व्याघ्र उवाच
किं ते पुत्रेण कर्त्तव्यं मरणं किं न बुध्यसे । त्रस्यांति सर्वभूतानि म्रियंते मां निरीक्ष्य च
त्वं पुनः कृपयाविष्टा पुत्रपुत्रेति भाषसे । न पुत्रा न तपो दानं न माता न पिता गुरुः
शक्नुवंति परित्रातुं नरं कालप्रपीडितम् । कथं त्वं गोकुलं गत्वा गोपीजनसमाकुलम्
वृषभैर्नादितं दिव्यं बालवत्सविभूषितम् । भूषणंदेवलोक्स्य स्वर्गतुल्यं न संशयः
नित्यं प्रमुदितं दिव्यं सर्वदेवप्रपूजितम् । यत्पवित्रं पवित्राणां मंगलानां च मंगलम्
यत्तीर्थं सर्वतीर्थानां धन्यानां धन्यमुत्तमम् । समस्तगुणसंफन्नमीश्वरायतनं महत्
यत्ख्यातं सर्वतीर्थानां भूमिस्वर्गमनुत्तमम् । गोपी मंथन शब्देन बालवत्सरवेण च
गवां हुंकारशब्देन अलक्ष्मी प्रतिहन्यते । यत्र वत्साश्च हुंकारं करुणं मातृकांक्षया
यद्गोपैः पालितं शूरैर्बाहुयुद्धकृतश्रमैः । प्रगीतनृत्यसंलापं नंदितं स्फोटनादितम्
इतस्ततस्स्थितैर्वत्सैर्नर्तमानं समंततः । सरोवद्राजते गोष्ठं चलद्भिरिव पंकजैः
तं श्रीनिकेतनं सौम्यं हृष्टपुष्टजनाकुलम् । गोलोकप्रतिमं दृष्ट्वा कथंप्रत्यागमिष्यसि
पंचभूतानि मे भत्रे पिबंतु रुधिरं तव । न निर्विण्णानि भूतानि वाङ्मात्रेण करोम्यहम्
एवं प्रथमवत्साया मृगेद्र शृणु मे वचः । दृष्ट्वा सखी सुतं बालं गोपांश्च प्रतिपालकान्
गोपीजनमुपामंत्र्य जननीं च विशेषतः । शपथैरागमिष्यामि मन्यसे यदि मुंच माम्
यत्पापं ब्रह्मवध्याया मातृपितृवधेषु च । तेन पापेन लिप्येहं यद्यहं नागमे पुनः
यत्पापं लुब्धकानां तु म्लेच्छानां गरदायिनाम् । तेन पापेन लिप्येहं यद्यहं नागमे पुनः
गोषु विघ्नांश्च ये कुर्युः स्वपंतीं ताडयंति च । तेन पापेन लिप्येहं यद्यहं नागमे पुनः
सकृद्दत्वा तु यः कन्यां द्वितीये दातुमिच्छति । तस्य पापेन लिप्येहं यद्यहं नागमे पुनः
यस्त्वनर्हान् बलीवर्दान्विषमे वाहयेत्पुमान् । कथायां कथ्यमानायां विघ्नं कारयते तु यः
तेन पापेन लिप्येहं यद्यहं नागमे पुनः । गृहे यस्यागतं मित्रं निराशां प्रतिगच्छति
तस्य पापेन लिप्येहं यद्यहं नागमे पुनः । इत्येतैः पातकैर्घोरै रागमिष्याम्यहं पुनः
बुध्वा संप्रत्ययं द्वीपी पुनर्वचनमब्रवीत् । संजातः प्रत्ययोऽस्माकं शपथै धेनुके तव
कदाचिन्मन्यसे गत्वा मूर्खोऽयं वंचितो मया । अत्रापि केचिद्वक्ष्यंति शपथै नास्ति पातकम्
कामिनीषु विवाहेषु गवां मुक्तौ तथैव च । प्राणत्यागे समुत्पन्ने श्रद्धातव्यं न च त्वया
लोकेस्मिन्नास्तिकाः केचिन्मूर्खाः पंडितमानिनः । भ्रामयिष्यंति ते चित्तं चक्रारूढमिव क्षणात्
कुतर्कहेतुवृत्तांतैरज्ञानावृतचेतसः । मोहयंति नराः क्षुद्रा आगमार्थविशारदाः
अतथ्यान्यपि तथ्यानि दर्शयंत्यतिपेशलाः । समो निम्नोन्नतानीव चित्रकर्माविदोजनाः
प्रायः कृतार्थो लोकोयं मन्यते नोपकारिणम् । वत्सः क्षीरक्षयं दृष्ट्वा परित्यजति मातरम्
न तं पश्यामि लोकेस्मिन्कृते प्रतिकरोति यः । सर्वस्य हि कृतार्थस्य मतिरन्या प्रवर्तते
ऋषिदेवासुरनरैः शपथाः कार्यसिद्धये । कृताः पश्यामि लोकेस्मिन्कृते प्रतिकरोति यः
सत्येनापि शपेद्यस्तु देवाग्नि गुरुसन्निधौ । तस्य वैवस्वतो राजाधर्मस्यार्द्ध निकृंतति
