विकरणत्वान् नेति चेत् तद् उक्तम्
vikaraṇatvān neti cet tad uktam
Если скажут: [творить] нельзя — без органов, — то [уже] сказано: «без рук берёт, без глаз видит».
पुनर् आशङ्क्य समाधत्ते । कर्तृत्वं ब्रह्मणो न सम्भवत्य् अनिन्द्रियत्वात् । शक्तिमन्तोऽपि देवादयः सेन्द्रिया एव तत्-तत्-कार्य-क्षमा विज्ञायन्ते । ब्रह्म त्व् अनिन्द्रियं कथं विश्व-कार्याय क्षमं स्यात् ? श्रुतिश् च श्वेताश्वतरैः पठिता तस्येन्द्रिय-शून्यत्वम् आह—
अपाणि-पादो जवनो ग्रहीता
पश्यत्य् अचक्षुः स शृणोत्य् अकर्णः ।
स वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता
तम् आहुर् अग्र्यं पुरुषं महान्तम् ॥ [श्वे.उ. 3.19 ॥ इति ।
एवं प्राप्ते ब्रवीति—
विकरणत्वान् नेति चेत् तद् उक्तम् ॥
अनिन्द्रियत्वात् ब्रह्मणः कर्तृत्वं नेति यद् उच्यते तद् उक्तम् उत्तरत्र स्वाभाविक-पर-शक्तिकतां दर्शयन्त्या श्रुत्यैव तत् समाहितम् इत्य् अर्थः । तथा हि तैर् एव पठ्यते—
तम् ईश्वराणां परमं महेश्वरं
तं देवतानां परमं च दैवतम् ।
पतिं पतीनां परमं परस्ताद्
विदाम देवं भुवनेशम् ईड्यम् ॥
न तस्य कार्यं करणं च विद्यते
न तत्-समश् चाभ्यधिकश् च दृश्यते ।
परास्य शक्तिर् विविधैव श्रूयते
स्वाभाविकी ज्ञान-बल-क्रिया च ॥
न तस्य कश्चित् पतिर् अस्ति लोके
न चेशिता नैव च तस्य लिङ्गम् ।
स कारणं करणाधिपाधिपो
न चास्य कश्चिज् जनिता न चाधिपः ॥ [श्वे.उ. 6.7-9 ॥ इति ।
अपाणीत्य् आदिना पाण्य्-आदि-वर्जितोऽप्य् असौ महा-पुरुषो ग्रहणादि-कार्य-भाग् भवतीत्य् उक्तं प्राक् । तत्र सन्दिहानान् प्रति पुनर् आह तम् इति । पुरुष-मात्र-नियन्तृत्वात् महा-पुरुषत्वं सिद्धम् । कार्यं प्राकृतं करणं च शब्दाद् वपुस् तस्य नास्ति । पर-शक्ति-मयं तु तत् तद् अस्त्य् एव । सा च शक्तिः स्वाभाविकी स्वरूपानुबन्धिन्य् एतेनास्य ज्ञान-बल-क्रिया च तथा । ईदृश-गुण-विरहान् न कोऽपि तस्य समः । अधिकस् तु नास्त्य् एवेत्य् आह न तस्य कश्चिद् इति । तथा च प्राकृत-करण-विरहेऽपि स्वरूपानुबन्धि-करणमत्त्वाद् अनुपपन्नं न वृत्तीनां नियमः प्रतिषिध्यते ।
सर्वतः पाणि-पादं तत् सर्वतोऽक्षि-शिरो-मुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति ॥ [श्वे.उ. 3.16 ॥ इति तैर् एव पठितत्वात् ।
अङ्गानि यस्य सकलेन्द्रिय-वृत्तिमन्ति इति स्मरणाच् च । दृष्टं चेत्थं वन्य-भोजनावसरे । एतत्-पक्षे तस्य न किंचित् कार्यं साध्यम् अस्ति पूर्णत्वात् । अतः करुणं विधानं च न समानम् अन्यत् ॥31॥
punar āśaṅkya samādhatte | kartṛtvaṁ brahmaṇo na sambhavaty anindriyatvāt | śaktimanto'pi devādayaḥ sendriyā eva tat-tat-kārya-kṣamā vijñāyante | brahma tv anindriyaṁ kathaṁ viśva-kāryāya kṣamaṁ syāt ? śrutiś ca śvetāśvataraiḥ paṭhitā tasyendriya-śūnyatvam āha—
apāṇi-pādo javano grahītā
paśyaty acakṣuḥ sa śṛṇoty akarṇaḥ |
sa vetti vedyaṁ na ca tasyāsti vettā
tam āhur agryaṁ puruṣaṁ mahāntam || [śve.u. 3.19 || iti |
evaṁ prāpte bravīti—
vikaraṇatvān neti cet tad uktam ||
anindriyatvāt brahmaṇaḥ kartṛtvaṁ neti yad ucyate tad uktam uttaratra svābhāvika-para-śaktikatāṁ darśayantyā śrutyaiva tat samāhitam ity arthaḥ | tathā hi tair eva paṭhyate—
tam īśvarāṇāṁ paramaṁ maheśvaraṁ
taṁ devatānāṁ paramaṁ ca daivatam |
patiṁ patīnāṁ paramaṁ parastād
vidāma devaṁ bhuvaneśam īḍyam ||
na tasya kāryaṁ karaṇaṁ ca vidyate
na tat-samaś cābhyadhikaś ca dṛśyate |
parāsya śaktir vividhaiva śrūyate
