भक्तिदेवी—तदेहि । सहैव गच्छावः ।
(इत्युभौ निष्क्रान्तौ ।)
(ततः प्रविशत्यासनस्थो भगवान्विश्वंभरोऽद्वैताचार्यश्च परितः श्रीवासादयश्च ।)
भगवान्—(सपरिहासमद्वैतं प्रति ।)
'सीतापतिर्जयति लोकमलघ्नकीर्तिः ।'
अद्वैतः—कुतोऽत्र रघुनाथो नाथो हि यदूनामयमुज्जृम्भते तत्रभवान्भगवान् ।
भगवान्—अद्वैत, तव विच्छेदच्छेदकर उपायो निरपायो निरवधि मया चिन्त्यते । येन निरन्तराया निरन्तरा सहवसतिः स्यात् ।
श्रीवासः—देव, यद्यपि शान्तिपुरवास एवाद्वैतोपयोगी, तथापि नवानां भक्तीनां द्वीप इवेति नवद्वीपे चरणाविर्भावावधि अत्रैवाद्वैतपक्षपातः । तेन व्यापको नित्यानन्दश्चात्र ।
अद्वैतः—अतोऽत्र श्रीवासः ।
श्रीवासः—सा तु तिरोभूतेव ।
भगवान्—श्रीविष्णुभक्तिः सा भवत्सु सत्सु वर्तत एव ।
अद्वैतः—इदानीं सैव विष्णुप्रिया ।
भगवान्—अथ किम् । सत्सु ज्ञानादिमार्गेषु भक्तिरेव विष्णोः प्रिया ।
अद्वैतः—अतएव भगवानपि तामङ्गीचकार ।
(नेपथ्ये ।)
भो भोः, विश्वजनन्या शचीदेव्या निगद्यते—'अद्वैतस्यान्यत्र विश्रामस्थली न कार्या । ममैवालयो विश्रमणीयो मणीयोग इव स्वयं वृत्तः ।'
अद्वैतः—(आकर्ण्य ।) यथाज्ञापयति विश्वजननी । तदुच्यतां सहैवाद्य भोक्तव्यं भगवता विश्वंभरेण भरेण हर्षस्य मन्थरोऽयं मे देहः ।
श्रीवासः—तन्ममापि मापितव्यं तत्र भोजनम् ।
भगवान्—तर्हि परिश्रमोऽस्य महान्भविता वितानेन पाकस्य ।
अद्वैतः—अस्येति किमुच्यते । अस्या इत्युच्यताम् । (इति कश्चिदात्मनीनं तत्र प्रेषयति । स चेङ्गितं बुद्ध्वा निष्क्रान्तः ।)
(अद्वैतः श्रीवासस्य कर्णे लगति ।)
भगवान्—किमाहाचार्य आर्यः ।
श्रीवासः—नित्यानन्देन देवस्य षड्भुजं रूपमवलोकितम् । तद्भवते दर्शनीयमिति स्वरूपदर्शनाय यदङ्गीकृतं मह्यं मह्यं तत्कथं न दर्श्यते भगवताऽवताऽदृष्टं मे कीदृशमिति ।
(नेपथ्ये ।)
भो भोः, षड्भुजं रूपमवलोकितम् ।
भगवान्—(सावहित्थम् ।) मम स्वरूपमिदमेव । यदिदमद्वैतप्रेमपात्रम् ।
अद्वैतः—(स्वगतम् ।) किमत्र ब्रूमहे । महेच्छं प्रति यदि तवैतदेव स्वरूपं तदा दर्शनीयम् । श्यामसुन्दरविग्रहाभिलाषो विश्रान्तः । यदि स एव स्वरूपमित्युच्यते तदासिन्प्रेमहानिः । (इति क्षणं परामृशति ।)
श्रीवासः—अस्माकमिदमेव भवद्वपुः प्रेमपात्रमत्र कः संदेहः । किंतु स्वयमेवोक्तम्—'तद्भवते दर्शयिष्यामि' इति कृत्वासौ निवेदयति ।
भगवान्—उन्मादद्शायां केन किं न भण्यते ।
श्रीवासः—भगवन्, अन्योन्मादस्तु व्याधिरेव । अयं तु तवोन्मादो द्रष्टृश्रोतॄणामपि व्याधिनिर्मूलकः । किंच जीवस्तु वस्तुतः क्षुद्रानन्देनापि विलुप्तधीरधीर एव भवति । ईश्वरस्य त्वानन्दस्वरूपत्वाज्ज्ञानस्वरूपत्वाच्च किं केनापि बाध्यताम् । तेन स्वाधीनानन्दः स्वाधीनज्ञानश्चायम् ।
भगवान्—(सस्मितम् ।) तत्खलु मदधीनं न भवति यन्मया दर्शयिष्यते । स्वयमेव भावचक्षुषा दृश्यताम् । (इति तदन्तःकरणे स्वरूपमाविर्भावयति ।)
(अद्वैतश्चक्षुषी निमील्य प्रणिधानं नाटयति ।)
श्रीवासः—(चिरं निर्वर्ण्य ।) अहो चित्रम् । अद्वैतोऽद्वैतोपरि परिवर्तते । तथा हि ।