माते बुद्धिर्भवेदेवं शपथैरेष वंचितः । त्वयैव दर्शितं सर्व यथेष्टं कुरु सांप्रतम्
एवमेव महासाधो कस्त्वां वंचयितुं क्षमः । आत्मैव वंचितस्तेन यः परं वंचयिष्यति
धेनुके पश्य गच्छ त्वं पुत्रकं पुत्रवत्सले । पाययित्वा स्तनं वत्समवलिह्य च मूर्द्धनि
मातरं भ्रातरं दृष्ट्वा सखीस्वजनबांधवान् । सत्यमेवाग्रतः कृत्वा शीघ्रमागमनं कुरु
kiṃ te putreṇa karttavyaṃ maraṇaṃ kiṃ na budhyase | trasyāṃti sarvabhūtāni mriyaṃte māṃ nirīkṣya ca
tvaṃ punaḥ kṛpayāviṣṭā putraputreti bhāṣase | na putrā na tapo dānaṃ na mātā na pitā guruḥ
śaknuvaṃti paritrātuṃ naraṃ kālaprapīḍitam | kathaṃ tvaṃ gokulaṃ gatvā gopījanasamākulam
vṛṣabhairnāditaṃ divyaṃ bālavatsavibhūṣitam | bhūṣaṇaṃdevaloksya svargatulyaṃ na saṃśayaḥ
nityaṃ pramuditaṃ divyaṃ sarvadevaprapūjitam | yatpavitraṃ pavitrāṇāṃ maṃgalānāṃ ca maṃgalam
yattīrthaṃ sarvatīrthānāṃ dhanyānāṃ dhanyamuttamam | samastaguṇasaṃphannamīśvarāyatanaṃ mahat
yatkhyātaṃ sarvatīrthānāṃ bhūmisvargamanuttamam | gopī maṃthana śabdena bālavatsaraveṇa ca
gavāṃ huṃkāraśabdena alakṣmī pratihanyate | yatra vatsāśca huṃkāraṃ karuṇaṃ mātṛkāṃkṣayā
yadgopaiḥ pālitaṃ śūrairbāhuyuddhakṛtaśramaiḥ | pragītanṛtyasaṃlāpaṃ naṃditaṃ sphoṭanāditam
itastatassthitairvatsairnartamānaṃ samaṃtataḥ | sarovadrājate goṣṭhaṃ caladbhiriva paṃkajaiḥ
taṃ śrīniketanaṃ saumyaṃ hṛṣṭapuṣṭajanākulam | golokapratimaṃ dṛṣṭvā kathaṃpratyāgamiṣyasi
paṃcabhūtāni me bhatre pibaṃtu rudhiraṃ tava | na nirviṇṇāni bhūtāni vāṅmātreṇa karomyaham
evaṃ prathamavatsāyā mṛgedra śṛṇu me vacaḥ | dṛṣṭvā sakhī sutaṃ bālaṃ gopāṃśca pratipālakān
gopījanamupāmaṃtrya jananīṃ ca viśeṣataḥ | śapathairāgamiṣyāmi manyase yadi muṃca mām
yatpāpaṃ brahmavadhyāyā mātṛpitṛvadheṣu ca | tena pāpena lipyehaṃ yadyahaṃ nāgame punaḥ
yatpāpaṃ lubdhakānāṃ tu mlecchānāṃ garadāyinām | tena pāpena lipyehaṃ yadyahaṃ nāgame punaḥ
goṣu vighnāṃśca ye kuryuḥ svapaṃtīṃ tāḍayaṃti ca | tena pāpena lipyehaṃ yadyahaṃ nāgame punaḥ
sakṛddatvā tu yaḥ kanyāṃ dvitīye dātumicchati | tasya pāpena lipyehaṃ yadyahaṃ nāgame punaḥ
yastvanarhān balīvardānviṣame vāhayetpumān | kathāyāṃ kathyamānāyāṃ vighnaṃ kārayate tu yaḥ
tena pāpena lipyehaṃ yadyahaṃ nāgame punaḥ | gṛhe yasyāgataṃ mitraṃ nirāśāṃ pratigacchati
tasya pāpena lipyehaṃ yadyahaṃ nāgame punaḥ | ityetaiḥ pātakairghorai rāgamiṣyāmyahaṃ punaḥ
budhvā saṃpratyayaṃ dvīpī punarvacanamabravīt | saṃjātaḥ pratyayo'smākaṃ śapathai dhenuke tava
kadācinmanyase gatvā mūrkho'yaṃ vaṃcito mayā | atrāpi kecidvakṣyaṃti śapathai nāsti pātakam
kāminīṣu vivāheṣu gavāṃ muktau tathaiva ca | prāṇatyāge samutpanne śraddhātavyaṃ na ca tvayā
lokesminnāstikāḥ kecinmūrkhāḥ paṃḍitamāninaḥ | bhrāmayiṣyaṃti te cittaṃ cakrārūḍhamiva kṣaṇāt
