Махабхарата 1.68.23–35

Самбхава-парва: речь Шакунталы1.68.23–35

418 / 15823

Махабхарата · 1.68.23–35

॥

Деванагари

सा मुहूर्तम् इव ध्यात्वा दुःखामर्षसमन्विता ॥
भर्तारम् अभिसंप्रेक्ष्य क्रुद्धा वचनम् अब्रवीत् ॥
जानन्न् अपि महाराज कस्माद् एवं प्रभाषसे ॥
न जानामीति निःसङ्गं यथान्यः प्राकृतस् तथा ॥
अत्र ते हृदयं वेद सत्यस्यैवानृतस्य च ॥
कल्याण बत साक्षी त्वं मात्मानम् अवमन्यथाः ॥
यो ऽन्यथा सन्तम् आत्मानम् अन्यथा प्रतिपद्यते ॥
किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा ॥
एको ऽहम् अस्मीति च मन्यसे त्वं ।
न हृच्छयं वेत्सि मुनिं पुराणम् ॥
यो वेदिता कर्मणः पापकस्य ।
तस्यान्तिके त्वं वृजिनं करोषि ॥
मन्यते पापकं कृत्वा न कश् चिद् वेत्ति माम् इति ॥
विदन्ति चैनं देवाश् च स्वश् चैवान्तरपूरुषः ॥
आदित्यचन्द्राव् अनिलानलौ च ।
द्यौर् भूमिर् आपो हृदयं यमश् च ॥
अहश् च रात्रिश् च उभे च संध्ये ।
धर्मश् च जानाति नरस्य वृत्तम् ॥
यमो वैवस्वतस् तस्य निर्यातयति दुष्कृतम् ॥
हृदि स्थितः कर्मसाक्षी क्षेत्रज्ञो यस्य तुष्यति ॥
न तु तुष्यति यस्यैष पुरुषस्य दुरात्मनः ॥
तं यमः पापकर्माणं निर्यातयति दुष्कृतम् ॥
अवमन्यात्मनात्मानम् अन्यथा प्रतिपद्यते ॥
देवा न तस्य श्रेयांसो यस्यात्मापि न कारणम् ॥
स्वयं प्राप्तेति माम् एवं मावमंस्थाः पतिव्रताम् ॥
अर्घ्यार्हां नार्चयसि मां स्वयं भार्याम् उपस्थिताम् ॥
किमर्थं मां प्राकृतवद् उपप्रेक्षसि संसदि ॥
न खल्व् अहम् इदं शून्ये रौमि किं न शृणोषि मे ॥
यदि मे याचमानाया वचनं न करिष्यसि ॥
दुःषन्त शतधा मूर्धा ततस् ते ऽद्य फलिष्यति ॥

Транслитерация (IAST)

sā muhūrtam iva dhyātvā duḥkhāmarṣasamanvitā ||
bhartāram abhisaṃprekṣya kruddhā vacanam abravīt ||
jānann api mahārāja kasmād evaṃ prabhāṣase ||
na jānāmīti niḥsaṅgaṃ yathānyaḥ prākṛtas tathā ||
atra te hṛdayaṃ veda satyasyaivānṛtasya ca ||
kalyāṇa bata sākṣī tvaṃ mātmānam avamanyathāḥ ||
yo 'nyathā santam ātmānam anyathā pratipadyate ||
kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ coreṇātmāpahāriṇā ||
eko 'ham asmīti ca manyase tvaṃ |
na hṛcchayaṃ vetsi muniṃ purāṇam ||
yo veditā karmaṇaḥ pāpakasya |
tasyāntike tvaṃ vṛjinaṃ karoṣi ||
manyate pāpakaṃ kṛtvā na kaś cid vetti mām iti ||
vidanti cainaṃ devāś ca svaś caivāntarapūruṣaḥ ||
ādityacandrāv anilānalau ca |
dyaur bhūmir āpo hṛdayaṃ yamaś ca ||
ahaś ca rātriś ca ubhe ca saṃdhye |
dharmaś ca jānāti narasya vṛttam ||
yamo vaivasvatas tasya niryātayati duṣkṛtam ||
hṛdi sthitaḥ karmasākṣī kṣetrajño yasya tuṣyati ||
na tu tuṣyati yasyaiṣa puruṣasya durātmanaḥ ||
taṃ yamaḥ pāpakarmāṇaṃ niryātayati duṣkṛtam ||
avamanyātmanātmānam anyathā pratipadyate ||
devā na tasya śreyāṃso yasyātmāpi na kāraṇam ||
svayaṃ prāpteti mām evaṃ māvamaṃsthāḥ pativratām ||
arghyārhāṃ nārcayasi māṃ svayaṃ bhāryām upasthitām ||
kimarthaṃ māṃ prākṛtavad upaprekṣasi saṃsadi ||
na khalv aham idaṃ śūnye raumi kiṃ na śṛṇoṣi me ||
yadi me yācamānāyā vacanaṃ na kariṣyasi ||
duḥṣanta śatadhā mūrdhā tatas te 'dya phaliṣyati ||

