वैश्वानर-साधारण-शब्द-विशेषात्
vaiśvānara-sādhāraṇa-śabda-viśeṣāt
Вайшванара — сам Вишну: слово обще, но уточнено [приметами] «небо-голова» и прочими.
स्मृतिर् अप्य् एतद् विष्णु-परं व्याचष्टे । द्वे विद्ये वेदितव्ये इति चाथर्वणी श्रुतिः ।
परया त्व् अक्षर-प्राप्तिः ऋग्-वेदादि-मया परा ।
यत् तद् अव्यक्तम् अजरम् अचिन्त्यम् अजम् अक्षयम् ॥
अनिर्देश्यम् अरूपं च पाणि-पादाद्य्-असंयुतम् ।
विभुं सर्व-गतं नित्यं भूत-योनिम् अकारणम् ॥
व्याप्य्-अव्याप्तं यतः सर्वं तद् वै पश्यन्ति सूरयः ।
तद् ब्रह्म परमं धाम तद् ध्येयं मोक्ष-काङ्क्षिणाम् ॥
श्रुति-वाक्योदितं सूक्ष्मं तद् विष्णोः परमं पदम् ।
तद् एतद् भगवद्-वाच्यं स्वरूपं परमात्मनः ॥
वाचको भगवच्-छब्दस् तस्याद्यस्याक्षरात्मनः ।
एवं निगदितार्थस्य सत्-तत्त्वं तस्य तत्त्वतः ॥
ज्ञायते येन तज् ज्ञानं परम् अन्यत् त्रयीमयम् ॥ [वि.पु. 6.5.65-67] इति ।
छान्दोग्ये—
को न आत्मा किं ब्रह्मेति [छा.उ. 5.11.1]… आत्मानम् एवेमं वैश्वानरं संप्रत्य् अध्येषि तम् एव नो ब्रूहीति [छा.उ. 5.11.6] इत्य् उपक्रम्य, यस् त्व् एतम् एवं प्रादेश-मात्रम् अभिविमानम् आत्मानं वैश्वानरम् उपास्ते स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्व् आत्मस्व् अन्नम् अत्ति ॥ तस्य ह वा एतस्यात्मनो वैश्वानरस्य मूर्धैव सुतेजाश् चक्षुर् विश्व-रूपः प्राणः पृथग्-वर्त्मात्मा संदेहो बहुलो बस्तिर् एव रयिः पृथिव्य् एव पादावुर एव वेदिर्लोमानि बर्हिर् हृदयं गार्हपत्यो मनोऽन्वाहार्य-पचन आस्यम् आहवनीयः ॥ [छा.उ. 5.18.1-2] इत्य् आदि श्रूयते ।
तत्र संशयः—किम् अयं वैश्वानरो जाठरोऽग्निः, किं वा, देवताग्निर् उत भूताग्निर्, आहो स्वित् विष्णुः? इति । अत्र चतुर्ष्व् अपि वैश्वानर-शब्दस्य साधारण्य-दर्शनाद् अनिर्णयोऽस्त्व् इति प्राप्ते—
वैश्वानर-साधारण-शब्द-विशेषात् ॥
वैश्वानरो विष्णुर् एव । कुतः ? साधारणेत्य् आदि । अयं भावः—यद्यपि स शब्दस् तत्र तत्र साधारणः, तथापि विष्णु-साधारणैर् द्यू-मूर्धादि-शब्दैर् विशेष्यमाणः सन् स्वस्य विष्ण्व्-अर्थं गमयति, तथात्म-ब्रह्म-शब्दाभ्यां उपक्रमस् तद्-विदः फल-विशेष-श्रुतिः, तद् यथेषिक-तुलम् इत्य् आदिका तस्य विष्णुत्वे लिङ्गम् । सोऽपि योगेन तत्रैव वर्तेत विश्वे नरा अस्येति । तस्माद् विष्णुर् एव सः ॥25॥
smṛtir apy etad viṣṇu-paraṁ vyācaṣṭe | dve vidye veditavye iti cātharvaṇī śrutiḥ |
parayā tv akṣara-prāptiḥ ṛg-vedādi-mayā parā |
yat tad avyaktam ajaram acintyam ajam akṣayam ||
anirdeśyam arūpaṁ ca pāṇi-pādādy-asaṁyutam |
vibhuṁ sarva-gataṁ nityaṁ bhūta-yonim akāraṇam ||
vyāpy-avyāptaṁ yataḥ sarvaṁ tad vai paśyanti sūrayaḥ |
tad brahma paramaṁ dhāma tad dhyeyaṁ mokṣa-kāṅkṣiṇām ||
śruti-vākyoditaṁ sūkṣmaṁ tad viṣṇoḥ paramaṁ padam |
tad etad bhagavad-vācyaṁ svarūpaṁ paramātmanaḥ ||
vācako bhagavac-chabdas tasyādyasyākṣarātmanaḥ |
evaṁ nigaditārthasya sat-tattvaṁ tasya tattvataḥ ||
jñāyate yena taj jñānaṁ param anyat trayīmayam || [vi.pu. 6.5.65-67] iti |
chāndogye—
ko na ātmā kiṁ brahmeti [chā.u. 5.11.1]… ātmānam evemaṁ vaiśvānaraṁ saṁpraty adhyeṣi tam eva no brūhīti [chā.u. 5.11.6] ity upakramya, yas tv etam evaṁ prādeśa-mātram abhivimānam ātmānaṁ vaiśvānaram upāste sa sarveṣu lokeṣu sarveṣu bhūteṣu sarveṣv ātmasv annam atti || tasya ha vā etasyātmano vaiśvānarasya mūrdhaiva sutejāś cakṣur viśva-rūpaḥ prāṇaḥ pṛthag-vartmātmā saṁdeho bahulo bastir eva rayiḥ pṛthivy eva pādāvura eva vedirlomāni barhir hṛdayaṁ gārhapatyo mano'nvāhārya-pacana āsyam āhavanīyaḥ || [chā.u. 5.18.1-2] ity ādi śrūyate |
