Govinda-bhāṣya
Пада 1.11.1.4
4 / 558
Govinda-bhāṣya · 1.1.4
Devanāgarī

तत्तुसमन्वयात्

Transliteration (IAST)

tattusamanvayāt

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
तत्tatто; указательное местоимение — «то [что сказано]»; это [познание из писания]
तुtuже, именно; усилительная частица; и никак иначе
समन्वयात्samanvayātиз согласованности; sam + anu + √i «сходиться воедино», отложительный падеж — «ибо всё сходится»; все тексты Веданты согласно указывают на Него
Translation

То же [ведение Вишну всеми Ведами] — именно так: ибо по хорошо взвешенным знакам смысл писания сходится на Нём.

Govinda-bhāṣya of Baladeva Vidyābhūṣaṇa
Devanāgarī

अथ पूर्वार्थ-दार्ढ्याय ब्रह्मणः सर्व-वेद-वेद्यत्वम् उच्यते । योऽसौ सर्वैर् वेदैर् गीयत इति गोपालोपनिषदि । सर्वे वेदा यत्-पदम् आमनन्ति इति कठ-वल्ल्यां च पठ्यते । तत्र संशयः । सर्व-वेद-वेद्यत्वं विष्णोर् अयुक्तं न वेति । वेदेषु प्रायेण कर्म-विधान-दर्शनात् अयुक्तं तस्य तत् । वृष्टि-पुत्र-स्वर्गादि-फलकानि कारि-रिपुत्रकाम्येष्टि-ज्योतिष्टोमादीनि कर्माणि साङ्गानि सेति-कर्तव्यानि विदधतो वेदा दृश्यन्ते । ते च प्रमाणत्वेन स्व-विषयावगति-पर्यवसायिनो, विष्णु-परतया न शक्या नेतुम् इति प्राप्तेः—

तत् तु समन्वयात् ॥

तु-शब्दः शङ्काच् छेदार्थः । तत्-सर्व-वेद-वेद्यत्वं विष्णोर् उक्तम् । कुतः ? समन्वयात् । अन्वयस् तात्पर्य-लिङ्गम् । समन्वयत्वं सुविचारितत्वम् । सुविमृष्टैर् उपक्रमोपसंहारादिभिः षड्भिर् लिङ्गैस् तत्रैव शास्त्र-तात्पर्यात् स एव तद् वेद्य इत्य् अर्थः । इतरथा कथं योऽसाव् इत्य् आदि-श्रुति-वाक्योपपत्तिः । आह चैवं भगवान् पुण्डरीकाक्षः । वेदैश् च सर्वैर् अहम् एव वेद्यो वेदान्त-विद् वेद-विद् एव चाहम् इति ।

किं विधत्ते किम् आचष्टे किम् अनूद्य विकल्पयेत् ।

इत्य् अस्या हृदयं लोके नान्यो मद् वेद कश्चन ।

मां विधत्ते ऽभिधत्ते मां विकल्प्यापोह्यते त्व् अहम् ॥ [भा.पु. 11.21.42-43] इति वा ।

एतद् उक्तं भवति—साक्षात् परम्पराभ्यां वेदा ब्रह्मणि प्रवर्तन्ते । तत्र स्वरूप-गुण-निरूपणेन ज्ञान-काण्डे साक्षात् कर्म-काण्डे तु ज्ञानाङ्ग-भूत-कर्म-प्रतिपादनेन परम्परयेति मन्यन्ते । तत् त्व् औपनिषदं पुरुषं पृच्छामि, तम् एतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति इत्य् आदि श्रवणात् । वृष्टि-पुत्र-स्वर्गादि-फलक-कर्म-विधायिता तु तेषां रुच्य्-उत्पादनार्थायैव । वृष्ट्य्-आदि-फल-दृष्ट्या तेष्व् अभिजात-रुचेस् तद्-अर्थान् विचारयतो नित्यानित्य-वस्तु-विवेकिनो ब्रह्म-तृष्णा जगद्-वैतृष्णं च स्याद् इति सिद्धं सर्वेषां तेषां ब्रह्म-परत्वम् । कामितस्यैव वृष्ट्य्-आदेः फलत्वेन प्रतीतेर् अकामितोऽसौ न स्यात् । किं च ज्ञानोदयार्था बुद्धि-शुद्धिर् एव भवेत् । तम् एतम् इत्य् आदेर् इति ब्रह्माङ्ग-भूत-देवतार्चनं खलु ब्रह्मार्चनम् एव तत्-फलं तु चित्त-शुद्धिर् एवेत्य् अन्यत् प्राग्वत् ॥4॥

