महाभारत
On Giving Instruction; the Śūdra-Ascetic and the Ṛṣi13.10.1-5
11786 / 15823
महाभारत · 13.10.1-5
देवनागरी

युधिष्ठिर उवाच
मित्रसौहृदभावेन उपदेशं करोति यः ॥
जात्यावरस्य राजर्षे दोषस् तस्य भवेन् न वा ॥
एतद् इच्छामि तत्त्वेन व्याख्यातुं वै पितामह ॥
सूक्ष्मा गतिर् हि धर्मस्य यत्र मुह्यन्ति मानवाः ॥
भीष्म उवाच
अत्र ते वर्तयिष्यामि शृणु राजन् यथागमम् ॥
ऋषीणां वदतां पूर्वं श्रुतम् आसीद् यथा मया ॥
उपदेशो न कर्तव्यो जातिहीनस्य कस्य चित् ॥
उपदेशे महान् दोष उपाध्यायस्य भाष्यते ॥
निदर्शनम् इदं राजञ् शृणु मे भरतर्षभ ॥
दुरुक्तवचने राजन् यथा पूर्वं युधिष्ठिर ॥
ब्रह्माश्रमपदे वृत्तं पार्श्वे हिमवतः शुभे ॥

लिप्यंतरण (IAST)

yudhiṣṭhira uvāca
mitrasauhṛdabhāvena upadeśaṃ karoti yaḥ ||
jātyāvarasya rājarṣe doṣas tasya bhaven na vā ||
etad icchāmi tattvena vyākhyātuṃ vai pitāmaha ||
sūkṣmā gatir hi dharmasya yatra muhyanti mānavāḥ ||
bhīṣma uvāca
atra te vartayiṣyāmi śṛṇu rājan yathāgamam ||
ṛṣīṇāṃ vadatāṃ pūrvaṃ śrutam āsīd yathā mayā ||
upadeśo na kartavyo jātihīnasya kasya cit ||
upadeśe mahān doṣa upādhyāyasya bhāṣyate ||
nidarśanam idaṃ rājañ śṛṇu me bharatarṣabha ||
duruktavacane rājan yathā pūrvaṃ yudhiṣṭhira ||
brahmāśramapade vṛttaṃ pārśve himavataḥ śubhe ||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
मित्रसौहृदभावेनmitrasauhṛdabhāvenaиз дружеского расположения
उपदेशं करोति यःupadeśaṃ karoti yaḥнаставление даёт кто
जात्यावरस्य राजर्षेjātyāvarasya rājarṣeнизшему рождением, о царственный риши
दोषः तस्य भवेत् न वाdoṣaḥ tasya bhavet na vāвина у того будет ли, нет ли
एतत् इच्छामि तत्त्वेनetat icchāmi tattvenaэто желаю доподлинно
व्याख्यातुं वै पितामहvyākhyātuṃ vai pitāmahaчтобы ты изъяснил, о дед
सूक्ष्मा गतिः हि धर्मस्यsūkṣmā gatiḥ hi dharmasyaтонок ведь ход дхармы
यत्र मुह्यन्ति मानवाःyatra muhyanti mānavāḥв коем заблуждаются люди
अत्र ते वर्तयिष्यामिatra te vartayiṣyāmiздесь тебе поведаю
शृणु राजन् यथागमम्śṛṇu rājan yathāgamamслушай, о царь, по преданию
ऋषीणां वदतां पूर्वंṛṣīṇāṃ vadatāṃ pūrvaṃриши, говоривших прежде
श्रुतम् आसीत् यथा मयाśrutam āsīt yathā mayāслышано было как мною
उपदेशः न कर्तव्यःupadeśaḥ na kartavyaḥнаставление не должно даваться
जातिहीनस्य कस्य चित्jātihīnasya kasya citнизкорождённому какому-либо
उपदेशे महान् दोषःupadeśe mahān doṣaḥв наставлении великая вина
उपाध्यायस्य भाष्यतेupādhyāyasya bhāṣyateнаставника, сказывается
निदर्शनम् इदं राजन्nidarśanam idaṃ rājanпример этот, о царь
शृणु मे भरतर्षभśṛṇu me bharatarṣabhaслушай у меня, о бык Бхаратов
दुरुक्तवचने राजन्duruktavacane rājanо дурном речении, о царь
यथा पूर्वं युधिष्ठिरyathā pūrvaṃ yudhiṣṭhiraкак было некогда, Юдхиштхира
अनुवाद

Юдхиштхира сказал: «Кто из дружеского расположения даёт наставление низшему рождением, о царственный риши, — вина у того будет ли, нет ли? Это желаю я, чтобы ты доподлинно изъяснил, о дед, ибо тонок ход дхармы, в коем заблуждаются люди». Бхишма сказал: «Здесь тебе поведаю — слушай, о царь, по преданию, — как слышано было мною от риши, говоривших прежде. Наставление не должно даваться какому-либо низкорождённому; в таковом наставлении великая вина наставника сказывается. Пример этот, о царь, слушай у меня, о бык Бхаратов, — о дурном речении, как было некогда, Юдхиштхира».

संस्करण

96df39473703 · प्रकाशित 20 जून 2026, 7:45:00 pm UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से