अधिकं तु भेद-निर्देशात्
adhikaṁ tu bheda-nirdeśāt
[Брахман] же — бо́льший [дживы]: по указанию различия; [Ему творить —] ни усталости, ни вреда.
ननु ब्रह्मणोऽपि कार्याभिध्यान-तद्-अनुप्रवेशादि-श्रवणात् श्रम-हिताकरणादि-प्राप्तिः ? तत्राह—
अधिकं तु भेद-निर्देशात् ॥
शङ्का-च्छेदाय तु-शब्दः । जीवाद् अधिकं ब्रह्म उरु-शक्तिकत्वात् तस्मात् अत्युत्कृष्टम् । तत् कुतः ? शास्त्रेषु तथैव भेद-निर्देशात् । मुण्डकादौ—
समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽ
नीशया शोचति मुह्यमानः ।
जुष्टं यदा पश्यत्य् अन्यम् ईशम्
अस्य महिमानम् इति वीत-शोकः ॥ [मु.उ. 3.1.2]
इति शोक-मोह-ग्रस्तात् जीवान् परमात्मनोऽखण्डितैश्वर्यादित्वेन भेदो निर्दिश्यते । स्मृतिषु च—
द्वाव् इमौ पुरुषौ लोके क्षरश् चाक्षर एव च ।
क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥
उत्तमः पुरुषस् त्व् अन्यः परमात्मेत्य् उदाहृतः ।
यो लोक-त्रयम् आविश्य बिभर्त्य् अव्यय ईश्वरः ॥ [गीता 15.16-17] इति ।
प्रधान-पुरुष-व्यक्त-कालानां परमं हि यत् ।
पश्यन्ति सूरयः शुद्धं तद् विष्णोः परमं पदम् ॥ [वि.पु. 1.2.16]
विष्णोः स्वरूपात् परतो हि तेऽन्ये
रूपं प्रधानं पुरुषश् च विप्र ।
तस्यैव तेऽन्येन धृते वियुक्ते
रूपान्तरं तद् द्विज काल-संज्ञम् ॥ [वि.पु. 1.2.24] इति ।
एतद् ईशनम् ईशस्य प्रकृति-स्थोऽपि तद्-गुणैः ।
न युज्यते सदात्म-स्थैर् यथा बुद्धिस् तद्-आश्रया ॥ [भा.पु. 1.11.39] इति च ।
एवम् आद्यासु तथैवासौ निर्दिष्टः । सम्भोग-प्राप्तिर् इत्य् आदिना प्राग् अप्य् एतद् अभिहितम् । तथा चाविचिन्त्योरु-शक्तिर् ईश्वरः स्व-सङ्कल्प-मात्रात् जगत् सृष्ट्वा तस्मिन् प्रविश्य विक्रीडति, जीर्णं च तत् संहरत्य् ऊर्णनाभिवद् इति, न पूर्वोक्त-दोष-गन्धः ।
ननु घटाकाशात् महाकाशस्येवैतज् जीवाद् ईश्वरस्याधिक्यम् इति चेत्, न । तद्वत् तस्य परिच्छेद-विषयत्वास्वीकारात् । न च जल-चन्द्रात् वियच्-चन्द्रस्येव तस्मात् तस्य तद् विभोर् निरूपस्य तस्य तद्वत् प्रतिबिम्बासम्भवात् । न च राज-पुत्रस्येवाप्त-दास-भ्रमस्यैकस्य ब्रह्मणो भ्रमात् जीवस्योत्कर्षापकर्षे सार्वज्ञ्य-श्रुति-विरोधात् ॥22॥
nanu brahmaṇo'pi kāryābhidhyāna-tad-anupraveśādi-śravaṇāt śrama-hitākaraṇādi-prāptiḥ ? tatrāha—
adhikaṁ tu bheda-nirdeśāt ||
śaṅkā-cchedāya tu-śabdaḥ | jīvād adhikaṁ brahma uru-śaktikatvāt tasmāt atyutkṛṣṭam | tat kutaḥ ? śāstreṣu tathaiva bheda-nirdeśāt | muṇḍakādau—
samāne vṛkṣe puruṣo nimagno'
nīśayā śocati muhyamānaḥ |
juṣṭaṁ yadā paśyaty anyam īśam
asya mahimānam iti vīta-śokaḥ || [mu.u. 3.1.2]
iti śoka-moha-grastāt jīvān paramātmano'khaṇḍitaiśvaryāditvena bhedo nirdiśyate | smṛtiṣu ca—
dvāv imau puruṣau loke kṣaraś cākṣara eva ca |
kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭastho'kṣara ucyate ||
uttamaḥ puruṣas tv anyaḥ paramātmety udāhṛtaḥ |
yo loka-trayam āviśya bibharty avyaya īśvaraḥ || [gītā 15.16-17] iti |
pradhāna-puruṣa-vyakta-kālānāṁ paramaṁ hi yat |
paśyanti sūrayaḥ śuddhaṁ tad viṣṇoḥ paramaṁ padam || [vi.pu. 1.2.16]
