32 / 558
गोविन्दभाष्य · 1.2.1
देवनागरी

सर्वत्र-प्रसिद्धोपदेशात्

लिप्यंतरण (IAST)

sarvatra-prasiddhopadeśāt

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
सर्वत्रsarvatraвезде; наречие от sarva «всё» — «во всех текстах»; и в «состоящем из ума» (Чхандогья 3.14)
प्रसिद्ध-उपदेशात्prasiddha-upadeśātиз-за наставления об общеизвестном; prasiddha «общепризнанное» + upadeśa «наставление», отложительный падеж; «всё это — Брахман» открывает раздел: речь о Нём, Известном из всей Веданты
अनुवाद

«Состоящий из ума» — Параматма: из наставления [здесь] свойства, известного везде [в Веданте].

Govinda-bhāṣya of Baladeva Vidyābhūṣaṇa
देवनागरी

मनो-मयादिभिः शब्दैः स्वरूपं यस्य कीर्त्यते ।

हृदये स्फुरतु श्रीमान् ममासौ श्यामसुन्दरः ॥

प्रथमे पादे समस्त-जगत्-कारण-भूतं पुरुषोत्तमाख्यं परं ब्रह्म जिज्ञास्यम् इत्य् उक्तम् । तत्रैवान्यत्र प्रतीतानां केषाञ्चिद् वाक्यानां ब्रह्मणि समन्वयः प्रदर्शितः । द्वितीय-तृतीययोस् तु अस्पष्ट-ब्रह्म-लिङ्गकानां तस्मिन्न् एव समन्वयः प्रदर्श्यते । छान्दोग्ये शाण्डिल्य-विद्यायाम् इदम् आमनन्ति—

सर्वं खल्व् इदं ब्रह्म तज् -जलान् इति शान्त उपासीत । अथ खलु क्रतुमयः पुरुषो यथाक्रतुर् अस्मिंल् लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति स क्रतुं कुर्वीत । मनोमयः प्राण-शरीरो भा-रूपः सत्य-संकल्प आकाशात्मा सर्व-कर्मा सर्व-कामः सर्व-गन्धः सर्व-रसः सर्वम् इदम् अभ्यत्तोऽवाक्यनादरः [छा.उ. 3.14.1-2] इत्य् आदि ।

तत्र संशयः—मनोमयत्वादिगुणैर् उपास्यो जीव उत परमात्मा ? इति । तत्र मनः-प्राणयोर् जीवोपकरणत्वात्, अप्राणो ह्य् अमनाः शुभ्रः इति परमात्मनस् तन्-निषेधात् तद्वान् जीवोऽयं स्यात् । न च सर्वं खल्व् इदं ब्रह्म इति पूर्व-निर्दिष्टं ब्रह्मात्र ग्रहीतुं शक्यं, तस्य वाक्यस्योपास्त्य् उपकरण-शान्ति-विधि-परत्वात् । शान्ति-निष्पत्तये सर्वस्य ब्रह्मात्मत्वोपदेशः । एवं जीवे निश्चिते अन्तिमो ब्रह्म-शब्दोऽप्य् एतत्-परं स्याद् इत्य् एवं प्राप्ते—