kutarkahetuvṛttāṃtairajñānāvṛtacetasaḥ | mohayaṃti narāḥ kṣudrā āgamārthaviśāradāḥ
atathyānyapi tathyāni darśayaṃtyatipeśalāḥ | samo nimnonnatānīva citrakarmāvidojanāḥ
prāyaḥ kṛtārtho lokoyaṃ manyate nopakāriṇam | vatsaḥ kṣīrakṣayaṃ dṛṣṭvā parityajati mātaram
na taṃ paśyāmi lokesminkṛte pratikaroti yaḥ | sarvasya hi kṛtārthasya matiranyā pravartate
ṛṣidevāsuranaraiḥ śapathāḥ kāryasiddhaye | kṛtāḥ paśyāmi lokesminkṛte pratikaroti yaḥ
satyenāpi śapedyastu devāgni gurusannidhau | tasya vaivasvato rājādharmasyārddha nikṛṃtati
māte buddhirbhavedevaṃ śapathaireṣa vaṃcitaḥ | tvayaiva darśitaṃ sarva yatheṣṭaṃ kuru sāṃpratam
evameva mahāsādho kastvāṃ vaṃcayituṃ kṣamaḥ | ātmaiva vaṃcitastena yaḥ paraṃ vaṃcayiṣyati
dhenuke paśya gaccha tvaṃ putrakaṃ putravatsale | pāyayitvā stanaṃ vatsamavalihya ca mūrddhani
mātaraṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā sakhīsvajanabāṃdhavān | satyamevāgrataḥ kṛtvā śīghramāgamanaṃ kuru
«„Что тебе делать с сыном? Смерти ты не разумеешь. Все существа страшатся и умирают, увидев меня; а ты, охваченная жалостью, твердишь: сын, сын. Ни сыновья, ни подвиг, ни даяние, ни мать, ни отец, ни наставник не способны спасти человека, стеснённого временем. И как, уйдя в коровье стадо — полное пастушек, оглашённое быками, дивное, украшенное малыми телятами, украшение мира богов, равное небу, нет сомнения; всегда радостное, дивное, почитаемое всеми богами; чистое из чистых и благо из благих; тиртху из всех тиртх, счастье из счастливых, наилучшее, наделённое всеми достоинствами, великую обитель владыки; прославленное как непревзойдённое земное небо, где звуком пахтанья пастушек, мычанием телят и мычанием коров отгоняется злосчастие; где телята мычат жалобно из тоски по матери; которое хранимо храбрыми пастухами, утомлёнными борьбою, с пением, пляской и беседою, радостное, оглашённое хлопками; где стоящими там и тут телятами оно словно пляшет отовсюду и блистает, как озеро колышущимися лотосами; — увидев ту обитель благодати, милую, полную радостных и тучных людей, подобную Голоке, — как ты вернёшься? Пять стихий моих, о благая, да пьют твою кровь: не пресыщены существа, и я одним словом не делаю [дела]“. — „Так у впервые отелившейся, о владыка зверей, слушай моё слово: увидев подругу, сына-дитя и охраняющих пастухов, упросив пастушек и особо мать, клятвами приду я — если думаешь, отпусти меня. Какой грех в убиении брахмана и в убийстве матери и отца — тем грехом да буду я запятнана, если не приду вновь. Какой грех у охотников, млеччхов и отравителей — тем грехом да буду запятнана, если не приду вновь. Кто чинит