अतिविस्तृतिर् अङ्गस्य प्रकृतीनां विपर्ययः ।अर्थानौचित्यम् अन्ये च दोषा रसगता मताः ॥15॥रसस्य स्वशब्दो रसशब्दः शृङ्गारादिशब्दश् च । क्रमेण, यथा—“तम् उदीक्ष्य सरोजाक्षं रसो न कोऽप्य् अजायत ।” “श्यामसुन्दरम् आलोक्य शृङ्गारेऽमज्जदङ्गना ।”स्थायिभावस्य स्वशब्दवाच्यत्वं, यथा—“अस्मिन् कमलपत्राक्षे रतिस् तस्या व्यजायत ।”व्यभिचारिणो, यथा—“जाता लज्जावती गोपी कृष्णेन परिचुम्बने ।” अत्र प्रथमपादे “आसीन् मुकुलिताक्षी सा” इति लज्जाया एवानुभावमुखेन कथनेन दोषः ।“मानं मा कुरु तन्वङ्गि ज्ञात्वा यौवनम् अस्थिरम्” । अत्र यौवनास्थैर्यनिवेदनं शृङ्गारस्य परिपन्थिनः शान्तरसस्याङ्गं शान्तस्यैव च विभाव इति शृङ्गारे तत्परिग्रहो न युक्तः ।धवलयति शिशिररोचिषि भुवनतलं लोकलोचनानन्दे ।ईषत् क्षिप्तकटाक्षा स्मेरमुखी सा निरीक्षिता गोपी ॥अत्र शृङ्गाररसस्य उद्दीपनालम्बनविभावाव् अनुभावपर्यवसायिनौ स्थिताव् इत्य् एषा कष्टकल्पना । स्वैरतया चेष्टितेऽपि तत्सम्भवात् ।परिहरति रतिं मतिं लुनीतेस्खलतितरां परिवर्तते च भूयः ।इति बत विषमा दशास्य देहंविभवति हन्त किम् अत्र कृष्ण कुर्मः ॥इह रतिपरिहारादीनां भयानकादाव् अपि सम्भवति । वियोगिनी गोपिकारूपो विभावः कृच्छ्राद् वेद्यः ।अकाण्डे प्रथनं, यथा वेणीसंहारे द्वितीयाङ्के प्रवर्तमानानेकवीरसङ्क्षयेऽकाले दुर्योधनस्य भानुमत्या सह शृङ्गारप्रथनम् ।छेदो, यथा वीरचरिते राघवभार्गवयोर् धाराधिरूढेऽन्योन्यसङ्ग्रामे “कङ्कणमोचनाय गच्छामि” इति राघवस्योक्तिः ।पुनः पुनर् दीप्तिर्, यथा कुमारसम्भवे रतिविलापे करुणस्य मुहुर् दीप्तिः ।अङ्गिनोऽननुसन्धानं, यथा रत्नावल्यां चतुर्थाङ्के बाभ्रव्यागमने सागरिकाया विस्मृतिः ।अनङ्गस्य कीर्तनं, यथा कर्पूरमञ्जर्यां राजनायिकयोः स्वयं कृतं वसन्तवर्णनम् अनादृत्य वन्दिवर्णितप्रशंसा ।अङ्गस्यातिविस्तृतिर्, यथा किराते सुराङ्गनाविलासादि ।प्रकृतयो दिव्या अदिव्या दिव्यादिव्याश् च । तेषां च धीरोदात्तादिता । तेषाम् अप्य् उत्तममध्यमाधमत्वम् । तेषां च यो यथाभूतस् तस्यायथावर्णने प्रकृतिविपर्यायो दोषः । यथा धीरोदात्तस्य श्रीरामचन्द्रस्य बालिवधे धीरोद्धतवत् छद्मक्रियादोष इति वदन्ति । वस्तुतस् तु निगूढभक्तिसंस्कारस्य सुग्रीवादेर् हिंसके उत्तरकाण्डप्रसिद्ध्या कृतरावणसख्ये च तस्मिंस् तथाविधानं गुण एव । छद्मना दुष्टवधः कर्तव्य इति सदाचारात् ।यथा वा कुमारसम्भवे पार्वतीमहेश्वरयोः सम्भोगशृङ्गारवर्णनम् । इदं हि पित्रोः शृङ्गारवर्णनम् इवात्यन्तम् अनुचितम् इत्य् आहुः । अन्ये त्व् आहुः—ये तत्र सख्यकान्तात्वभावसम्पृक्ता निर्दोषान्तःकरणाः स्वजातीये गुप्ततया वक्तारश् च स्युस् तेषां तद्भावितानां तद्वर्णनं गुण एवेति । परे त्व् आहुः—तैर् अपि अतिरहस्यं न वर्णनीयम् इति ।अन्यद् अप्य् अनौचित्यं देशकालादीनाम् अयथात्ववर्णनम् । तथा सति काव्यस्यासत्यताप्रतिभासेन विनेयानाम् उन्मुखीकरणासम्भवः ।
ativistṛtir aṅgasya prakṛtīnāṁ viparyayaḥ |arthānaucityam anye ca doṣā rasa-gatā matāḥ ||15||rasasya sva-śabdo rasa-śabdaḥ śṛṅgārādi-śabdaś ca | krameṇa, yathā—“tam udīkṣya sarojākṣaṁ raso na ko'py ajāyata |” “śyāmasundaram ālokya śṛṅgāre'majjad-aṅganā |”sthāyi-bhāvasya sva-śabda-vācyatvaṁ, yathā—“asmin kamala-patrākṣe ratis tasyā vyajāyata |”vyabhicāriṇo, yathā—“jātā lajjāvatī gopī kṛṣṇena paricumbane |” atra prathama-pāde “āsīn mukulitākṣī sā” iti lajjāyā evānubhāva-mukhena kathanena doṣaḥ |“mānaṁ mā kuru tanvaṅgi jñātvā yauvanam asthiram” | atra yauvanāsthairya-nivedanaṁ śṛṅgārasya paripanthinaḥ śānta-rasasyāṅgaṁ śāntasyaiva ca vibhāva iti śṛṅgāre tat-parigraho na yuktaḥ |dhavalayati śiśira-rociṣi bhuvana-talaṁ loka-locanānande |īṣat kṣipta-kaṭākṣā smera-mukhī sā nirīkṣitā gopī ||atra śṛṅgāra-rasasya uddīpanālambana-vibhāvāv anubhāva-paryavasāyinau sthitāv ity eṣā kaṣṭa-kalpanā | svairatayā ceṣṭite'pi tat-sambhavāt |pariharati ratiṁ matiṁ lunīteskhalatitarāṁ parivartate ca bhūyaḥ |iti bata viṣamā daśāsya dehaṁvibhavati hanta kim atra kṛṣṇa kurmaḥ ||iha rati-parihārādīnāṁ bhayānakādāv api sambhavati | viyoginī gopikā-rūpo vibhāvaḥ kṛcchrād vedyaḥ |akāṇḍe prathanaṁ, yathā veṇī-saṁhāre dvitīyāṅke pravartamānāneka-vīra-saṅkṣaye'kāle duryodhanasya bhānumatyā saha śṛṅgāra-prathanam |chedo, yathā vīra-carite rāghava-bhārgavayor dhārādhirūḍhe'nyonya-saṅgrāme “kaṅkaṇa-mocanāya gacchāmi” iti rāghavasyoktiḥ |punaḥ punar dīptir, yathā kumāra-sambhave rati-vilāpe karuṇasya muhur dīptiḥ |aṅgino'nanusandhānaṁ, yathā ratnāvalyāṁ caturthāṅke bābhravyāgamane sāgarikāyā vismṛtiḥ |anaṅgasya kīrtanaṁ, yathā karpūra-mañjaryāṁ rāja-nāyikayoḥ svayaṁ kṛtaṁ vasanta-varṇanam anādṛtya vandi-varṇita-praśaṁsā |aṅgasyātivistṛtir, yathā kirāte surāṅganā-vilāsādi |prakṛtayo divyā adivyā divyādivyāś ca | teṣāṁ ca dhīrodāttāditā | teṣām apy uttama-madhyamādhamatvam | teṣāṁ ca yo yathā-bhūtas tasyāyathā-varṇane prakṛti-viparyāyo doṣaḥ | yathā dhīrodāttasya śrī-rāmacandrasya bāli-vadhe dhīroddhatavat chadma-kriyā-doṣa iti vadanti | vastutas tu nigūḍha-bhakti-saṁskārasya sugrīvāder hiṁsake uttara-kāṇḍa-prasiddhyā kṛta-rāvaṇa-sakhye ca tasmiṁs tathā-vidhānaṁ guṇa eva | chadmanā duṣṭa-vadhaḥ kartavya iti sadācārāt |yathā vā kumāra-sambhave pārvatī-maheśvarayoḥ sambhoga-śṛṅgāra-varṇanam | idaṁ hi pitroḥ śṛṅgāra-varṇanam ivātyantam anucitam ity āhuḥ | anye tv āhuḥ—ye tatra sakhya-kāntātva-bhāva-sampṛktā nirdoṣāntaḥ-karaṇāḥ svajātīye guptatayā vaktāraś ca syus teṣāṁ tad-bhāvitānāṁ tad-varṇanaṁ guṇa eveti | pare tv āhuḥ—tair api atirahasyaṁ na varṇanīyam iti |anyad apy anaucityaṁ deśa-kālādīnām ayathātva-varṇanam | tathā sati kāvyasyāsatyatā-pratibhāsena vineyānām unmukhīkaraṇāsambhavaḥ |
metre not identified
…чрезмерное развёртывание служебного, извращение характеров, неуместность предмета — и другие пороки признаны касающимися вкуса. Собственное слово вкуса — само слово «вкус» и слова «любовный» и подобные. По порядку, например: «Увидев того лотосоокого, никакого вкуса не возникло», «Увидев Шьямасундару, женщина погрузилась в любовный вкус». Постоянное чувство названо собственным словом — например: «К этому лотосоокому у неё родилась любовь». Преходящее — например: «Гопи застыдилась, когда Кришна её поцеловал». Здесь, если бы в первой стопе было сказано «она прикрыла глаза», стыд был бы передан через своё проявление; а так — порок. «Не держи обиды, тонкая, зная, что юность непостоянна» — здесь напоминание о непостоянстве юности служит умиротворению, враждебному любовному вкусу, и само есть возбудитель умиротворения; брать его в любовный вкус неуместно. «Когда холоднолучий месяц, радость глаз мира, белит землю, увидели