क्वचिद् उक्तौ स्वशब्देन न दोषो व्यभिचारिणः ।अनुभावविभावाभ्यां रचनं यत्र नोचितम् ॥39॥यत्र विभावानुभावमुखेन प्रतिपादने विशदा प्रतीतिर् नास्ति । यत्र च विभावानुभावकृतपुष्टिराहित्यम् एवानुगुणं, तत्र व्यभिचारिणः स्वशब्देनोक्तौ न दोषः । यथा—औत्सुक्येन कृतत्वरा व्यावर्तमाना ह्रियातैस् तैर् नर्मसखीजनस्य वचनैर् नीताभिमुख्यं पुनः ।दृष्ट्वाग्रे हरिमात्तसाध्वसरसा गौरी नवे सङ्गमेसंरोहत्पुलका सहासम् अमुना श्लिष्टा शिवायास्तु वः ॥अत्रौत्सुक्यस्य त्वरारूपानुभावमुखेन प्रतिपादनेन झटिति प्रतीतिः । त्वराया भयादिनापि सम्भवात् ह्रियोऽनुभावस्य व्यवर्तमानस्य कोपादिनापि सम्भवः । साध्वसहासयोस् तु विभावादिपरिपोषकस्य प्रकृतरसस्य प्रतिकूलप्रायत्वाद् इत्य् एषां स्वशब्दाभिधानम् एव न्याय्यम् ।
kvacid uktau sva-śabdena na doṣo vyabhicāriṇaḥ |anubhāva-vibhāvābhyāṁ racanaṁ yatra nocitam ||39||yatra vibhāvānubhāva-mukhena pratipādane viśadā pratītir nāsti | yatra ca vibhāvānubhāva-kṛta-puṣṭi-rāhityam evānuguṇaṁ, tatra vyabhicāriṇaḥ sva-śabdenoktau na doṣaḥ | yathā—autsukyena kṛtatvarā vyāvartamānā hriyātais tair narma-sakhī-janasya vacanair nītābhimukhyaṁ punaḥ |dṛṣṭvāgre harimātta-sādhvasa-rasā gaurī nave saṅgamesaṁrohat-pulakā sahāsam amunā śliṣṭā śivāyāstu vaḥ ||atrautsukyasya tvarā-rūpānubhāva-mukhena pratipādanena jhaṭiti pratītiḥ | tvarāyā bhayādināpi sambhavāt hriyo'nubhāvasya vyavartamānasya kopādināpi sambhavaḥ | sādhvasa-hāsayos tu vibhāvādi-paripoṣakasya prakṛta-rasasya pratikūla-prāyatvād ity eṣāṁ sva-śabdābhidhānam eva nyāyyam |
छन्द अज्ञात
Иногда называть преходящее чувство собственным словом не порок — там, где выражать его через проявления и возбудители неуместно. Где через возбудители и проявления ясного понимания не получится или где уместно как раз отсутствие подкрепления возбудителями и проявлениями, — там назвать преходящее чувство собственным словом не порок. Например: «Нетерпением торопимая, стыдом возвращаемая назад, снова обращённая лицом к нему словами подруг-шутниц, увидев перед собой Хари, охваченная робостью, в новой встрече — Гаури, трепеща, была со смехом обнята им; да будет она вам на благо». Здесь нетерпение, выраженное через своё проявление — спешку, — понимается сразу; но спешка бывает и от страха и прочего, а отступление, проявление стыда, — и от гнева и прочего; робость же и смех, если подкреплять их возбудителями, почти враждебны вкусу, о котором речь, — поэтому правильно назвать их собственными словами.
0bc8e163d588 · प्रकाशित 24 सित॰ 2026, 12:40:03 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Правило «не называй чувство прямо» не абсолютно. Строфа о первой встрече Гаури (Парвати) с женихом — известный пример: у каждого жеста несколько возможных причин, и слово «нетерпение» или «стыд» снимает двусмысленность. В известном виде строфы жених — Хара (Шива); в тексте здесь стоит «Хари».