svābhāvikī jñāna-bala-kriyā ca ||
na tasya kaścit patir asti loke
na ceśitā naiva ca tasya liṅgam |
sa kāraṇaṁ karaṇādhipādhipo
na cāsya kaścij janitā na cādhipaḥ || [śve.u. 6.7-9 || iti |
apāṇīty ādinā pāṇy-ādi-varjito'py asau mahā-puruṣo grahaṇādi-kārya-bhāg bhavatīty uktaṁ prāk | tatra sandihānān prati punar āha tam iti | puruṣa-mātra-niyantṛtvāt mahā-puruṣatvaṁ siddham | kāryaṁ prākṛtaṁ karaṇaṁ ca śabdād vapus tasya nāsti | para-śakti-mayaṁ tu tat tad asty eva | sā ca śaktiḥ svābhāvikī svarūpānubandhiny etenāsya jñāna-bala-kriyā ca tathā | īdṛśa-guṇa-virahān na ko'pi tasya samaḥ | adhikas tu nāsty evety āha na tasya kaścid iti | tathā ca prākṛta-karaṇa-virahe'pi svarūpānubandhi-karaṇamattvād anupapannaṁ na vṛttīnāṁ niyamaḥ pratiṣidhyate |
sarvataḥ pāṇi-pādaṁ tat sarvato'kṣi-śiro-mukham |
sarvataḥ śrutimal loke sarvam āvṛtya tiṣṭhati || [śve.u. 3.16 || iti tair eva paṭhitatvāt |
aṅgāni yasya sakalendriya-vṛttimanti iti smaraṇāc ca | dṛṣṭaṁ cetthaṁ vanya-bhojanāvasare | etat-pakṣe tasya na kiṁcit kāryaṁ sādhyam asti pūrṇatvāt | ataḥ karuṇaṁ vidhānaṁ ca na samānam anyat ||31||
6ce0726b81d6 · publicado 27 jul 2026, 4:31:31 UTC
Disponible enRUPasa de verso en verso con
Вновь, предвидя, разрешает. Творчество Брахмана невозможно — по безóрганности: и наделённые силой боги известны способными к делам лишь при органах; и шрути шветашватаров речет его безóрганность: «без рук и ног — скорый хвататель; видит без глаз, слышит без ушей; он знает знаемое, а его знающего нет: его зовут Первым Пурушей Великим». При полученном —
«Если скажут: по безорудийности — нет, — то [уже] сказано».
Что говорится «Брахману, безóрганному, не творить» — то разрешено самой шрути, далее показующей прирождённую высшую шакти. Ими же читается: «Того — высшего Маха-Ишвару над владыками, высшее Божество божеств, Господина господ… знаем — Владыку миров, славимого. НЕТ У НЕГО [тварного] ТЕЛА И ОРГАНА; не виден ни равный Ему, ни больший; высшая Его шакти слышится многообразной — прирождённые знание, мощь и действие. Нет у Него господина, ни повелителя, ни приметы; Он — Причина, Владыка владык органов; нет у Него ни родителя, ни начальника» [6.7–9]. [Стихом] «без рук…» прежде сказано: сей Великий Пуруша, лишённый рук, причастен делам хватания; сомневающимся вновь говорит: «Того…». Пракритного тела и органа — по слову — у Него нет; но ТО, из высшей шакти, — именно ЕСТЬ; и та шакти прирождённая, связанная со [самой] сварупой, — тем же и Его знание, мощь, действие. За отсутствием таких качеств [у иных] нет Ему равного, а большего — вовсе. Итак: и без пракритных органов, обладая органами, привязанными к сварупе, [Он творит] — и распорядок отправлений не отменён: «всюду Его руки и ноги, всюду очи, главы, уста, всюду уши — всё объемля, стоит» [3.16] — ими же читается; и по памятованию: «чьи члены несут отправления всех чувств». И так ВИДАНО — на лесной трапезе. На этой стороне Ему нечего достигать делом — по полноте; потому [Его] устроение — милосердие, и нет равного иного.