Transliteration (IAST)

atha pūrvārtha-dārḍhyāya brahmaṇaḥ sarva-veda-vedyatvam ucyate | yo'sau sarvair vedair gīyata iti gopālopaniṣadi | sarve vedā yat-padam āmananti iti kaṭha-vallyāṁ ca paṭhyate | tatra saṁśayaḥ | sarva-veda-vedyatvaṁ viṣṇor ayuktaṁ na veti | vedeṣu prāyeṇa karma-vidhāna-darśanāt ayuktaṁ tasya tat | vṛṣṭi-putra-svargādi-phalakāni kāri-riputrakāmyeṣṭi-jyotiṣṭomādīni karmāṇi sāṅgāni seti-kartavyāni vidadhato vedā dṛśyante | te ca pramāṇatvena sva-viṣayāvagati-paryavasāyino, viṣṇu-paratayā na śakyā netum iti prāpteḥ—

tat tu samanvayāt ||

tu-śabdaḥ śaṅkāc chedārthaḥ | tat-sarva-veda-vedyatvaṁ viṣṇor uktam | kutaḥ ? samanvayāt | anvayas tātparya-liṅgam | samanvayatvaṁ suvicāritatvam | suvimṛṣṭair upakramopasaṁhārādibhiḥ ṣaḍbhir liṅgais tatraiva śāstra-tātparyāt sa eva tad vedya ity arthaḥ | itarathā kathaṁ yo'sāv ity ādi-śruti-vākyopapattiḥ | āha caivaṁ bhagavān puṇḍarīkākṣaḥ | vedaiś ca sarvair aham eva vedyo vedānta-vid veda-vid eva cāham iti |

kiṁ vidhatte kim ācaṣṭe kim anūdya vikalpayet |

ity asyā hṛdayaṁ loke nānyo mad veda kaścana |

māṁ vidhatte 'bhidhatte māṁ vikalpyāpohyate tv aham || [bhā.pu. 11.21.42-43] iti vā |