सर्वत्र-प्रसिद्धोपदेशात् ॥

स खल्व् अयं परमात्मैव, न जीवः । कुतः सर्वत्र वेदान्ते प्रसिद्धस्य जगज्-जन्मादि-हेतुता-रूपस्य तद्-एकान्त-धर्मस्यात्रापि वाक्ये तज्-जलान् इत्य् उपदेशात् । यद्यप्य् उपक्रम-वाक्ये शान्ति-विवक्षया, न तु स्व-विवक्षया ब्रह्म निर्दिष्टं तथाप्य् उपदिष्टे मनोमयत्वादिके तत्-सन्निधास्यति । क्रतुर् उपासना । मनोमयः शुद्ध-मनो-ग्राह्यः, मनसैवानुद्रष्टव्य इति श्रुत्य्-अन्तरात् । यतो वाच इत्य् आदि कृत-प्रतिषेधस् तु पामरागोचरत्वात् कार्त्स्न्यागोचरत्वाच् चेति तत्त्व-विदः । प्राण-शरीरत्वं तन्-नियन्तृत्वात् प्रेष्ठ-मूर्तित्वाद् इत्य् एके । अप्राणो ह्य् अमना इति तु तद्-अनधीन-स्थिति-ज्ञानत्वात् प्राकृत-विषयो वा । मनोवान् इत्य् अनीदवातम् इति च श्रुत्य्-अन्तरात् । अपरे तु, मनोमयः प्राण-शरीर-नेता [मु.उ. 2.2.7], स एषोऽन्तर्-हृदय आकाशस् तस्मिन्न् अयं पुरुषो मनोमयोऽमृतमयो हिरण्मयः, हृदा मनीषा मनसाभिकॢप्तो य एतद् विदुर् अमृतास् ते भवन्ति, प्राणस्य प्राण इत्य् आदिषु सर्वेषु वेदान्तेषु प्रसिद्धस्य मनोमयत्वादेर् इहाप्य् उपदेशात् परमात्मैव मनोमय इति वाचख्युः ॥1॥

लिप्यंतरण (IAST)

mano-mayādibhiḥ śabdaiḥ svarūpaṁ yasya kīrtyate |

hṛdaye sphuratu śrīmān mamāsau śyāmasundaraḥ ||

prathame pāde samasta-jagat-kāraṇa-bhūtaṁ puruṣottamākhyaṁ paraṁ brahma jijñāsyam ity uktam | tatraivānyatra pratītānāṁ keṣāñcid vākyānāṁ brahmaṇi samanvayaḥ pradarśitaḥ | dvitīya-tṛtīyayos tu aspaṣṭa-brahma-liṅgakānāṁ tasminn eva samanvayaḥ pradarśyate | chāndogye śāṇḍilya-vidyāyām idam āmananti—

sarvaṁ khalv idaṁ brahma taj -jalān iti śānta upāsīta | atha khalu kratumayaḥ puruṣo yathākratur asmiṁl loke puruṣo bhavati tathetaḥ pretya bhavati sa kratuṁ kurvīta | manomayaḥ prāṇa-śarīro bhā-rūpaḥ satya-saṁkalpa ākāśātmā sarva-karmā sarva-kāmaḥ sarva-gandhaḥ sarva-rasaḥ sarvam idam abhyatto'vākyanādaraḥ [chā.u. 3.14.1-2] ity ādi |

tatra saṁśayaḥ—manomayatvādiguṇair upāsyo jīva uta paramātmā ? iti | tatra manaḥ-prāṇayor jīvopakaraṇatvāt, aprāṇo hy amanāḥ śubhraḥ iti paramātmanas tan-niṣedhāt tadvān jīvo'yaṁ syāt | na ca sarvaṁ khalv idaṁ brahma iti pūrva-nirdiṣṭaṁ brahmātra grahītuṁ śakyaṁ, tasya vākyasyopāsty upakaraṇa-śānti-vidhi-paratvāt | śānti-niṣpattaye sarvasya brahmātmatvopadeśaḥ | evaṁ jīve niścite antimo brahma-śabdo'py etat-paraṁ syād ity evaṁ prāpte—

sarvatra-prasiddhopadeśāt ||

sa khalv ayaṁ paramātmaiva, na jīvaḥ | kutaḥ sarvatra vedānte prasiddhasya jagaj-janmādi-hetutā-rūpasya tad-ekānta-dharmasyātrāpi vākye taj-jalān ity upadeśāt | yadyapy upakrama-vākye śānti-vivakṣayā, na tu sva-vivakṣayā brahma nirdiṣṭaṁ tathāpy upadiṣṭe manomayatvādike tat-sannidhāsyati | kratur upāsanā | manomayaḥ śuddha-mano-grāhyaḥ, manasaivānudraṣṭavya iti śruty-antarāt | yato vāca ity ādi kṛta-pratiṣedhas tu pāmarāgocaratvāt kārtsnyāgocaratvāc ceti tattva-vidaḥ | prāṇa-śarīratvaṁ tan-niyantṛtvāt preṣṭha-mūrtitvād ity eke | aprāṇo hy amanā iti tu tad-anadhīna-sthiti-jñānatvāt prākṛta-viṣayo vā | manovān ity anīdavātam iti ca śruty-antarāt | apare tu, manomayaḥ prāṇa-śarīra-netā [mu.u. 2.2.7], sa eṣo'ntar-hṛdaya ākāśas tasminn ayaṁ puruṣo manomayo'mṛtamayo hiraṇmayaḥ, hṛdā manīṣā manasābhikḷpto ya etad vidur amṛtās te bhavanti, prāṇasya prāṇa ity ādiṣu sarveṣu vedānteṣu prasiddhasya manomayatvāder ihāpy upadeśāt paramātmaiva manomaya iti vācakhyuḥ ||1||