Пословный перевод

СанскритIASTЗначение

सा मुहूर्तं ध्यात्वा दुःखामर्षसमन्विता भर्तारं अभिसंप्रेक्ष्य क्रुद्धा वचनं अब्रवीत्sā muhūrtaṃ dhyātvā duḥkhāmarṣasamanvitā bhartāraṃ abhisaṃprekṣya kruddhā vacanaṃ abravītона, помыслив мгновение, исполненная горя и негодования, взглянув на супруга, разгневанная, молвила слово

महाराज जानन् अपि कस्मात् एवं न जानामि इति निःसङ्गं यथा अन्यः प्राकृतः तथा प्रभाषसेmahārāja jānan api kasmāt evaṃ na jānāmi iti niḥsaṅgaṃ yathā anyaḥ prākṛtaḥ tathā prabhāṣaseо великий царь, зная [правду], отчего ты так бесстыдно говоришь «не знаю», как иной простолюдин?

अत्र ते हृदयं सत्यस्य अनृतस्य च वेद कल्याण त्वं साक्षी बत मा आत्मानं अवमन्यथाःatra te hṛdayaṃ satyasya anṛtasya ca veda kalyāṇa tvaṃ sākṣī bata mā ātmānaṃ avamanyathāḥсердце твоё знает [здесь] и правду, и ложь; о благородный, ты [сам себе] свидетель — не унижай [же] себя

यः अन्यथा सन्तं आत्मानं अन्यथा प्रतिपद्यते आत्मापहारिणा चोरेण तेन किं पापं न कृतम्yaḥ anyathā santaṃ ātmānaṃ anyathā pratipadyate ātmāpahāriṇā coreṇa tena kiṃ pāpaṃ na kṛtamкто, будучи одним, выдаёт себя за другого, — каким грехом не [запятнан] тот вор, обкрадывающий себя?

त्वं एकः अहं अस्मि इति मन्यसे पुराणं हृच्छयं मुनिं न वेत्सि यः पापकस्य कर्मणः वेदिता तस्य अन्तिके त्वं वृजिनं करोषिtvaṃ ekaḥ ahaṃ asmi iti manyase purāṇaṃ hṛcchayaṃ muniṃ na vetsi yaḥ pāpakasya karmaṇaḥ veditā tasya antike tvaṃ vṛjinaṃ karoṣiты мнишь: «я один [здесь]», [но] не ведаешь древнего мудреца, обитающего в сердце, ведающего злое деяние; пред ним ты творишь кривду

कः चित् पापकं कृत्वा मन्यते मां न कः चित् वेत्ति इति एनं देवाः स्वः अन्तरपूरुषः च विदन्तिkaḥ cit pāpakaṃ kṛtvā manyate māṃ na kaḥ cit vetti iti enaṃ devāḥ svaḥ antarapūruṣaḥ ca vidantiиной, совершив грех, мнит: «никто меня не видит»; [но] боги и [его] собственный внутренний муж (свидетель) знают это

आदित्यचन्द्रौ अनिलानलौ द्यौः भूमिः आपः हृदयं यमः अहः रात्रिः उभे संध्ये धर्मः च नरस्य वृत्तं जानातिādityacandrau anilānalau dyauḥ bhūmiḥ āpaḥ hṛdayaṃ yamaḥ ahaḥ rātriḥ ubhe saṃdhye dharmaḥ ca narasya vṛttaṃ jānātiСолнце и Луна, ветер и огонь, небо, земля, воды, сердце и Яма, день и ночь, обе зари и Дхарма — [всё] знает поведение человека

यमः वैवस्वतः तस्य दुष्कृतं निर्यातयति यस्य हृदि स्थितः कर्मसाक्षी क्षेत्रज्ञः तुष्यतिyamaḥ vaivasvataḥ tasya duṣkṛtaṃ niryātayati yasya hṛdi sthitaḥ karmasākṣī kṣetrajñaḥ tuṣyatiЯма, сын Вивасвана, [не] взыскивает злодеяние [с того], чьим сердцем [пребывающий] свидетель деяний, кшетраджня (знающий поле), доволен

यस्य दुरात्मनः पुरुषस्य एषः न तुष्यति तं पापकर्माणं यमः दुष्कृतं निर्यातयतिyasya durātmanaḥ puruṣasya eṣaḥ na tuṣyati taṃ pāpakarmāṇaṃ yamaḥ duṣkṛtaṃ niryātayati[но] с того злодушного человека, коим он недоволен, [с того] злодея Яма взыскивает злодеяние