tatra saṁśayaḥ—kim ayaṁ vaiśvānaro jāṭharo'gniḥ, kiṁ vā, devatāgnir uta bhūtāgnir, āho svit viṣṇuḥ? iti | atra caturṣv api vaiśvānara-śabdasya sādhāraṇya-darśanād anirṇayo'stv iti prāpte—
vaiśvānara-sādhāraṇa-śabda-viśeṣāt ||
vaiśvānaro viṣṇur eva | kutaḥ ? sādhāraṇety ādi | ayaṁ bhāvaḥ—yadyapi sa śabdas tatra tatra sādhāraṇaḥ, tathāpi viṣṇu-sādhāraṇair dyū-mūrdhādi-śabdair viśeṣyamāṇaḥ san svasya viṣṇv-arthaṁ gamayati, tathātma-brahma-śabdābhyāṁ upakramas tad-vidaḥ phala-viśeṣa-śrutiḥ, tad yatheṣika-tulam ity ādikā tasya viṣṇutve liṅgam | so'pi yogena tatraiva varteta viśve narā asyeti | tasmād viṣṇur eva saḥ ||25||
465db36532a9 · प्रकाशित 27 जुल॰ 2026, 4:03:47 am UTC
उपलब्ध भाषाएँRUश्लोक बदलें इन कुंजियों से
И смрити толкует это [учение Мундаки] как обращённое к Вишну — «две видьи до́лжно ведать», по шрути атхарваников: «Высшей же — достижение Акшары; из Ригведы и прочих состоит низшая. То непроявленное, нестареющее, непостижимое, нерождённое, неистощимое, неуказуемое и безóбразное, не связанное руками, ногами и прочим, вездесущее, всепроникающее, вечное, лоно существ, беспричинное, объемлющее и объятое, из чего всё, — то зрят мудрые; то — Брахман, высшая обитель, то — предмет созерцания жаждущих мокши, возвещённое речениями шрути, тонкое — то высшая стопа Вишну; то самое — означаемое [словом] „Бхагаван“, природа Параматмы… Знание, которым воистину познаётся его благая суть, — высшее; иное — из трёх Вед» [Вишну-пурана 6.5.65–67].
В Чхандогье, начав [беседой царей] «кто наш Атман? что Брахман?» и «ты ныне изучаешь этого Атмана Вайшванару — его нам и поведай», слышится: «Кто почитает этого Атмана Вайшванару — пядь-мерного, всюду-мерящего, — тот ест пищу во всех мирах, во всех существах, во всех атманах. У этого Атмана Вайшванары голова — [небо] Сутеджас, око — [солнце] Вишварупа, дыхание — многопутный [ветер], туловище — обильное [пространство], пузырь — богатство [вод], стопы — земля, грудь — алтарь, волоски — жертвенная трава, сердце — огонь гархапатья, ум — огонь анвахарья, уста — огонь ахавания» [5.11–5.18] — и далее. Здесь сомнение: этот Вайшванара — огонь пищеварения, бог огня, огонь-стихия — или же Вишну? Поскольку слово «вайшванара» видится общим для всех четверых — пусть будет нерешённость. При таком полученном —
«Вайшванара — из уточнения общего слова».
Вайшванара — сам Вишну. Почему? Из «общего…»: смысл таков — хотя слово это там и там обще, всё же, уточняемое словами «небо-голова» и прочими, соприродными Вишну, оно ведёт себя к смыслу-Вишну; так же [ведут] зачин со словами «Атман» и «Брахман» и шрути об особом плоде для его знатока: «как метёлка тростника [сгорает в огне, так сгорают все его грехи]» — примета его Вишнутства. И само [слово] по этимологии стоит там же: «все люди (нары) — его». Потому он — сам Вишну.