viṣṇoḥ svarūpāt parato hi te'nye
rūpaṁ pradhānaṁ puruṣaś ca vipra |
tasyaiva te'nyena dhṛte viyukte
rūpāntaraṁ tad dvija kāla-saṁjñam || [vi.pu. 1.2.24] iti |
etad īśanam īśasya prakṛti-stho'pi tad-guṇaiḥ |
na yujyate sadātma-sthair yathā buddhis tad-āśrayā || [bhā.pu. 1.11.39] iti ca |
evam ādyāsu tathaivāsau nirdiṣṭaḥ | sambhoga-prāptir ity ādinā prāg apy etad abhihitam | tathā cāvicintyoru-śaktir īśvaraḥ sva-saṅkalpa-mātrāt jagat sṛṣṭvā tasmin praviśya vikrīḍati, jīrṇaṁ ca tat saṁharaty ūrṇanābhivad iti, na pūrvokta-doṣa-gandhaḥ |
nanu ghaṭākāśāt mahākāśasyevaitaj jīvād īśvarasyādhikyam iti cet, na | tadvat tasya pariccheda-viṣayatvāsvīkārāt | na ca jala-candrāt viyac-candrasyeva tasmāt tasya tad vibhor nirūpasya tasya tadvat pratibimbāsambhavāt | na ca rāja-putrasyevāpta-dāsa-bhramasyaikasya brahmaṇo bhramāt jīvasyotkarṣāpakarṣe sārvajñya-śruti-virodhāt ||22||
30571f55dae5 · published Jul 27, 2026, 4:31:31 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Но [возразят]: и у Брахмана — по слышанию замысла о деле и вхождения в него — настали бы усталость и неделание себе блага. На это говорит:
«Бо́льшее же — по указанию различия».
Брахман — бо́льший дживы: по огромности шакти его превосходнейший. Откуда? В шастрах так указано различие. В Мундаке: «на том же древе человек, погружённый, скорбит в безвладности, морочимый; когда же видит Другого — Владыку — довольного, и величие Его, — скорбь уходит»: указано различие Параматмы с нераздробленным владычеством от дживы, схваченного скорбью. И в смрити: «два этих пуруши в мире — тленный и нетленный: тленный — все существа, неколебимый зовётся нетленным; Высший же Пуруша — ИНОЙ, именуемый Параматмой: кто, войдя в три мира, держит их, нетленный Владыка» [Гита 15.16–17]; «что выше прадханы, пуруши, проявленного и времени, — зрят мудрые чистое: то высшая стопа Вишну»; «от сварупы Вишну — те два иные образа: прадхана и пуруша; Его же иным образом держимы те — именем Время»; и «это владычность Владыки: хоть и в пракрити — её гунами не связуется, как разум, в ней укрытый» [Бхагавата 1.11.38]. (И прежде это сказано — «[иначе] настало бы со-вкушение…».) Итак: Ишвара с непостижимо-огромной шакти, одним Своим замыслом сотворив мир, войдя в него, ИГРАЕТ — и, обветшавший, свёртывает его, как паук [нить]: нет ни запаха прежденазванных изъянов. — Но каково [тогда] превосходство: как большое небо над небом-в-горшке? — Нет: не принято, что джива — Его отрезок. — Как месяц в небе над месяцем в воде? — Нет: у вездесущего и безóбразного отражение невозможно. — Как у царевича, вообразившего себя слугой? — Нет: не от морока единого Брахмана взлёт и падение дживы — противно шрути о всезнании.