उत्क्रमिष्यत एवम्-भावाद् इत्य् औडुलोमिः
utkramiṣyata evam-bhāvād ity auḍulomiḥ
«Ибо таково бытие [всё-дорогости] у восходящего [к Нему]» — Аудуломи: муж дорог ради Параматмы.
ननु जीवोऽयम् आत्मा पत्य्-आदि-प्रियता-संसूचनेन संसार-प्रत्ययात् । न चात्र वाक्य-प्रतिज्ञानुपरोधार्थम् आत्मनस् तु कामायेत्य् अत्रात्म-शब्देन परमात्मानं व्याख्याय तत्राराधक-गतं सर्व-कर्तृकं सर्व-कर्मकं वा प्रीणनं विवक्षणीयम् ।
येनार्चितो हरिस् तेन तर्पितानि जगन्त्य् अपि ।
रज्यन्ति जन्तवस् तत्र स्थावरा जङ्गमा अपि ॥ इति स्मृतेर् इति वाच्यम् ।
तथाभावस्य तत्रावीक्षणाद् इत्य् आशङ्क्याह—
उत्क्रमिष्यत एवम्-भावाद् इत्य् औडुलोमिः ॥
उत्क्रमिष्यतः साधन-सम्पन्नस्यासन्न-परमात्म-प्राप्तेर् विदुष एवं भावात् सर्व-प्रियत्वाद् उपक्रम-गतेनात्म-शब्देन परमात्मैव बोध्य इत्य् औडुलोमिर् मन्यते । तद् अयम् अत्र वाक्यार्थः—पत्युः कामाय मत्-प्रयोजनायाहम् अस्याः प्रियः स्याम् इत्य् एवं-रूपाय पतिः प्रियो न भवति, किन्तु परमात्मनः कामाय स्वाराधक-प्रिय-प्रतिलम्भन-रूपायैवेत्य् अर्थः । काम इच्छा । तं सफलं कर्तुम् इत्य् अर्थः । क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिनः [पा. 2.3.14] इति सूत्राच् चतुर्थी । भक्त्याराधितः खलु भगवान् भक्तानां सर्व-वस्तु-गतं प्रियत्वं सम्पादयति ।
अकिञ्चनस्य दान्तस्य शान्तस्य सम-चेतसः ।
मया सन्तुष्ट-मनसः सर्वाः सुख-मया दिशः ॥ [भा.पु. 11.14.13] इति स्मृतेः ।
अयतिविशेष् पत्युः कामाय पतिं प्रियं न करोत्य् अपि तु परमात्मनः कामायैव ।
प्राण-बुद्धि-मनः स्वात्म-दारापत्य-धनादयः ।
यत् सम्पर्कात् प्रिया आसंस् ततः कोऽन्यः परः प्रियः ॥ [भा.पु. 11.23.27] इति स्मरणात् ।
कामः सुखम् । चतुर्थी पूर्ववत् । तथा च यत्-सम्पर्कात् यत्-सङ्कल्पात् यत्-सम्बन्धाद् वा अप्रियम् अपि प्रियं भवति स श्री-हरिर् एव प्रेष्ठो द्रष्टव्य इति ।
किं च, नायम् आत्म-शब्दो जीवार्थक इति शक्यं ग्रहीतुम्, तस्य विभौ परेशे मुख्य-व्युत्पन्नत्वात् । इतरथा आत्मा वा अरे इत्य् अनेनानन्वयापत्तिः । सत्यां च तस्यां वाक्य-भेदः । स्वीकृते च तस्मिन् पूर्व-वाक्यस्य न किञ्चित् फलं पश्यामः । द्रष्टव्यतौपयिकतया तस्योपदेशात् । न चोभयत्रापि जीवार्थकोऽस्तु, ब्रह्मैकान्त-धर्म-श्रुति-व्याकोपात् । यद्यप्य् अयं निर्गुणात्म-वादी चिति-मात्रेण तद्-आत्मकत्वाद् इत्य् औडुलोमिः [वे.सू. 4.4.6] इति च वक्ष्यमाणात् । तथाप्य् अविद्या-विनिवृत्तये तादृग् आत्माभिव्यक्तये च श्री-हरिं भजत्या, ऋत्विजम् इत्य् औडुलोमिस् तस्मै हि परिक्रियते [वे.सू. 3.4.45] इति वक्ष्यमाणात् भक्तिर् एव सर्वाभीष्ट-साधिकेति प्रसिद्धम् ॥21॥
nanu jīvo'yam ātmā paty-ādi-priyatā-saṁsūcanena saṁsāra-pratyayāt | na cātra vākya-pratijñānuparodhārtham ātmanas tu kāmāyety atrātma-śabdena paramātmānaṁ vyākhyāya tatrārādhaka-gataṁ sarva-kartṛkaṁ sarva-karmakaṁ vā prīṇanaṁ vivakṣaṇīyam |
yenārcito haris tena tarpitāni jaganty api |
rajyanti jantavas tatra sthāvarā jaṅgamā api || iti smṛter iti vācyam |
tathābhāvasya tatrāvīkṣaṇād ity āśaṅkyāha—
utkramiṣyata evam-bhāvād ity auḍulomiḥ ||
utkramiṣyataḥ sādhana-sampannasyāsanna-paramātma-prāpter viduṣa evaṁ bhāvāt sarva-priyatvād upakrama-gatenātma-śabdena paramātmaiva bodhya ity auḍulomir manyate | tad ayam atra vākyārthaḥ—patyuḥ kāmāya mat-prayojanāyāham asyāḥ priyaḥ syām ity evaṁ-rūpāya patiḥ priyo na bhavati, kintu paramātmanaḥ kāmāya svārādhaka-priya-pratilambhana-rūpāyaivety arthaḥ | kāma icchā | taṁ saphalaṁ kartum ity arthaḥ | kriyārthopapadasya ca karmaṇi sthāninaḥ [pā. 2.3.14] iti sūtrāc caturthī | bhaktyārādhitaḥ khalu bhagavān bhaktānāṁ sarva-vastu-gataṁ priyatvaṁ sampādayati |
akiñcanasya dāntasya śāntasya sama-cetasaḥ |