शब्दशः अर्थ
संस्कृतIASTअर्थ
मनो-मय-आदिभिः शब्दैःmano-maya-ādibhiḥ śabdaiḥсловами «состоящий из ума» и подобными; твор. мн.
स्वरूपम् यस्य कीर्त्यतेsvarūpam yasya kīrtyateчья природа воспевается; √kīrt, пассив
हृदये स्फुरतु श्रीमान्hṛdaye sphuratu śrīmānда просияет в сердце Прекрасный; √sphur, повелит.
मम असौ श्यामसुन्दरःmama asau śyāmasundaraḥмой этот Шьямасундара; имя Кришны — «Тёмный Красавец»
प्रथमे पादेprathame pādeв первой паде; местн.
समस्त-जगत्-कारण-भूतम्samasta-jagat-kāraṇa-bhūtamсущее причиной всего мира; kāraṇa-bhūta
पुरुषोत्तम-आख्यम् परम् ब्रह्मpuruṣottama-ākhyam param brahmaвысшее Брахман по имени Пурушоттама; ākhyā
जिज्ञास्यम् इति उक्तम्jijñāsyam iti uktam[объявлено] предметом вопрошания; сказано
तत्र एव अन्यत्र प्रतीतानाम् केषाञ्चित् वाक्यानाम्tatra eva anyatra pratītānām keṣāñcit vākyānāmи там же — некоторых речений, узнаваемых об ином; pratīta
ब्रह्मणि समन्वयः प्रदर्शितःbrahmaṇi samanvayaḥ pradarśitaḥпоказана саманвая в Брахмане; pradarśita
द्वितीय-तृतीययोः तुdvitīya-tṛtīyayoḥ tuво второй же и третьей [падах]; местн. дв.
अस्पष्ट-ब्रह्म-लिङ्गकानाम्aspaṣṭa-brahma-liṅgakānām[речений] с неясными признаками Брахмана; a-spaṣṭa «неявный»
तस्मिन् एव समन्वयः प्रदर्श्यतेtasmin eva samanvayaḥ pradarśyateпоказывается саманвая в Нём же; пассив
छान्दोग्ये शाण्डिल्य-विद्यायाम् इदम् आमनन्तिchāndogye śāṇḍilya-vidyāyām idam āmanantiв Чхандогье, в шандилья-видье, передают вот что; āmnā
सर्वम् खलु इदम् ब्रह्मsarvam khalu idam brahma«всё это, поистине, — Брахман»; Чхандогья 3.14.1
तत्-ज-ल-अन् इतिtat-ja-la-an iti«[как] из Него рождённое, в Него входящее, Им дышащее»; тадж-джалан — знаменитая криптограмма
शान्तः उपासीतśāntaḥ upāsīta«умиротворённый пусть почитает»; śānta
अथ खलु क्रतु-मयः पुरुषःatha khalu kratu-mayaḥ puruṣaḥ«и вот: человек состоит из устремления»; kratu «решимость-замысел»
यथा-क्रतुः अस्मिन् लोके पुरुषः भवतिyathā-kratuḥ asmin loke puruṣaḥ bhavati«каково устремление человека в этом мире»; yathā-kratu
तथा इतः प्रेत्य भवतिtathā itaḥ pretya bhavati«таким становится он, уйдя отсюда»; pretya
सः क्रतुम् कुर्वीतsaḥ kratum kurvīta«пусть же творит устремление»; оптатив
मनः-मयः प्राण-शरीरः भा-रूपःmanaḥ-mayaḥ prāṇa-śarīraḥ bhā-rūpaḥ«состоящий из ума, чьё тело — прана, чей облик — свет»; bhā «сияние»
सत्य-संकल्पः आकाश-आत्माsatya-saṁkalpaḥ ākāśa-ātmā«чей замысел — истина, чья природа — пространство»; satya-saṁkalpa
सर्व-कर्मा सर्व-कामःsarva-karmā sarva-kāmaḥ«вседеятельный, все-желания»; им.
सर्व-गन्धः सर्व-रसःsarva-gandhaḥ sarva-rasaḥ«все-запахи, все-вкусы»; им.
सर्वम् इदम् अभ्यात्तःsarvam idam abhyāttaḥ«всё это объемлющий»; abhi-ātta «вобравший»
