महाभारत
Varṇa by Conduct, Not Birth: Rise and Fall among the Orders (Part 1)13.131.16-22
12716 / 15823
महाभारत · 13.131.16-22
देवनागरी

इदं चैवापरं देवि ब्रह्मणा समुदीरितम् ॥
अध्यात्मं नैष्ठिकं सद्भिर् धर्मकामैर् निषेव्यते ॥
उग्रान्नं गर्हितं देवि गणान्नं श्राद्धसूतकम् ॥
घुष्टान्नं नैव भोक्तव्यं शूद्रान्नं नैव कर्हि चित् ॥
शूद्रान्नं गर्हितं देवि देवदेवैर् महात्मभिः ॥
पितामहमुखोत्सृष्टं प्रमाणम् इति मे मतिः ॥
शूद्रान्नेनावशेषेण जठरे यो म्रियेत वै ॥
आहिताग्निस् तथा यज्वा स शूद्रगतिभाग् भवेत् ॥
तेन शूद्रान्नशेषेण ब्रह्मस्थानाद् अपाकृतः ॥
ब्राह्मणः शूद्रताम् एति नास्ति तत्र विचारणा ॥
यस्यान्नेनावशेषेण जठरे यो म्रियेत वै ॥
तां तां योनिं व्रजेद् विप्रो यस्यान्नम् उपजीवति ॥
ब्राह्मणत्वं शुभं प्राप्य दुर्लभं यो ऽवमन्यते ॥
अभोज्यान्नानि चाश्नाति स द्विजत्वात् पतेत वै ॥

लिप्यंतरण (IAST)

idaṃ caivāparaṃ devi brahmaṇā samudīritam ||
adhyātmaṃ naiṣṭhikaṃ sadbhir dharmakāmair niṣevyate ||
ugrānnaṃ garhitaṃ devi gaṇānnaṃ śrāddhasūtakam ||
ghuṣṭānnaṃ naiva bhoktavyaṃ śūdrānnaṃ naiva karhi cit ||
śūdrānnaṃ garhitaṃ devi devadevair mahātmabhiḥ ||
pitāmahamukhotsṛṣṭaṃ pramāṇam iti me matiḥ ||
śūdrānnenāvaśeṣeṇa jaṭhare yo mriyeta vai ||
āhitāgnis tathā yajvā sa śūdragatibhāg bhavet ||
tena śūdrānnaśeṣeṇa brahmasthānād apākṛtaḥ ||
brāhmaṇaḥ śūdratām eti nāsti tatra vicāraṇā ||
yasyānnenāvaśeṣeṇa jaṭhare yo mriyeta vai ||
tāṃ tāṃ yoniṃ vrajed vipro yasyānnam upajīvati ||
brāhmaṇatvaṃ śubhaṃ prāpya durlabhaṃ yo 'vamanyate ||
abhojyānnāni cāśnāti sa dvijatvāt pateta vai ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
इदं च एव अपरं देविidaṃ ca eva aparaṃ deviэто же иное, богиня
ब्रह्मणा समुदीरितम्brahmaṇā samudīritamБрахмою возвещённое
अध्यात्मं नैष्ठिकं सद्भिःadhyātmaṃ naiṣṭhikaṃ sadbhiḥоб Адхьятме, твёрдое, добрыми
धर्मकामैः निषेव्यतेdharmakāmaiḥ niṣevyateдхармы желающими соблюдаемо
उग्रान्नं गर्हितं देविugrānnaṃ garhitaṃ deviугра-пища порицаема, богиня
गणान्नं श्राद्धसूतकम्gaṇānnaṃ śrāddhasūtakamгана-пища, шраддха-сутака
घुष्टान्नं न एव भोक्तव्यंghuṣṭānnaṃ na eva bhoktavyaṃобъявленная на продажу пища да не едома
शूद्रान्नं न एव कर्हि चित्śūdrānnaṃ na eva karhi citшудры-пища же никогда
शूद्रान्नं गर्हितं देविśūdrānnaṃ garhitaṃ deviшудры-пища порицаема, богиня
देवदेवैः महात्मभिःdevadevaiḥ mahātmabhiḥбогов-богами, великими душою
पितामहमुख-उत्सृष्टंpitāmahamukha-utsṛṣṭaṃиз Прародителя уст изошедшее
प्रमाणम् इति मे मतिःpramāṇam iti me matiḥсвидетельство, таково моё мнение
शूद्रान्नेन अवशेषेणśūdrānnena avaśeṣeṇaшудры-пищею, оставшеюся
जठरे यः म्रियेत वैjaṭhare yaḥ mriyeta vaiв животе кто умер бы
आहिताग्निः तथा यज्वाāhitāgniḥ tathā yajvāогни возжёгший, жертвователь
स शूद्रगतिभाक् भवेत्sa śūdragatibhāk bhavetон шудры-участи причастен бывает
तेन शूद्रान्नशेषेणtena śūdrānnaśeṣeṇaтою шудры-пищи остатком
ब्रह्मस्थानात् अपाकृतःbrahmasthānāt apākṛtaḥот Брахман-места отброшенный
ब्राह्मणः शूद्रताम् एतिbrāhmaṇaḥ śūdratām etiбрахман к шудринству идёт
न अस्ति तत्र विचारणाna asti tatra vicāraṇāнет тут сомнения
यस्य अन्नेन अवशेषेणyasya annena avaśeṣeṇaчьею пищею, оставшеюся
जठरे यः म्रियेत वैjaṭhare yaḥ mriyeta vaiв животе кто умер бы
तां तां योनिं व्रजेत् विप्रःtāṃ tāṃ yoniṃ vrajet vipraḥв то-то лоно идёт брахман
यस्य अन्नम् उपजीवतिyasya annam upajīvatiчьею пищею живёт
ब्राह्मणत्वं शुभं प्राप्यbrāhmaṇatvaṃ śubhaṃ prāpyaбрахманство благое обретя
दुर्लभं यः अवमन्यतेdurlabhaṃ yaḥ avamanyateтруднодостижимое кто презирает
अभोज्यान्नानि च अश्नातिabhojyānnāni ca aśnātiнесъедобную пищу и ест
स द्विजत्वात् पतेत वैsa dvijatvāt pateta vaiон от дваждырождённости падает
अनुवाद

«Это же иное, богиня, Брахмою возвещённое, об Адхьятме, твёрдое, добрыми, дхармы желающими, соблюдаемо: угра-пища порицаема, богиня, гана-пища, шраддха-сутака, объявленная на продажу пища да не едома, шудры-пища же никогда. Шудры-пища порицаема, богиня, богов-богами, великими душою; из Прародителя уст изошедшее — свидетельство, таково моё мнение. Шудры-пищею, оставшеюся, в животе кто умер бы, — огни возжёгший, жертвователь, он шудры-участи причастен бывает. Тою шудры-пищи остатком от Брахман-места отброшенный, брахман к шудринству идёт, нет тут сомнения. Чьею пищею, оставшеюся, в животе кто умер бы, — в то-то лоно идёт брахман, чьею пищею живёт. Брахманство благое обретя, труднодостижимое, кто презирает и несъедобную пищу ест, — он от дваждырождённости падает».

संस्करण

b9d8f675569a · प्रकाशित 22 जून 2026, 5:50:00 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से