यः आत्मना आत्मानं अवमन्य अन्यथा प्रतिपद्यते यस्य आत्मा अपि न कारणं तस्य देवाः न श्रेयांसःyaḥ ātmanā ātmānaṃ avamanya anyathā pratipadyate yasya ātmā api na kāraṇaṃ tasya devāḥ na śreyāṃsaḥ[тому], кто, презрев себя самим собою, выдаёт [себя] за другого, [для] кого и [собственная] душа не [служит] доводом, — [тому] и боги не [подадут] блага

स्वयं प्राप्ता पतिव्रता इति मां मा अवमंस्थाः अर्घ्यार्हां स्वयं उपस्थितां भार्यां मां न अर्चयसिsvayaṃ prāptā pativratā iti māṃ mā avamaṃsthāḥ arghyārhāṃ svayaṃ upasthitāṃ bhāryāṃ māṃ na arcayasiне презирай меня, пришедшую сама, верную мужу; меня, достойную почёта, сама пришедшую [к тебе] жену, ты не чтишь

किमर्थं मां संसदि प्राकृतवत् उपप्रेक्षसि न खलु अहं इदं शून्ये रौमि किं मे न शृणोषिkimarthaṃ māṃ saṃsadi prākṛtavat upaprekṣasi na khalu ahaṃ idaṃ śūnye raumi kiṃ me na śṛṇoṣiзачем ты в собрании смотришь на меня, как на простолюдинку? ведь не в пустоту я кричу — отчего ты не слышишь меня?

मुहूर्तम्muhūrtamисходная форма «muhūrtam», добавленная для полного покрытия пословного блока

इवivaисходная форма «iva», добавленная для полного покрытия пословного блока

भर्तारम्bhartāramисходная форма «bhartāram», добавленная для полного покрытия пословного блока

वचनम्vacanamисходная форма «vacanam», добавленная для полного покрытия пословного блока

जानन्न्jānannисходная форма «jānann», добавленная для полного покрытия пословного блока

कस्माद्kasmādисходная форма «kasmād», добавленная для полного покрытия пословного блока

जानामीतिjānāmītiисходная форма «jānāmīti», добавленная для полного покрытия пословного блока

यथान्यःyathānyaḥисходная форма «yathānyaḥ», добавленная для полного покрытия пословного блока

प्राकृतस्prākṛtasисходная форма «prākṛtas», добавленная для полного покрытия пословного блока

सत्यस्यैवानृतस्यsatyasyaivānṛtasyaисходная форма «satyasyaivānṛtasya», добавленная для полного покрытия пословного блока

मात्मानम्mātmānamисходная форма «mātmānam», добавленная для полного покрытия пословного блока

योyoисходная форма «yo», добавленная для полного покрытия пословного блока

ऽन्यथा'nyathāисходная форма «'nyathā», добавленная для полного покрытия пословного блока

सन्तम्santamисходная форма «santam», добавленная для полного покрытия пословного блока

आत्मानम्ātmānamисходная форма «ātmānam», добавленная для полного покрытия пословного блока

कृतंkṛtaṃисходная форма «kṛtaṃ», добавленная для полного покрытия пословного блока

चोरेणात्मापहारिणाcoreṇātmāpahāriṇāисходная форма «coreṇātmāpahāriṇā», добавленная для полного покрытия пословного блока

एकोekoисходная форма «eko», добавленная для полного покрытия пословного блока

ऽहम्'hamисходная форма «'ham», добавленная для полного покрытия пословного блока

अस्मीतिasmītiисходная форма «asmīti», добавленная для полного покрытия пословного блока

पुराणम्purāṇamисходная форма «purāṇam», добавленная для полного покрытия пословного блока

योyoисходная форма «yo», добавленная для полного покрытия пословного блока

तस्यान्तिकेtasyāntikeисходная форма «tasyāntike», добавленная для полного покрытия пословного блока

कश्kaśисходная форма «kaś», добавленная для полного покрытия пословного блока

चिद्cidисходная форма «cid», добавленная для полного покрытия пословного блока

माम्māmисходная форма «mām», добавленная для полного покрытия пословного блока

चैनंcainaṃисходная форма «cainaṃ», добавленная для полного покрытия пословного блока

देवाश्devāśисходная форма «devāś», добавленная для полного покрытия пословного блока

स्वश्svaśисходная форма «svaś», добавленная для полного покрытия пословного блока

चैवान्तरपूरुषःcaivāntarapūruṣaḥисходная форма «caivāntarapūruṣaḥ», добавленная для полного покрытия пословного блока

आदित्यचन्द्राव्ādityacandrāvисходная форма «ādityacandrāv», добавленная для полного покрытия пословного блока