mayā santuṣṭa-manasaḥ sarvāḥ sukha-mayā diśaḥ || [bhā.pu. 11.14.13] iti smṛteḥ |
ayativiśeṣ patyuḥ kāmāya patiṁ priyaṁ na karoty api tu paramātmanaḥ kāmāyaiva |
prāṇa-buddhi-manaḥ svātma-dārāpatya-dhanādayaḥ |
yat samparkāt priyā āsaṁs tataḥ ko'nyaḥ paraḥ priyaḥ || [bhā.pu. 11.23.27] iti smaraṇāt |
kāmaḥ sukham | caturthī pūrvavat | tathā ca yat-samparkāt yat-saṅkalpāt yat-sambandhād vā apriyam api priyaṁ bhavati sa śrī-harir eva preṣṭho draṣṭavya iti |
kiṁ ca, nāyam ātma-śabdo jīvārthaka iti śakyaṁ grahītum, tasya vibhau pareśe mukhya-vyutpannatvāt | itarathā ātmā vā are ity anenānanvayāpattiḥ | satyāṁ ca tasyāṁ vākya-bhedaḥ | svīkṛte ca tasmin pūrva-vākyasya na kiñcit phalaṁ paśyāmaḥ | draṣṭavyataupayikatayā tasyopadeśāt | na cobhayatrāpi jīvārthako'stu, brahmaikānta-dharma-śruti-vyākopāt | yadyapy ayaṁ nirguṇātma-vādī citi-mātreṇa tad-ātmakatvād ity auḍulomiḥ [ve.sū. 4.4.6] iti ca vakṣyamāṇāt | tathāpy avidyā-vinivṛttaye tādṛg ātmābhivyaktaye ca śrī-hariṁ bhajatyā, ṛtvijam ity auḍulomis tasmai hi parikriyate [ve.sū. 3.4.45] iti vakṣyamāṇāt bhaktir eva sarvābhīṣṭa-sādhiketi prasiddham ||21||
ecb683bd9f42 · 发布于 2026年7月27日 04:22:00 UTC
可用语言RU用方向键翻颂
Но [скажут]: этот атман — джива: по намёку на дорогость мужа — удостоверение сансары; и нельзя, ради ненарушения обещания, истолковав в «ради Атмана же» слово «Атман» Параматмой, разуметь там ра́дование, обращённое к [Его] почитателю, — по смрити «кем почтён Хари — тем напоены и миры; к тому льнут существа, недвижные и движущиеся», — ибо такого смысла там не видно. Предвидя, говорит:
«Из такого бытия у восходящего — Аудуломи».
У восходящего [к Нему] — исполненного средств знающего, близкого к достижению Параматмы, — из такого бытия, все-дорогости, словом «Атман» из зачина разумеем сам Параматма: так мыслит Аудуломи. Вот здешний смысл речения: муж дорог не «ради мужа» — не ради «пусть буду ей дорог для моей цели», — но ради желания Параматмы: в образе обретения дорогого Ему почитателя. Кама — желание; [дорог,] чтобы сделать его плодоносным; дательный — по сутре [Панини]. Бхагаван, почтённый бхакти, дарует бхактам дорогость во всех вещах: «у не имеющего ничего, обузданного, умиротворённого, равного разумом, умом довольного Мною — все стороны света полны счастья» [Бхагавата 11.14.13]. И особенность: не делает мужа дорогим ради мужа, но лишь ради желания Параматмы: «прана, разум, ум, своё „я“, жена, дети, богатство — от соприкосновения с Кем стали до́роги: кто иной дороже Него?» [Бхагавата 10.23.27] — из [этого] памятования; [здесь] кама — счастье. Итак: от чьего соприкосновения, замысла или связи и немилое становится милым — тот Шри-Хари, дражайший, и есть предмет ви́дения. К тому же нельзя взять слово «Атман» о дживе: оно по этимологии главно во всепроникающем Высшем Владыке; иначе — несогласие с «Атман же, дорогая, — вот кого до́лжно видеть», а при нём — распад речения; по принятии же [распада] у первой части не видим плода: она преподана как подводящая к «должен быть узрен». И пусть не [скажут]: в обоих — о дживе: взбунтовалась бы шрути об исключительных свойствах Брахмана. Хотя сей [Аудуломи] — учитель безгунного атмана (по будущей [сутре] «как чистое сознание — Аудуломи»), всё же — по будущей [сутре] «дело жреца…» — ради прекращения авидьи и проявления такого атмана [душа] почитает Шри-Хари: известно, что именно бхакти — устроительница всего желанного.