bhaktidevī—tadehi | sahaiva gacchāvaḥ |
(ityubhau niṣkrāntau |)
(tataḥ praviśatyāsanastho bhagavānviśvaṃbharo'dvaitācāryaśca paritaḥ śrīvāsādayaśca |)
bhagavān—(saparihāsamadvaitaṃ prati |)
'sītāpatirjayati lokamalaghnakīrtiḥ |'
advaitaḥ—kuto'tra raghunātho nātho hi yadūnāmayamujjṛmbhate tatrabhavānbhagavān |
bhagavān—advaita, tava vicchedacchedakara upāyo nirapāyo niravadhi mayā cintyate | yena nirantarāyā nirantarā sahavasatiḥ syāt |
śrīvāsaḥ—deva, yadyapi śāntipuravāsa evādvaitopayogī, tathāpi navānāṃ bhaktīnāṃ dvīpa iveti navadvīpe caraṇāvirbhāvāvadhi atraivādvaitapakṣapātaḥ | tena vyāpako nityānandaścātra |
advaitaḥ—ato'tra śrīvāsaḥ |
śrīvāsaḥ—sā tu tirobhūteva |
bhagavān—śrīviṣṇubhaktiḥ sā bhavatsu satsu vartata eva |
advaitaḥ—idānīṃ saiva viṣṇupriyā |
bhagavān—atha kim | satsu jñānādimārgeṣu bhaktireva viṣṇoḥ priyā |
advaitaḥ—ataeva bhagavānapi tāmaṅgīcakāra |
(nepathye |)
bho bhoḥ, viśvajananyā śacīdevyā nigadyate—'advaitasyānyatra viśrāmasthalī na kāryā | mamaivālayo viśramaṇīyo maṇīyoga iva svayaṃ vṛttaḥ |'
advaitaḥ—(ākarṇya |) yathājñāpayati viśvajananī | taducyatāṃ sahaivādya bhoktavyaṃ bhagavatā viśvaṃbhareṇa bhareṇa harṣasya mantharo'yaṃ me dehaḥ |
śrīvāsaḥ—tanmamāpi māpitavyaṃ tatra bhojanam |
bhagavān—tarhi pariśramo'sya mahānbhavitā vitānena pākasya |
advaitaḥ—asyeti kimucyate | asyā ityucyatām | (iti kaścidātmanīnaṃ tatra preṣayati | sa ceṅgitaṃ buddhvā niṣkrāntaḥ |)
(advaitaḥ śrīvāsasya karṇe lagati |)
bhagavān—kimāhācārya āryaḥ |
śrīvāsaḥ—nityānandena devasya ṣaḍbhujaṃ rūpamavalokitam | tadbhavate darśanīyamiti svarūpadarśanāya yadaṅgīkṛtaṃ mahyaṃ mahyaṃ tatkathaṃ na darśyate bhagavatā'vatā'dṛṣṭaṃ me kīdṛśamiti |
(nepathye |)
bho bhoḥ, ṣaḍbhujaṃ rūpamavalokitam |
bhagavān—(sāvahittham |) mama svarūpamidameva | yadidamadvaitapremapātram |
advaitaḥ—(svagatam |) kimatra brūmahe | mahecchaṃ prati yadi tavaitadeva svarūpaṃ tadā darśanīyam | śyāmasundaravigrahābhilāṣo viśrāntaḥ | yadi sa eva svarūpamityucyate tadāsinpremahāniḥ | (iti kṣaṇaṃ parāmṛśati |)
śrīvāsaḥ—asmākamidameva bhavadvapuḥ premapātramatra kaḥ saṃdehaḥ | kiṃtu svayamevoktam—'tadbhavate darśayiṣyāmi' iti kṛtvāsau nivedayati |
bhagavān—unmādadśāyāṃ kena kiṃ na bhaṇyate |
śrīvāsaḥ—bhagavan, anyonmādastu vyādhireva | ayaṃ tu tavonmādo draṣṭṛśrotṝṇāmapi vyādhinirmūlakaḥ | kiṃca jīvastu vastutaḥ kṣudrānandenāpi viluptadhīradhīra eva bhavati | īśvarasya tvānandasvarūpatvājjñānasvarūpatvācca kiṃ kenāpi bādhyatām | tena svādhīnānandaḥ svādhīnajñānaścāyam |