etad uktaṁ bhavati—sākṣāt paramparābhyāṁ vedā brahmaṇi pravartante | tatra svarūpa-guṇa-nirūpaṇena jñāna-kāṇḍe sākṣāt karma-kāṇḍe tu jñānāṅga-bhūta-karma-pratipādanena paramparayeti manyante | tat tv aupaniṣadaṁ puruṣaṁ pṛcchāmi, tam etaṁ vedānuvacanena brāhmaṇā vividiṣanti ity ādi śravaṇāt | vṛṣṭi-putra-svargādi-phalaka-karma-vidhāyitā tu teṣāṁ rucy-utpādanārthāyaiva | vṛṣṭy-ādi-phala-dṛṣṭyā teṣv abhijāta-ruces tad-arthān vicārayato nityānitya-vastu-vivekino brahma-tṛṣṇā jagad-vaitṛṣṇaṁ ca syād iti siddhaṁ sarveṣāṁ teṣāṁ brahma-paratvam | kāmitasyaiva vṛṣṭy-ādeḥ phalatvena pratīter akāmito'sau na syāt | kiṁ ca jñānodayārthā buddhi-śuddhir eva bhavet | tam etam ity āder iti brahmāṅga-bhūta-devatārcanaṁ khalu brahmārcanam eva tat-phalaṁ tu citta-śuddhir evety anyat prāgvat ||4||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
अथathaтеперь; переход
पूर्व-अर्थ-दार्ढ्यायpūrva-artha-dārḍhyāyaдля укрепления прежнего смысла; dārḍhya «твёрдость», дат.
ब्रह्मणः सर्व-वेद-वेद्यत्वम् उच्यतेbrahmaṇaḥ sarva-veda-vedyatvam ucyateвысказывается: Брахман — предмет ве́дения всех Вед; vedya + -tva
यः असौ सर्वैः वेदैः गीयतेyaḥ asau sarvaiḥ vedaiḥ gīyate«Тот, кого воспевают все Веды»; Гопала-тапани
इति गोपालोपनिषदिiti gopālopaniṣadiтак в Гопала-упанишаде; местн.
सर्वे वेदाः यत्-पदम् आमनन्तिsarve vedāḥ yat-padam āmananti«слово, о котором согласно говорят все Веды»; Катха 1.2.15
इति कठ-वल्ल्याम् च पठ्यतेiti kaṭha-vallyām ca paṭhyateи читается в Катха-валли; местн.
तत्र संशयःtatra saṁśayaḥздесь сомнение; формула
सर्व-वेद-वेद्यत्वम् विष्णोःsarva-veda-vedyatvam viṣṇoḥведомость Вишну всеми Ведами; род.
अयुक्तम् न वा इतिayuktam na vā itiнеуместна или нет?; a-yukta
वेदेषु प्रायेणvedeṣu prāyeṇaв Ведах большей частью; prāyeṇa «преимущественно»
कर्म-विधान-दर्शनात्karma-vidhāna-darśanātибо видно предписание обрядов; vidhāna «предписание»
अयुक्तम् तस्य तत्ayuktam tasya tatона ему неуместна; довод противника
वृष्टि-पुत्र-स्वर्ग-आदि-फलकानिvṛṣṭi-putra-svarga-ādi-phalakāniплодоносящие дождём, сыном, раем и прочим; phalaka
कारीरि-पुत्रकाम्य-इष्टि-ज्योतिष्टोम-आदीनि कर्माणिkārīri-putrakāmya-iṣṭi-jyotiṣṭoma-ādīni karmāṇiобряды карири, путракамья-ишти, джьотиштома и прочие; названия жертв (дождь, сын, небо)
स-अङ्गानि स-इतिकर्तव्यानिsa-aṅgāni sa-itikartavyāniс их членами и порядком исполнения; itikartavyatā «что-как-делать»
विदधतः वेदाः दृश्यन्तेvidadhataḥ vedāḥ dṛśyanteВеды видятся [их] предписывающими; vi-√dhā, прич.
ते च प्रमाणत्वेनte ca pramāṇatvenaи они, как прамана; твор.
स्व-विषय-अवगति-पर्यवसायिनःsva-viṣaya-avagati-paryavasāyinaḥзавершаются постижением своего предмета; paryavasāyin
विष्णु-परतया न शक्याः नेतुम्viṣṇu-paratayā na śakyāḥ netumих невозможно повернуть к Вишну; √nī, инф.
इति प्राप्तेःiti prāpteḥтаков полученный [довод]; pūrva-pakṣa
तत् तु समन्वयात्tat tu samanvayāt«То же — ибо саманвая»; сутра 1.1.4
तु-शब्दः शङ्का-छेद-अर्थःtu-śabdaḥ śaṅkā-cheda-arthaḥслово «ту» — для отсечения сомнения; śaṅkā «сомнение» + cheda «отсечение»
तत्-सर्व-वेद-वेद्यत्वम् विष्णोः उक्तम्tat-sarva-veda-vedyatvam viṣṇoḥ uktamто — ведомость Вишну всеми Ведами — высказано [верно]; ukta
कुतः समन्वयात्kutaḥ samanvayātпочему? — «ибо саманвая»; разбор слова
अन्वयः तात्पर्य-लिङ्गम्anvayaḥ tātparya-liṅgamанвая — знак смысла; liṅga
समन्वयत्वम् सुविचारितत्वम्samanvayatvam suvicāritatvamсаманвайность — хорошая взвешенность; su-vicārita «хорошо рассмотренное»
सुविमृष्टैः उपक्रम-उपसंहार-आदिभिः षड्भिः लिङ्गैःsuvimṛṣṭaiḥ upakrama-upasaṁhāra-ādibhiḥ ṣaḍbhiḥ liṅgaiḥпо хорошо взвешенным шести знакам — зачину, завершению и прочим; vi-√mṛś
तत्र एव शास्त्र-तात्पर्यात्tatra eva śāstra-tātparyātсмысл писания — именно в Нём; отлож.
सः एव तद्-वेद्यः इति अर्थःsaḥ eva tad-vedyaḥ iti arthaḥОн и есть их предмет ве́дения — таков смысл; vedya
इतरथाitarathāиначе; в противном случае
कथम् यः असौ इति आदि-श्रुति-वाक्य-उपपत्तिःkatham yaḥ asau iti ādi-śruti-vākya-upapattiḥкак сложилось бы речение шрути «Тот, кого…»?; upapatti «состоятельность»
