Sanat-kumāra
तुलसीद्वयमंभोजद्वयमश्वारियुग्मकम् ॥ ततः सर्वाणि पुष्पाणि सर्वाङ्गेषु समर्पयेत्
दक्षिणे वासुदेवाख्यं स्वच्छं चैतन्यमव्ययम् ॥ वामे च रुक्मिणीं तदून्नित्यां रक्तां रजोगुणाम्
एवं संपूज्य गोपालं कुर्यादावरणार्चनम् ॥ यजेद्दामसुदामौ च वसुदामं च किंकिणीम्
पूर्वाद्याशासु दामाद्या ङेंनमोन्तध्रुवादिकाः ॥ अग्निनैर्ऋतिवाय्वीशकोणेषु हृदयादिकान्
दिक्ष्वस्त्राणि समभ्यर्च्य पत्रेषु महिषीर्यजेत् ॥ रुक्मिणी सत्यभामा च नाग्नजित्यभिधा पुनः
सुविंदा मित्रविंदा च लक्ष्मणा चर्क्षजा ततः ॥ सुशीला च लसद्रम्यचित्रितांबरभूषणा
ततो यजेद्दलाग्रेषु वसुदेवञ्च देवकीम् ॥ नंदगोपं यशोदां च बलभद्रं सुभद्रिकाम्
गोपानूगोपीश्च गोविंदविलीनमतिलोचनान् ॥ ज्ञानमुद्राभयकरौ पितरौ पीतपांडुरौ
दिव्यमाल्यांबरालेपभूषणे मातरौ पुनः ॥ धारयंत्यौ चरुं चैव पायसीं पूर्णपात्रिकाम्
अरुणश्यामले हारमणिकुं डलमंडिते ॥ बलः शंखेंदुधवलो मुशलं लांगलं दधत्
हालालोलो नीलवासा हलवानेककुंडलः ॥ कला या श्यामला भद्रा सुभद्रा भद्रभूषणा
वराभययुता पीतवसना रूढयौवना ॥ वेणुवीणाहेमयष्टिशंखश्रृंगादिपाणयः
गोपा गोप्यश्च विविधप्राभृतान्नकरांबुजाः ॥ मंदारदींश्च तद्बाह्ये पूजयेत्कल्पपादपान्
मंदारश्च तथा संतानको वै पारिजातकः ॥ कल्पद्रुमस्ततः पश्चाद्ध्वरिचन्दनसंज्ञकः
tulasīdvayamaṃbhojadvayamaśvāriyugmakam || tataḥ sarvāṇi puṣpāṇi sarvāṅgeṣu samarpayet
dakṣiṇe vāsudevākhyaṃ svacchaṃ caitanyamavyayam || vāme ca rukmiṇīṃ tadūnnityāṃ raktāṃ rajoguṇām
evaṃ saṃpūjya gopālaṃ kuryādāvaraṇārcanam || yajeddāmasudāmau ca vasudāmaṃ ca kiṃkiṇīm
pūrvādyāśāsu dāmādyā ṅeṃnamontadhruvādikāḥ || agninairṛtivāyvīśakoṇeṣu hṛdayādikān
dikṣvastrāṇi samabhyarcya patreṣu mahiṣīryajet || rukmiṇī satyabhāmā ca nāgnajityabhidhā punaḥ
suviṃdā mitraviṃdā ca lakṣmaṇā carkṣajā tataḥ || suśīlā ca lasadramyacitritāṃbarabhūṣaṇā
tato yajeddalāgreṣu vasudevañca devakīm || naṃdagopaṃ yaśodāṃ ca balabhadraṃ subhadrikām
gopānūgopīśca goviṃdavilīnamatilocanān || jñānamudrābhayakarau pitarau pītapāṃḍurau
divyamālyāṃbarālepabhūṣaṇe mātarau punaḥ || dhārayaṃtyau caruṃ caiva pāyasīṃ pūrṇapātrikām
aruṇaśyāmale hāramaṇikuṃ ḍalamaṃḍite || balaḥ śaṃkheṃdudhavalo muśalaṃ lāṃgalaṃ dadhat
hālālolo nīlavāsā halavānekakuṃḍalaḥ || kalā yā śyāmalā bhadrā subhadrā bhadrabhūṣaṇā
varābhayayutā pītavasanā rūḍhayauvanā || veṇuvīṇāhemayaṣṭiśaṃkhaśrṛṃgādipāṇayaḥ
gopā gopyaśca vividhaprābhṛtānnakarāṃbujāḥ || maṃdāradīṃśca tadbāhye pūjayetkalpapādapān
maṃdāraśca tathā saṃtānako vai pārijātakaḥ || kalpadrumastataḥ paścāddhvaricandanasaṃjñakaḥ
«Две туласи, два лотоса, две олеандровые, затем все цветы на все члены да поднесёт. Справа — зовущееся Васудевой чистое нетленное сознание, слева же — Рукмини, его вечную силу, красную, с качеством раджаса. Так почтив Гопалу, да совершит он почитание окружений: да чтит Даму и Судаму, Васудаму и Кинкини — Даму и прочих в восточной и прочих сторонах, в дательном, с «намах» в конце и с пранавою впереди; в углах Агни, Ниррити, Ваю и Ишаны — «хридая» и прочие; в сторонах — оружия. Почтив, на лепестках да чтит цариц: Рукмини, Сатьябхама, зовущаяся Нагнаджити, снова Сувинда, Митравинда, Лакшмана, Рикшаджа, затем Сушила — в сияющих прекрасных узорчатых одеждах и уборах. Затем на концах лепестков да чтит Васудеву и Деваки, Нанду-пастуха и Яшоду, Балабхадру и Субхадрику, пастухов и пастушек с умом и взором, растворёнными в Говинде; родителей — с мудрой знания и бесстрашия в руках, жёлтого и бледного, и двух матерей — в дивных венках, одеждах, умащениях и уборах, держащих чару и полную чашу молочного, алую и тёмную, украшенных ожерельем и самоцветными серьгами. Бала — белый, как раковина и луна, держащий палицу и плуг, колеблемый хмелем, в синей одежде, с плугом, с одною серьгою; и та часть, которая тёмная, благая, — Субхадра с благими уборами, с даром и бесстрашием, в жёлтой одежде, в расцвете юности. Пастухи и пастушки — со свирелями, винами, золотыми посохами, раковинами и рогами в руках, с разными дарами и пищею в руках-лотосах. Вне того да чтит деревья кальпы: мандару, сантанаку, париджату, древо кальпы, а после — зовущийся хари-чанданой».
59a01dbe2a20 · प्रकाशित 5 सित॰ 2026, 1:27:35 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Окружение здесь не из божеств и не из сил, а из родни и соседей: отец и мать, приёмные отец и мать, старший брат, сестра, пастухи и пастушки. Обряд ставит вокруг него тех, среди кого он жил.
Обе пары родителей названы вместе и на равных: Васудева с Деваки и Нанда с Яшодой, «две матери», у каждой в руках полная чаша. Спор о том, чей он сын, здесь не ведут — обеих ставят на один лепесток.
Пастухи и пастушки держат не оружие, а свирели, вины, посохи, раковины и рога и «разные дары и пищу в руках-лотосах». Свита эта не воинская и не жреческая: приходят с тем, что несут в гости.