महाभारत
Dyūta-parva (duryodhana-nivedana, dyūta-anujñā) (Duryodhana's Complaint and the Permission for the Game)2.45.12–14
2505 / 15823
महाभारत · 2.45.12–14
देवनागरी

दुर्योधन उवाच
अश्नाम्य् आच्छादये चाहं यथा कुपुरुषस् तथा ॥
अमर्षं धारये चोग्रं तितिक्षन् कालपर्ययम् ॥
अमर्षणः स्वाः प्रकृतीर् अभिभूय परे स्थिताः ॥
क्लेशान् मुमुक्षुः परजान् स वै पुरुष उच्यते ॥
संतोषो वै श्रियं हन्ति अभिमानश् च भारत ॥
अनुक्रोशभये चोभे यैर् वृतो नाश्नुते महत् ॥

लिप्यंतरण (IAST)

duryodhana uvāca
aśnāmy ācchādaye cāhaṃ yathā kupuruṣas tathā ||
amarṣaṃ dhāraye cograṃ titikṣan kālaparyayam ||
amarṣaṇaḥ svāḥ prakṛtīr abhibhūya pare sthitāḥ ||
kleśān mumukṣuḥ parajān sa vai puruṣa ucyate ||
saṃtoṣo vai śriyaṃ hanti abhimānaś ca bhārata ||
anukrośabhaye cobhe yair vṛto nāśnute mahat ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
अश्नाम्य् आच्छादये च अहंaśnāmy ācchādaye ca ahaṃ'I eat and dress
यथा कु-पुरुषस् तथाyathā ku-puruṣas tathālike an ordinary man;
अमर्षं धारये च उग्रंamarṣaṃ dhāraye ca ugraṃbut I harbor a fierce impatience [envy],
तितिक्षन् काल-पर्ययम्titikṣan kāla-paryayamenduring, [awaiting] time's turning;
अमर्षणः स्वाः प्रकृतीर्amarṣaṇaḥ svāḥ prakṛtīrthe impatient one, having overcome [the weakness] of his own nature,
अभिभूय परे स्थिताःabhibhūya pare sthitāḥrising above his enemies,
क्लेशान् मुमुक्षुः पर-जान्kleśān mumukṣuḥ para-jānlonging to be rid of the torments caused by enemies,
स वै पुरुष उच्यतेsa vai puruṣa ucyatehe is truly called a man;
संतोषो वै श्रियं हन्तिsaṃtoṣo vai śriyaṃ hanticontentment [with little] destroys fortune,
अभिमानश् च भारतabhimānaś ca bhārataand [false] pity, O Bharata;
अनुक्रोश-भये च उभेanukrośa-bhaye ca ubhecompassion and fear — both,
यैर् वृतो न अश्नुते महत्yair vṛto na aśnute mahatwhoever is possessed by them does not attain greatness.'
दुर्योधनduryodhanaoriginal form "duryodhana", added to complete the word-by-word coverage
चाहंcāhaṃoriginal form "cāhaṃ", added to complete the word-by-word coverage
कुपुरुषस्kupuruṣasoriginal form "kupuruṣas", added to complete the word-by-word coverage
चोग्रंcograṃoriginal form "cograṃ", added to complete the word-by-word coverage
कालपर्ययम्kālaparyayamoriginal form "kālaparyayam", added to complete the word-by-word coverage
परजान्parajānoriginal form "parajān", added to complete the word-by-word coverage
अनुक्रोशभयेanukrośabhayeoriginal form "anukrośabhaye", added to complete the word-by-word coverage
चोभेcobheoriginal form "cobhe", added to complete the word-by-word coverage
नाश्नुतेnāśnuteoriginal form "nāśnute", added to complete the word-by-word coverage
अनुवाद

'I eat and dress like any ordinary man, but I harbor a fierce envy, enduring [until] time turns. He who, impatient, having overcome [the weakness of] his own nature, rises above his enemies and longs to be rid of the torments they cause, is truly called a man. Contentment [with little] destroys fortune, O Bharata, as does [false] pity; whoever is possessed by both compassion and fear does not attain greatness.'

संस्करण

07c06c63835b · प्रकाशित 16 जुल॰ 2026, 3:49:22 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRUEN

श्लोक बदलें इन कुंजियों से