bhagavān—(sasmitam |) tatkhalu madadhīnaṃ na bhavati yanmayā darśayiṣyate | svayameva bhāvacakṣuṣā dṛśyatām | (iti tadantaḥkaraṇe svarūpamāvirbhāvayati |)
(advaitaścakṣuṣī nimīlya praṇidhānaṃ nāṭayati |)
śrīvāsaḥ—(ciraṃ nirvarṇya |) aho citram | advaito'dvaitopari parivartate | tathā hi |
Бхактидеви. Так идём же. Пойдём вместе.
(Оба уходят.)
(Затем входит Господь Вишвамбхара, сидящий на своём месте, и Адвайта Ачарья, а кругом — Шриваса и прочие.)
Господь. (С шуткой, обращаясь к Адвайте.)
«Торжествует супруг Ситы, чья слава истребляет скверну мира».
Адвайта. Откуда здесь Рагхунатха? Ведь это владыка Ядавов раскрывается тут, досточтимый Господь.
Господь. Адвайта, я без устали думаю о верном средстве, что рассекло бы разлуку с тобою: чтобы жили мы вместе, безо всякого промежутка.
Шриваса. Владыка, хоть Адвайте и подобает жить в Шантипуре, но Навадвипа — словно остров девяти видов бхакти; потому, пока не явлены здесь Твои стопы, пристрастие Адвайты — к этому месту. Оттого и Нитьянанда, который вездесущ, тоже здесь.
Адвайта. Оттого здесь и Шриваса.
Шриваса. А она-то как будто сокрылась.
Господь. Бхакти к Шри Вишну — она, пока есть вы, есть и остаётся.
Адвайта. Теперь она и есть Вишнуприя.
Господь. А как же. Среди путей знания и прочих именно бхакти дорога Вишну.
Адвайта. Потому-то и Господь взял её в жёны.
(За сценой.)
Эй, эй! Мать мира Шачидеви велит сказать: «Пусть Адвайта не устраивает себе места для отдыха в другом доме. Отдыхать ему в моём доме — оно само собою сложилось, как оправа для самоцвета».
Адвайта. (Выслушав.) Как велит мать мира. Так передайте: нынче Господь Вишвамбхара будет вкушать вместе со мною; тело моё отяжелело от груза радости.
Шриваса. Тогда пусть и мне отмерят там еды.
Господь. Тогда у неё будет много труда — готовить на всех.
38debf3a0bda · प्रकाशित 11 सित॰ 2026, 2:00:00 pm UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
Сцена начинается с шутки, и шутка богословская. Господь дразнит Адвайту стихом о Рамачандре; тот отвечает, что здесь не Рагхунатха, а владыка Ядавов. Так, играючи, названо то, о чём во втором акте идёт речь: какого именно Господа мы видим.
Дальше — самая домашняя часть всей пьесы. Спорят, где кому жить, кто у кого обедает, и Шачидеви передаёт со двора, что отдыхать Адвайте только у неё. Величие только что показывали в шести руках; теперь его нет и в помине.
И посреди этого — короткий обмен об исчезнувшей Бхакти, в котором Вишнуприя названа ею самой. Игра слов здесь работает всерьёз: имя жены Махапрабху значит «дорогая Вишну», а дорога Вишну — бхакти.