помехи коровам и бьёт спящую — тем грехом да буду запятнана, если не приду вновь. Кто, однажды отдав деву, желает отдать её второму — его грехом да буду запятнана, если не приду вновь. Кто негодных быков погоняет по неровному, кто чинит помеху рассказываемой повести, — тем грехом да буду запятнана, если не приду вновь. В чей дом пришедший друг уходит без надежды — его грехом да буду запятнана, если не приду вновь. Этими страшными грехами [клянусь] — приду я вновь“. Уверившись в доверии, барс сказал вновь: „Родилось у нас доверие к клятвам твоим, о корова. Но как бы, уйдя, не подумала ты: этот глупец обманут мною. Да и здесь иные скажут, что в клятвах нет греха — при женщинах, при браках, при освобождении коров и при наставшей отдаче жизни; и тебе не должно тому верить. Есть в этом мире безбожники и глупцы, мнящие себя учёными; они мгновенно закружат твой ум, словно посаженный на колесо, кривыми доводами и россказнями. Люди ничтожные, с сознанием, закрытым неведением, но сведущие в смысле писаний, морочат [других]; весьма ловкие, они показывают неистинное истинным — как знатоки живописи ровное [показывают] впадинами и выступами. Большею частью этот мир, достигнув своего, не почитает благодетеля: телёнок, увидев, что молоко иссякло, покидает мать. Не вижу я в этом мире того, кто воздаёт за сделанное: у всякого, кто достиг своего, заводится иная мысль. Мудрецами, богами, асурами и людьми клятвы творимы ради достижения цели. А кто клянётся даже правдою пред богом, огнём и наставником, — у того царь Вайвасвата отсекает половину дхармы. Да не будет у тебя такой мысли: этот обманут клятвами. Тобою же всё показано — делай ныне, как желаешь. О великая праведница, кто способен тебя обмануть? Тот сам себя обманул, кто обманет другого. Взгляни, о корова: ступай к сыночку, любящая сына; увидев мать, брата, подруг, родных и сородичей, поставив правду впереди, сотвори скорое возвращение“».
8e1e1f50fc7d · опубликовано 3 сент. 2026 г., 04:13:27 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Тигр — самый неожиданный богослов этой главы. Он говорит о том, что клятвы нарушают охотно и что найдутся учёные, которые это оправдают; и всё это — вслух, отпуская добычу.
Его довод против благодарности взят из коровника: телёнок бросает мать, когда кончается молоко. Он же и решает дело словами «тот сам себя обманул, кто обманет другого» — и отпускает.
Клятвы Нанды перечисляют грехи, страшнее которых она не знает: убийство родителей, отрава, побои спящей корове, отданная дважды невеста, друг, ушедший ни с чем. Это её представление о зле — домашнее и оттого точное.