-nirvāpita-vahnau ciram adhika-dvitvara-dhūme parvate vahnimān dhūmād ity anumānaṁ ca | āpta-vākya-lakṣaṇaḥ śabdas tu na kvāpi vyabhicarati himālaye himaṁ, ratnālaye ratnam ity ādiḥ | sa hi tad-anugrāhī tan-nirapekṣas tad-avagamye sādhakatamaś ca | dṛṣṭa-cara-māyā-muṇḍasya puṁso bhrāntyā satye'py aviśvaste tad evedam ity ākāśa-vāṇy-ādau | "are śītārtāḥ pānthā māsmin vahniṁ sambhāvayata dṛṣṭam asmābhiḥ sa idānīṁ vṛṣṭyaiva nirvāṇaḥ | kintv amuṣmin dhūmodgāriṇi girau sa dṛśyate" ity ādau ca tad-ubhayānugrāhitā | maṇi-kaṇṭhas tvam asīty ādau tan-nirapekṣatā, tad-avagamye graha-ceṣṭādau sādhakatamatā ceti śabdasya sarvataḥ śraiṣṭhye sthite brahma-bodhakas tu śruti-śabda eva | nāvedavin manute taṁ bṛhantam ity ādi śravaṇāt | svataḥ-siddhatvena nirdoṣatvāc ceti ||27||
170763f2a733 · publicado 27 jul 2026, 4:31:31 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
А будут ли эти два изъяна на стороне Брахмана-творца? Если во всех делах действует всею сущностью — то и в подъёме соломинки занят целиком, а это невозможно: то сбывается долей. Если же где-то действует долей — взбунтуется шрути «бесчастный, бездейственный…». При полученном —
«По шрути же: ибо [Он] коренится в слове».
На стороне Брахмана-творца мирских изъянов не будет. Почему? По шрути: Брахман немирской, непостижимый — состоящий из знания и всё же ОБРАЗНЫЙ, и обладающий знанием; один — и многообразно сияющий; бесчастный — и с частями; измеренный — и безмерный; вседелающий — и неизменный: именно по слышанию. А именно: в Мундаке слышана немирскость («велико То, дивно, непостижимо образом»); в Гопала-упанишаде — [образность] при природе знания: «Того единого ГОВИНДУ, чьё тело — бытие, сознание, блаженство», «Прекрасному в короне из павлиньих перьев…», «кто, единый, сияет многообразно»; в Мандукье — при бесчастности с частями («вне мер — и бесконечно-мерный»); в Катхе — при измеренности безмерность («сидя — далеко идёт, лёжа — движется всюду»); в шрути шветашватаров — при вседелании неизменность («небо и землю рождающий единый Бог»… «бесчастный, бездейственный, покойный, безупречный»). Всё это принимай лишь вслед шрути и не оспаривай голым доводом.
Но как учить противоразумному даже шрути? На это: «в слове»: у непостижимого предмета одно мерило — слово. Это видано на камнях и мантрах такого [рода] — в нашем деле тем более. Вот выжимка: мерила суть восприятие, вывод, слово. Восприятие видано сбоящим («вот бритая голова Чайтры» — при морочном бритье); сбоит и вывод («огонь — по дыму» — когда огонь погашен дождём, а дым долго стоит). Слово же — речь надёжного — не сбоит нигде («в Гималаях — снег, в копи — самоцветы»). Оно тем двум благодетель (человеку, видавшему морочное бритьё и не верящему уже и правде, — глас: «это то самое»; и путникам: «не чайте огня в этой горе — он погашен дождём, но вон на той, дымящей, он есть»); от них независимо («у тебя на шее — самоцвет» [которого сам не видишь]); и в своём предмете — как ход планет — наилучшее орудие. При таком всеобщем первенстве слова о Брахмане учит лишь слово шрути: «не мыслит Того великого не знающий Веды» — ибо оно самодоказанно и безызъянно.