आह च एवम् भगवान् पुण्डरीकाक्षःāha ca evam bhagavān puṇḍarīkākṣaḥи так говорит [сам] Бхагаван Лотосоокий; puṇḍarīka-akṣa
वेदैः च सर्वैः अहम् एव वेद्यःvedaiḥ ca sarvaiḥ aham eva vedyaḥ«всеми Ведами познаваем именно Я»; Гита 15.15
वेदान्त-वित् वेद-वित् एव च अहम् इतिvedānta-vit veda-vit eva ca aham iti«Я — знаток Веданты, Я же — ведатель Веды»; там же
किम् विधत्ते किम् आचष्टेkim vidhatte kim ācaṣṭe«что [Веда] предписывает, что возвещает»; vi-√dhā + ā-√cakṣ; Бхагавата 11.21.42
किम् अनूद्य विकल्पयेत्kim anūdya vikalpayet«что, пересказав, перебирает?»; anu-√vad + vi-√kḷp
इति अस्याः हृदयम्iti asyāḥ hṛdayam«…вот её сердце»; hṛdaya
लोके न अन्यः मत् वेद कश्चनloke na anyaḥ mat veda kaścana«в мире никто, кроме Меня, [его] не знает»; Бхагавата 11.21.43
माम् विधत्ते अभिधत्ते माम्mām vidhatte abhidhatte mām«Меня она предписывает, Меня возглашает»; abhi-√dhā
विकल्प्य अपोह्यते तु अहम्vikalpya apohyate tu aham«Мною, выставленным в выборе, снимается [иное]»; apa-√ūh, пассив
इति वाiti vāили так [по Бхагавате]; второе свидетельство
एतत् उक्तम् भवतिetat uktam bhavatiсказано этим вот что; итоговая формула
साक्षात् परम्पराभ्याम्sākṣāt paramparābhyāmпрямо и через передачу; sākṣāt + paramparā, твор. дв.
वेदाः ब्रह्मणि प्रवर्तन्तेvedāḥ brahmaṇi pravartanteВеды обращаются к Брахману; pra-√vṛt
तत्र स्वरूप-गुण-निरूपणेनtatra svarūpa-guṇa-nirūpaṇenaтам: определением [Его] природы и качеств; nirūpaṇa
ज्ञान-काण्डे साक्षात्jñāna-kāṇḍe sākṣātв джняна-канде — прямо; канда знания
कर्म-काण्डे तुkarma-kāṇḍe tuв карма-канде же; канда обряда
ज्ञान-अङ्ग-भूत-कर्म-प्रतिपादनेन परम्परयाjñāna-aṅga-bhūta-karma-pratipādanena paramparayāизложением обрядов — членов знания — через передачу; paramparā «цепочка»
इति मन्यन्तेiti manyanteтак разумеют; √man
तत् तु औपनिषदम् पुरुषम् पृच्छामिtat tu aupaniṣadam puruṣam pṛcchāmi«о том упанишадном Пуруше спрашиваю»; Брихадараньяка 3.9.26
तम् एतम् वेद-अनुवचनेन ब्राह्मणाः विविदिषन्तिtam etam veda-anuvacanena brāhmaṇāḥ vividiṣanti«Его брахманы желают познать повторением Веды»; Брихадараньяка 4.4.22
इति आदि श्रवणात्iti ādi śravaṇātпо этим и подобным слышаниям; отлож.
वृष्टि-पुत्र-स्वर्ग-आदि-फलक-कर्म-विधायिता तुvṛṣṭi-putra-svarga-ādi-phalaka-karma-vidhāyitā tuпредписание же обрядов с плодами дождя, сына, рая; vidhāyitā
तेषाम् रुचि-उत्पादन-अर्थाय एवteṣām ruci-utpādana-arthāya evaлишь ради порождения вкуса к ним; ruci «вкус» + utpādana
वृष्टि-आदि-फल-दृष्ट्याvṛṣṭi-ādi-phala-dṛṣṭyāввиду плодов дождя и прочего; dṛṣṭi, твор.
तेषु अभिजात-रुचेःteṣu abhijāta-ruceḥу родившего вкус к ним; abhijāta «рождённый»
तद्-अर्थान् विचारयतःtad-arthān vicārayataḥ[затем] разбирающего их смыслы; vi-√car, прич. род.
नित्य-अनित्य-वस्तु-विवेकिनःnitya-anitya-vastu-vivekinaḥразличающего вечное и невечное; vivekin
ब्रह्म-तृष्णा जगद्-वैतृष्ण्यम् च स्यात्brahma-tṛṣṇā jagad-vaitṛṣṇyam ca syātродится жажда Брахмана и разжаждание мира; tṛṣṇā + vaitṛṣṇya (в э-тексте -vaitṛṣṇaṁ)
इति सिद्धम् सर्वेषाम् तेषाम् ब्रह्म-परत्वम्iti siddham sarveṣām teṣām brahma-paratvamтак установлено: все они обращены к Брахману; siddha
कामितस्य एव वृष्टि-आदेः फलत्वेन प्रतीतेःkāmitasya eva vṛṣṭi-ādeḥ phalatvena pratīteḥибо плодом мыслится лишь желанное — дождь и прочее; kāmita «возжеланное»
अकामितः असौ न स्यात्akāmitaḥ asau na syātдля нежелающего его не будет; a-kāmita
किं च ज्ञान-उदय-अर्था बुद्धि-शुद्धिः एव भवेत्kiṁ ca jñāna-udaya-arthā buddhi-śuddhiḥ eva bhavetк тому же [ему] будет сама чистота разума — ради восхода знания; śuddhi
तम् एतम् इति आदेः इतिtam etam iti ādeḥ itiи по [речению] «Его…»; отсылка
ब्रह्म-अङ्ग-भूत-देवता-अर्चनम्brahma-aṅga-bhūta-devatā-arcanamпочитание божеств как член Брахмана; arcana
खलु ब्रह्म-अर्चनम् एवkhalu brahma-arcanam evaесть именно почитание Брахмана; eva
तत्-फलम् तु चित्त-शुद्धिः एवtat-phalam tu citta-śuddhiḥ evaплод же его — лишь чистота сердца; citta-śuddhi
इति अन्यत् प्राग्वत्iti anyat prāgvatпрочее — как прежде; prāg-vat «как выше»
Commentary translation