अवाकी अनादरः इति आदिavākī anādaraḥ iti ādi«бессловесный, невозмутимый» — и далее; Чхандогья 3.14.2 (в э-тексте стяжение)
तत्र संशयःtatra saṁśayaḥздесь сомнение; формула
मनोमयत्व-आदि-गुणैः उपास्यःmanomayatva-ādi-guṇaiḥ upāsyaḥпочитаемый с качествами «манамайя» и прочими; upāsya
जीवः उत परमात्मा इतिjīvaḥ uta paramātmā itiджива или Параматма?; вопрос
तत्र मनः-प्राणयोः जीव-उपकरणत्वात्tatra manaḥ-prāṇayoḥ jīva-upakaraṇatvātтут: ум и прана — орудия дживы; upakaraṇa
अप्राणः हि अमनाः शुभ्रः इतिaprāṇaḥ hi amanāḥ śubhraḥ iti«без праны ведь, без ума, пресветлый»; Мундака 2.1.2
परमात्मनः तत्-निषेधात्paramātmanaḥ tat-niṣedhātот Параматмы они отведены; niṣedha
तद्वान् जीवः अयम् स्यात्tadvān jīvaḥ ayam syātобладающий ими — [значит] джива; tad-vat
न च सर्वम् खलु इदम् ब्रह्म इतिna ca sarvam khalu idam brahma itiи «всё это — Брахман»; цитата
पूर्व-निर्दिष्टम् ब्रह्म अत्र ग्रहीतुम् शक्यम्pūrva-nirdiṣṭam brahma atra grahītum śakyamпрежде указанного Брахмана здесь взять нельзя; grahītum
तस्य वाक्यस्य उपास्ति-उपकरण-शान्ति-विधि-परत्वात्tasya vākyasya upāsti-upakaraṇa-śānti-vidhi-paratvātто речение обращено к предписанию умиротворения — орудия почитания; vidhi-paratva
शान्ति-निष्पत्तये सर्वस्य ब्रह्म-आत्मत्व-उपदेशःśānti-niṣpattaye sarvasya brahma-ātmatva-upadeśaḥнаставление о брахманстве всего — ради свершения умиротворения; niṣpatti
एवम् जीवे निश्चितेevam jīve niściteа раз джива установлен; niścita
अन्तिमः ब्रह्म-शब्दः अपि एतत्-परम् स्यात्antimaḥ brahma-śabdaḥ api etat-param syātи последнее слово «брахман» было бы о нём; antima
इति एवम् प्राप्तेiti evam prāpteпри таком полученном; pūrva-pakṣa
सर्वत्र-प्रसिद्ध-उपदेशात्sarvatra-prasiddha-upadeśāt«из наставления известного везде»; сутра 1.2.1
सः खलु अयम् परमात्मा एव न जीवःsaḥ khalu ayam paramātmā eva na jīvaḥэтот, поистине, — сам Параматма, не джива; сиддханта
कुतःkutaḥпочему?; вопрос
सर्वत्र वेदान्ते प्रसिद्धस्यsarvatra vedānte prasiddhasyaизвестного везде в Веданте; prasiddha
जगत्-जन्म-आदि-हेतुता-रूपस्यjagat-janma-ādi-hetutā-rūpasyaв образе причинности рождения мира и прочего; hetutā
तत्-एकान्त-धर्मस्यtat-ekānta-dharmasyaсвойства, присущего Ему одному; ekānta
अत्र अपि वाक्ये तत्-ज-ल-अन् इति उपदेशात्atra api vākye tat-ja-la-an iti upadeśātибо и здесь в речении [оно] преподано [словом] «тадж-джалан»; upadeśa
यद्यपि उपक्रम-वाक्येyadyapi upakrama-vākyeхотя в речении зачина; upakrama
शान्ति-विवक्षया न तु स्व-विवक्षयाśānti-vivakṣayā na tu sva-vivakṣayāради умиротворения, не ради себя; vivakṣā «намерение высказать»
ब्रह्म निर्दिष्टम्brahma nirdiṣṭamБрахман указан; nirdiṣṭa