ту гопи — она улыбалась и чуть бросала косые взгляды». Здесь возбудители любовного вкуса — побуждающий и опорный — стоят так, что всё сводится к проявлениям, и это вымученная выдумка: такие взгляды бывают и в обычном поведении. «Он оставляет радость, теряет разум, всё больше спотыкается и снова и снова мечется — увы, такое тяжкое состояние овладело его телом; ах, Кришна, что нам делать?» Здесь отказ от радости и прочее возможны и в страхе и других вкусах, а возбудитель — разлучённая гопи — угадывается с трудом. Развёртывание не ко времени — как во втором действии «Вени-самхары», когда, пока идёт гибель многих героев, не ко времени развёрнута любовная игра Дурьодханы с Бханумати. Обрыв — как в «Вира-чарите»: в самый разгар поединка Рагхавы с Бхаргавой Рагхава говорит: «Пойду снять свадебный браслет». Разжигание снова и снова — как в «Кумарасамбхаве», в плаче Рати, где сострадание вспыхивает опять и опять. Забвение главного — как в четвёртом действии «Ратнавали», когда с приходом Бабхравьи забыта Сагарика. Восхваление не служащего — как в «Карпура-манджари», где царь и героиня, пренебрегши собственным описанием весны, хвалят описание певца. Чрезмерное развёртывание служебного — как в «Кирате» — забавы небесных красавиц и прочее. Характеры бывают божественные, небожественные и божественно-небожественные; среди них — «твёрдо-благородные» и прочие; а среди этих — высшие, средние и низшие. Описать кого-то не таким, каков он есть, — порок извращения характера. Так, говорят, что у Шри Рамачандры, твёрдо-благородного героя, убийство Валина хитростью, как у «твёрдо-надменного», — порок. По правде же, раз у Сугривы и других было скрытое впечатление преданности, а Валин был их гонителем и, как известно из «Уттара-канды», заключил дружбу с Раваной, такой поступок против него — даже достоинство: по обычаю добрых злодея следует убивать хитростью. Или, говорят, в «Кумарасамбхаве» описание любовного наслаждения Парвати и Махешвары крайне неуместно — всё равно что описывать любовь своих родителей. Другие говорят: для тех, кто проникнут там чувством дружбы или супружеской любви, чьё сердце безупречно и кто говорит об этом тайно среди своих, такое описание — достоинство. А третьи говорят: и им не следует описывать сокровеннейшего. Другая неуместность — неверное описание места, времени и прочего: тогда поэзия кажется ложной, и обратить к ней учеников невозможно.
d6effff5030f · published Sep 24, 2026, 12:40:03 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Пороки вкуса — самые тяжкие, потому что бьют в душу поэзии. Назвать чувство прямо — значит убить его: «она застыдилась» мертво, «она прикрыла глаза» живо. Не ко времени поставленная любовная сцена среди гибели героев обрывает вкус. Спор о «Кумарасамбхаве» касается и самой поэзии о Кришне: описывать сокровенное можно лишь с чистым сердцем и в кругу тех, кто способен это вместить, — а по мнению самых строгих, и тогда нельзя. Защита поступка Рамы с Валином показывает, что автор судит характер не по внешнему правилу, а по сути дела.