Теперь, для укрепления прежнего смысла, высказывается: Брахман — предмет ве́дения всех Вед. «Тот, кого воспевают все Веды» — в Гопала-упанишаде; и в Катха-валли читается: «слово, о котором согласно говорят все Веды» [1.2.15].

Здесь сомнение: неуместна ли ведомость Вишну всеми Ведами или [уместна]? Поскольку в Ведах большей частью видно предписание обрядов — она ему неуместна: Веды видятся предписывающими, с их членами и порядком исполнения, обряды карири, путракамья-ишти, джьотиштому и прочие, плодоносящие дождём, сыном, раем; и они, как прамана, завершаются постижением своего предмета — их невозможно повернуть к Вишну. Таков полученный [довод]. —

«То же — ибо согласное схождение».

Слово «же» — для отсечения сомнения. То — ведомость Вишну всеми Ведами — высказано [верно]. Почему? «Ибо саманвая»: анвая — знак смысла; саманвайность — хорошая взвешенность: по хорошо взвешенным шести знакам — зачину, завершению и прочим — смысл писания [устанавливается] именно в Нём: Он и есть их предмет ве́дения. Иначе как сложилось бы речение шрути «Тот, кого [воспевают все Веды]»? И так говорит [сам] Бхагаван Лотосоокий: «Всеми Ведами познаваем именно Я; Я — знаток Веданты, Я же — ведатель Веды» [Гита 15.15]; или: «Что [Веда] предписывает, что возвещает, что, пересказав, перебирает? — вот её сердце: в мире никто, кроме Меня, его не знает: Меня она предписывает, Меня возглашает, Мною, выставленным в выборе, снимается [иное]» [Бхагавата 11.21.42-43].

Сказано этим вот что: Веды обращаются к Брахману прямо и через передачу. Именно: в джняна-канде — прямо, определением [Его] природы и качеств; в карма-канде же — через передачу, изложением обрядов, ставших членами знания. Ибо слышится: «о том упанишадном Пуруше спрашиваю», «Его брахманы желают познать повторением Веды…». Предписание же обрядов с плодами дождя, сына, рая — лишь ради порождения вкуса: у родившего ввиду тех плодов вкус [к Ведам], разбирающего затем их смыслы и различающего вечное и невечное родится жажда Брахмана и разжаждание мира — так установлено: все они обращены к Брахману. Ибо плодом мыслится лишь желанное — дождь и прочее; для нежелающего его не будет — к тому же [будет ему] сама чистота разума, ради восхода знания. И по [речению] «Его [желают познать]…» — почитание божеств, ставшее членом [почитания] Брахмана, есть именно почитание Брахмана; плод же его — лишь чистота сердца. Прочее — как прежде.

Version

cfc09198a4cf · published Jul 27, 2026, 3:46:39 AM UTC

Available inRU

Page between verses with