तथापि उपदिष्टे मनोमयत्व-आदिके तत् सन्निधास्यतिtathāpi upadiṣṭe manomayatva-ādike tat sannidhāsyatiвсё же при преподанных «манамайятве» и прочем он будет близ; sam-ni-√dhā, буд.
क्रतुः उपासनाkratuḥ upāsanāкрату — почитание; глосса
मनोमयः शुद्ध-मनः-ग्राह्यःmanomayaḥ śuddha-manaḥ-grāhyaḥ«манамайя» — постижимый чистым умом; grāhya
मनसा एव अनुद्रष्टव्यः इति श्रुति-अन्तरात्manasā eva anudraṣṭavyaḥ iti śruti-antarāt«одним умом до́лжно узревать» — по иной шрути; Брихадараньяка 4.4.19
यतः वाचः इति आदि कृत-प्रतिषेधः तुyataḥ vācaḥ iti ādi kṛta-pratiṣedhaḥ tuзапрет же «откуда речи…»; pratiṣedha
पामर-अगोचरत्वात्pāmara-agocaratvātо недоступности тёмным; pāmara «невежда»
कार्त्स्न्य-अगोचरत्वात् च इति तत्त्व-विदःkārtsnya-agocaratvāt ca iti tattva-vidaḥи о невместимости целиком — так знатоки истины; tattva-vid
प्राण-शरीरत्वम्prāṇa-śarīratvam«чьё тело — прана»; толкуемое
तत्-नियन्तृत्वात्tat-niyantṛtvātпо правительству над нею; niyantṛ
प्रेष्ठ-मूर्तित्वात् इति एकेpreṣṭha-mūrtitvāt iti eke[или] по дражайше-образности — так одни; preṣṭha «самое дорогое»
अप्राणः हि अमनाः इति तुaprāṇaḥ hi amanāḥ iti tu«без праны, без ума» же; возврат к Мундаке
तत्-अनधीन-स्थिति-ज्ञानत्वात्tat-anadhīna-sthiti-jñānatvātибо Его бытие и знание не зависят от них; an-adhīna
प्राकृत-विषयः वाprākṛta-viṣayaḥ vāили [это] о пракритных [уме и пране]; prākṛta
मनस्वान् इति आनीत् अवातम् इति च श्रुति-अन्तरात्manasvān iti ānīt avātam iti ca śruti-antarāt«наделён умом», «дышало безветренно» — и по иным шрути; Насадия-сукта, РВ 10.129.2 (в э-тексте стяжения)
अपरे तुapare tuдругие же; иная линия толкователей
मनोमयः प्राण-शरीर-नेताmanomayaḥ prāṇa-śarīra-netā«манамайя, водитель тела-праны»; Мундака 2.2.7
सः एषः अन्तर्-हृदये आकाशःsaḥ eṣaḥ antar-hṛdaye ākāśaḥ«вот это пространство внутри сердца»; цитата
तस्मिन् अयम् पुरुषः मनोमयः अमृतमयः हिरण्मयःtasmin ayam puruṣaḥ manomayaḥ amṛtamayaḥ hiraṇmayaḥ«в нём — этот пуруша из ума, из бессмертия, из злата»; Тайттирия 1.6.1
हृदा मनीषा मनसा अभिकॢप्तःhṛdā manīṣā manasā abhikḷptaḥ«сердцем, мыслью, умом объятый»; abhikḷpta
ये एतत् विदुः अमृताः ते भवन्तिye etat viduḥ amṛtāḥ te bhavanti«кто знает это — те становятся бессмертны»; цитата
प्राणस्य प्राणः इति आदिषुprāṇasya prāṇaḥ iti ādiṣu«прана праны» — и в подобных; Брихадараньяка 4.4.18
सर्वेषु वेदान्तेषु प्रसिद्धस्यsarveṣu vedānteṣu prasiddhasyaизвестного во всех ведантах; prasiddha
मनोमयत्व-आदेः इह अपि उपदेशात्manomayatva-ādeḥ iha api upadeśāt«манамайятвы» и прочего — из наставления и здесь; upadeśa
परमात्मा एव मनोमयः इति व्याचख्युःparamātmā eva manomayaḥ iti vyācakhyuḥ«манамайя — сам Параматма» — так истолковали; vi-ā-√khyā, перфект мн.
भाष्य का अनुवाद

«Тот, чья природа воспевается словами „состоящий из ума“ и подобными, — да просияет в сердце моём этот прекрасный Шьямасундара!»

В первой паде сказано: предмет вопрошания — высшее Брахман по имени Пурушоттама, сущее причиной всего мира; и там же показана саманвая в Брахмане некоторых речений, узнаваемых [обычно] об ином. Во второй же и третьей [падах] показывается саманвая в Нём же [речений] с неясными признаками Брахмана. В Чхандогье, в шандилья-видье, передают вот что: «Всё это, поистине, — Брахман: из Него рождённое, в Него входящее, Им дышащее (тадж-джалан) — так, умиротворённый, пусть почитает. И вот: человек состоит из устремления (крату): каково устремление человека в этом мире, таким становится он, уйдя отсюда. Пусть же он творит устремление: состоящий из ума, чьё тело — прана, чей облик — свет, чей замысел — истина, чья природа — пространство, вседеятельный, все-желания, все-запахи, все-вкусы, всё это объемлющий, бессловесный, невозмутимый» [3.14.1–2] — и далее.

Здесь сомнение: почитаемый с качествами «состоящий из ума» и прочими — джива или Параматма? Тут: ум и прана — орудия дживы, а от Параматмы они отведены [речением] «без праны ведь, без ума, пресветлый»; значит, обладающий ими — джива. И «всё это — Брахман» — прежде указанного Брахмана здесь взять нельзя: то речение обращено к предписанию умиротворения, орудия почитания: наставление о брахманстве всего — ради свершения умиротворения. А раз джива установлен, то и последнее слово «брахман» [«всё это имеет его атманом»] было бы о нём. При таком полученном —

«Из наставления [свойства], известного везде».

Этот, поистине, — сам Параматма, не джива. Почему? Из наставления и в этом речении — [словом] «тадж-джалан» — свойства, присущего Ему одному: причинности рождения мира и прочего, известной везде в Веданте. Хотя в речении зачина Брахман указан ради умиротворения, а не ради себя, — всё же при преподанных «манамайятве» и прочем он будет близ. Крату — почитание. «Состоящий из ума» — постижимый чистым умом: «одним лишь умом до́лжно Его узревать» — по иной шрути. Запрет же «откуда речи [возвращаются]» — о недоступности тёмным и о невместимости целиком: так знатоки истины. «Чьё тело — прана» — по правительству над нею, [или] по дражайше-образности — так одни. «Без праны, без ума» же — оттого, что Его бытие и знание не зависят от них, или [это] о пракритных [уме и пране]: «наделён умом» и «дышало безветренно» — по иным шрути. Другие же истолковали: из наставления и здесь «манамайятвы» и прочего, известного во всех ведантах, — «манамайя, водитель тела-праны» [Мундака 2.2.7], «вот это пространство внутри сердца: в нём — этот пуруша из ума, из бессмертия, из злата», «сердцем, мыслью, умом объятый: кто знает это — те становятся бессмертны», «прана праны» — [что] манамайя — сам Параматма.

संस्करण

747336f62052 · प्रकाशित 27 जुल॰ 2026, 4:03:47 am UTC

उपलब्ध भाषाएँRU

श्लोक बदलें इन कुंजियों से